Govindbhagavatpada: Rasahrdayatantra 2

अधुना संस्काराणां साधने लक्षणम् आह

adhunā saṃskārāṇāṃ sādhane lakṣaṇam āha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रथमोद्दिष्टस्य स्वेदनसंस्कारस्य साधनं स्पष्टयन्नाह आसुरीत्यादि

tatra prathamoddiṣṭasya svedanasaṃskārasya sādhanaṃ spaṣṭayannāha āsurītyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूतस्य पारदस्य त्रिदिनं दिनत्रयपरिमाणं यथा स्यात्तथा मृदुवह्निना स्वल्पाग्निना स्वेदः स्वेदनं कार्यम्

sūtasya pāradasya tridinaṃ dinatrayaparimāṇaṃ yathā syāttathā mṛduvahninā svalpāgninā svedaḥ svedanaṃ kāryam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केन काञ्जिकेन सौवीरेण

kena kāñjikena sauvīreṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैः सह आसुरीपटुकटुकत्रयचित्रार्द्रकमूलकैः सह

kaiḥ saha āsurīpaṭukaṭukatrayacitrārdrakamūlakaiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसुरी राजिका पटु सैन्धवं लवणविशेषः केचित्पटुशब्देन क्षारमपि व्याचक्षते कटुकत्रयं शुण्ठीमरिचपिप्पल्यः चित्रकं प्रतीतम् आर्द्रकं कन्दविशेषो नागरहेतुः मूलकं कन्दविशेषः प्रसिद्धः

āsurī rājikā paṭu saindhavaṃ lavaṇaviśeṣaḥ kecitpaṭuśabdena kṣāramapi vyācakṣate kaṭukatrayaṃ śuṇṭhīmaricapippalyaḥ citrakaṃ pratītam ārdrakaṃ kandaviśeṣo nāgarahetuḥ mūlakaṃ kandaviśeṣaḥ prasiddhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंविशिष्टैरेतैः कलांशैः षोडशांशैः षोडशांशः प्रत्येकं संयुज्यते

kiṃviśiṣṭairetaiḥ kalāṃśaiḥ ṣoḍaśāṃśaiḥ ṣoḍaśāṃśaḥ pratyekaṃ saṃyujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वसंमतमिदं व्याख्यानाम्

sarvasaṃmatamidaṃ vyākhyānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र विशेषः काञ्जिके सर्वधान्याम्लसंधानं तुषवर्ज्ये तु कारयेत्

atra viśeṣaḥ kāñjike sarvadhānyāmlasaṃdhānaṃ tuṣavarjye tu kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उरगा त्रिफला क्रान्ता लघुपर्णी शतावरी

uragā triphalā krāntā laghuparṇī śatāvarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन युक्तं रसस्विन्नं त्रिदिनं मृदुवह्निना

tena yuktaṃ rasasvinnaṃ tridinaṃ mṛduvahninā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोलायन्त्रेण तीव्रेण मर्दयित्वा पुनः पुनः । इति रसेन्द्रमङ्गलात्

dolāyantreṇa tīvreṇa mardayitvā punaḥ punaḥ / iti rasendramaṅgalāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षाराम्लैर् ओषधैर् वापि दोलायन्त्रे स्थितस्य हि । पाचनं स्वेदनाख्यं स्यान्मलशैथिल्यकारकम् । इति परिभाषा

kṣārāmlair oṣadhair vāpi dolāyantre sthitasya hi / pācanaṃ svedanākhyaṃ syānmalaśaithilyakārakam / iti paribhāṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रवद्रव्येण भाण्डस्य पूरितार्धोदरस्य च । मुखस्योभयतो द्वारद्वयं कृत्वा प्रयत्नतः

dravadravyeṇa bhāṇḍasya pūritārdhodarasya ca / mukhasyobhayato dvāradvayaṃ kṛtvā prayatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्योपरि क्षिपेद्दण्डं तन्मध्ये रसपोटलीम् । बद्ध्वा तु स्वेदयेदेतद्दोलायन्त्रमिति स्मृतम् । इति दोलायन्त्रलक्षणम्

tasyopari kṣipeddaṇḍaṃ tanmadhye rasapoṭalīm / baddhvā tu svedayedetaddolāyantramiti smṛtam / iti dolāyantralakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयोद्दिष्टस्य मर्दनस्य साधनं स्पष्टयन्नाह गुडेत्यादि

dvitīyoddiṣṭasya mardanasya sādhanaṃ spaṣṭayannāha guḍetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतैर् औषधैर् दिनत्रयं परिमाणं रसस्य मर्दनं कार्यम्

etair auṣadhair dinatrayaṃ parimāṇaṃ rasasya mardanaṃ kāryam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतैः कैः गुडदग्धोर्णालवणैः गुड इक्षुविकारः प्रसिद्धः दग्धोर्णा दग्धा चासौ ऊर्णा चेति समासः ऊर्णा प्रतीता मेषरोमनिचयम् इत्यर्थः लवणं सैन्धवमेकं गुडदग्धोर्णारजनी इति वा पाठः तत्र हरिद्रा ग्राह्या न सैन्धवम्

etaiḥ kaiḥ guḍadagdhorṇālavaṇaiḥ guḍa ikṣuvikāraḥ prasiddhaḥ dagdhorṇā dagdhā cāsau ūrṇā ceti samāsaḥ ūrṇā pratītā meṣaromanicayam ityarthaḥ lavaṇaṃ saindhavamekaṃ guḍadagdhorṇārajanī iti vā pāṭhaḥ tatra haridrā grāhyā na saindhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसषोडशांशमानैः रसात्षोडशांशप्रमाणैः

rasaṣoḍaśāṃśamānaiḥ rasātṣoḍaśāṃśapramāṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अंश इत्यस्य प्रत्येकं सम्बन्धः

aṃśa ityasya pratyekaṃ sambandhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषश्चात्र वस्त्रैश्चतुर्गुणैर् बद्धः सूतः स्थाप्यः शुभे ऽहनि

viśeṣaścātra vastraiścaturguṇair baddhaḥ sūtaḥ sthāpyaḥ śubhe 'hani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोहार्काश्मजखल्वे तु तप्तेष्वेव तु मर्दयेत्

lohārkāśmajakhalve tu tapteṣveva tu mardayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्दिष्टैर् ओषधैः सार्धं सर्वाम्लैः काञ्जिकैरपि । पेषणं मर्दनाख्यं स्यात्तद्बहिर्मलनाशनम् इति परिभाषा

uddiṣṭair oṣadhaiḥ sārdhaṃ sarvāmlaiḥ kāñjikairapi / peṣaṇaṃ mardanākhyaṃ syāttadbahirmalanāśanam iti paribhāṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र यन्त्रं तु खल्वाख्यं ज्ञेयम्

atra yantraṃ tu khalvākhyaṃ jñeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तल्लक्षणं तु खल्वयोग्या शिला नीला श्यामा स्निग्धा दृढा गुरुः

tallakṣaṇaṃ tu khalvayogyā śilā nīlā śyāmā snigdhā dṛḍhā guruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षोडशाङ्गुलिकोत्सेधा नवाङ्गुलिकविस्तरा इति

ṣoḍaśāṅgulikotsedhā navāṅgulikavistarā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खल्वयोग्यशिलालक्षणं प्रसङ्गाद् उक्तम्

khalvayogyaśilālakṣaṇaṃ prasaṅgād uktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्सेधेन नवाङ्गुलः खलु कलातुल्याङ्गुलायामवान् विस्तारेण दशाङ्गुलो ऽथ मुनिभिर् निम्नस् तथैवाङ्गुलैः

utsedhena navāṅgulaḥ khalu kalātulyāṅgulāyāmavān vistāreṇa daśāṅgulo 'tha munibhir nimnas tathaivāṅgulaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाल्यां ह्य् अङ्गुलविस्तरश्च मसृणो ऽतीवार्धचन्द्रोपमो घर्षो द्वादशकाङ्गुलश्च तदयं खल्वो मतो मर्दने इति

pālyāṃ hy aṅgulavistaraśca masṛṇo 'tīvārdhacandropamo gharṣo dvādaśakāṅgulaśca tadayaṃ khalvo mato mardane iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूतो नागवङ्गपरिमुक्तो भवति नागवङ्गाभ्यां दोषाभ्यां विरहितः पारदो भवतीत्यर्थः किंविशिष्टः सन् समुत्थितः सन्

sūto nāgavaṅgaparimukto bhavati nāgavaṅgābhyāṃ doṣābhyāṃ virahitaḥ pārado bhavatītyarthaḥ kiṃviśiṣṭaḥ san samutthitaḥ san

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पातनयन्त्रे स्थालीद्वयसम्पुटे सम्यग्विधानेनोत्थितः सन्

pātanayantre sthālīdvayasampuṭe samyagvidhānenotthitaḥ san

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्मात् काञ्जिकं सौवीरं पूर्ववर्णितं तत्क्वाथसंयोगाद् इत्यर्थः

kasmāt kāñjikaṃ sauvīraṃ pūrvavarṇitaṃ tatkvāthasaṃyogād ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हि निश्चितम्

hi niścitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमुना विरेचनेन उक्तशोधनेन सूतः सुविशुद्धो भवेत् विशेषशुद्धो भवेद् इत्युत्थापनम्

amunā virecanena uktaśodhanena sūtaḥ suviśuddho bhavet viśeṣaśuddho bhaved ityutthāpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन विधिना हिङ्गुलस्थस्य सूतस्यापि उत्थापनं भवति

anena vidhinā hiṅgulasthasya sūtasyāpi utthāpanaṃ bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेदनादिकयोगेन स्वरूपापादनं पुनः

svedanādikayogena svarūpāpādanaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदुत्थापनमित्युक्तं मूर्छाव्यापत्तिनाशनम् इति

tadutthāpanamityuktaṃ mūrchāvyāpattināśanam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत् ऊर्ध्वं स्थापनम् उत्थापनम्

ut ūrdhvaṃ sthāpanam utthāpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र यन्त्रं तु । अष्टाङ्गुलपरीणाहमानाहेन दशाङ्गुलम् । चतुरङ्गुलकोत्सेधं तोयाधारो ऽङ्गुलादधः

atra yantraṃ tu / aṣṭāṅgulaparīṇāhamānāhena daśāṅgulam / caturaṅgulakotsedhaṃ toyādhāro 'ṅgulādadhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधोभाण्डे मुखं च तस्य भाण्डस्योपरिवर्तिनः । षोडशाङ्गुलविस्तीर्णपृष्ठस्यास्ये प्रवेशयेत्

adhobhāṇḍe mukhaṃ ca tasya bhāṇḍasyoparivartinaḥ / ṣoḍaśāṅgulavistīrṇapṛṣṭhasyāsye praveśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वयोर् महिषीक्षीरचूर्णमण्डूरफाणितैः

pārśvayor mahiṣīkṣīracūrṇamaṇḍūraphāṇitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विलिप्य शोषयेत् संधिं जलाधारे जलं क्षिपेत् । चुल्ल्याम् आरोपयेदेतत् पातनायन्त्रम् ईरितम्

vilipya śoṣayet saṃdhiṃ jalādhāre jalaṃ kṣipet / cullyām āropayedetat pātanāyantram īritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति

iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चमोद्दिष्टं पातनसंस्कारं स्पष्टयन्नाह कृत्वेत्यादि

pañcamoddiṣṭaṃ pātanasaṃskāraṃ spaṣṭayannāha kṛtvetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तु पुनः उत्थितं सूतं शुल्बपिष्टिं कृत्वा शुल्बेन ताम्रेण सह तयोर्मेलनं यथा स्यात्तथा पेषणं विधाय तस्मिन् पातनयन्त्रे निपात्यते कर्मविदेति शेषः

tu punaḥ utthitaṃ sūtaṃ śulbapiṣṭiṃ kṛtvā śulbena tāmreṇa saha tayormelanaṃ yathā syāttathā peṣaṇaṃ vidhāya tasmin pātanayantre nipātyate karmavideti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुतः नागवङ्गशङ्कातः नागवङ्गदोषग्लानितः

kutaḥ nāgavaṅgaśaṅkātaḥ nāgavaṅgadoṣaglānitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा उक्तविधानेन निपतति सति पातनकर्मणि कृते सति शुद्धः सूतो भवेत्

tathā uktavidhānena nipatati sati pātanakarmaṇi kṛte sati śuddhaḥ sūto bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वारमित्यनुक्ते ग्रन्थान्तरे त्रिसप्तैकविंशतिवारं पातनकर्मणि कृते सति सम्यक् नागवङ्गशङ्का नश्यतीति भावः

vāramityanukte granthāntare trisaptaikaviṃśativāraṃ pātanakarmaṇi kṛte sati samyak nāgavaṅgaśaṅkā naśyatīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषश्चात्र पातनयन्त्रे । द्वौ भागौ शुद्धसूतस्य शुल्बभागैकसंयुतौ । विंशांशं लवणं दत्त्वा पिष्टीकुर्याच्च सुन्दरम्

viśeṣaścātra pātanayantre / dvau bhāgau śuddhasūtasya śulbabhāgaikasaṃyutau / viṃśāṃśaṃ lavaṇaṃ dattvā piṣṭīkuryācca sundaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टाङ्गुलविस्तीर्णं दैर्घ्येण दशाङ्गुलं त्व् अधोभाण्डम् । कण्ठादधः समन्ताच्चतुरङ्गुलीकृतजलाधारम्

aṣṭāṅgulavistīrṇaṃ dairghyeṇa daśāṅgulaṃ tv adhobhāṇḍam / kaṇṭhādadhaḥ samantāccaturaṅgulīkṛtajalādhāram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तः प्रविष्टतलभाण्डवदनं जलमग्ननिजमुखप्रान्तम् । उपरिष्टाच् चिण्टिघटी देयोदरषोडशाङ्गुलविशाला

antaḥ praviṣṭatalabhāṇḍavadanaṃ jalamagnanijamukhaprāntam / upariṣṭāc ciṇṭighaṭī deyodaraṣoḍaśāṅgulaviśālā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्नधोर्ध्वभाण्डे निपातितः सकलदोषनिर्मुक्तः । सुतरां भवति रसेन्द्रो जीर्णग्रासोऽपि पात्योऽसौ

tasminnadhordhvabhāṇḍe nipātitaḥ sakaladoṣanirmuktaḥ / sutarāṃ bhavati rasendro jīrṇagrāso'pi pātyo'sau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध ऊर्ध्वं तथा तिर्यक् पातस्त्रिविध उच्यते । यत्र तिष्ठति सूतेन्द्रो वह्निस् तत्रान्यथा जलम्

adha ūrdhvaṃ tathā tiryak pātastrividha ucyate / yatra tiṣṭhati sūtendro vahnis tatrānyathā jalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तौषधैर्मर्दितपारदस्य यन्त्रस्थितस्योर्ध्वमधश्च तिर्यक् । निर्यापनं पातनसंज्ञमुक्तं वङ्गाहिसम्पर्कजकञ्चुकघ्नम्

uktauṣadhairmarditapāradasya yantrasthitasyordhvamadhaśca tiryak / niryāpanaṃ pātanasaṃjñamuktaṃ vaṅgāhisamparkajakañcukaghnam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति

iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वपाते रसस्योर्ध्वगमनं तत्राधःपात्रे वह्निः जलमूर्ध्वपात्रे अधःपाते तु रसस्याधस्ताद्गमनं भवति यन्त्रं तदेव परं तु अग्निजलयोर्व्यत्यासः जलम् अत्राधःपात्रे अग्निरूर्ध्वपात्रे तिर्यक्पाते तु रसस्तिर्यक् पतति तत्रैकपात्रपृष्ठे जलम् अन्यपात्राधो वह्निः

ūrdhvapāte rasasyordhvagamanaṃ tatrādhaḥpātre vahniḥ jalamūrdhvapātre adhaḥpāte tu rasasyādhastādgamanaṃ bhavati yantraṃ tadeva paraṃ tu agnijalayorvyatyāsaḥ jalam atrādhaḥpātre agnirūrdhvapātre tiryakpāte tu rasastiryak patati tatraikapātrapṛṣṭhe jalam anyapātrādho vahniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तमोद्दिष्टसंस्कारं स्पष्टयन्नाह इतीत्यादि

saptamoddiṣṭasaṃskāraṃ spaṣṭayannāha itītyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पूर्वोक्तविधानेन यन्त्रणादिना तदनु रोधनानन्तरम् असौ चपलश्चञ्चलो रसो नियम्यते कर्मविदा संनियमनं क्रियते

iti pūrvoktavidhānena yantraṇādinā tadanu rodhanānantaram asau capalaścañcalo raso niyamyate karmavidā saṃniyamanaṃ kriyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्मात् फणीलशुनाम्बुजमार्कवकर्कोटीचिञ्चिकास्वेदात् फणी ताम्बूलं लशुनं रसोनः अम्बुजं लवणं मार्कवः भृङ्गराजः कर्कोटीति प्रतीता वन्ध्या चिञ्चिका अम्लिका एताभिः सह यः स्वेदः यन्त्रे अग्नितापः तस्मात्

kasmāt phaṇīlaśunāmbujamārkavakarkoṭīciñcikāsvedāt phaṇī tāmbūlaṃ laśunaṃ rasonaḥ ambujaṃ lavaṇaṃ mārkavaḥ bhṛṅgarājaḥ karkoṭīti pratītā vandhyā ciñcikā amlikā etābhiḥ saha yaḥ svedaḥ yantre agnitāpaḥ tasmāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंविशिष्टः सम्यक् लब्धवीर्यः प्राप्तबलो वीर्यवान् रसः चपलत्वनिवृत्तये नियम्यत इत्यर्थः

kiṃviśiṣṭaḥ samyak labdhavīryaḥ prāptabalo vīryavān rasaḥ capalatvanivṛttaye niyamyata ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषश्चात्र काचकूपीं मृदा लिप्य रसो मध्ये विमुच्यते । कलांशं टङ्कणं दत्त्वा मध्ये किंचित् प्रदीयते

viśeṣaścātra kācakūpīṃ mṛdā lipya raso madhye vimucyate / kalāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ dattvā madhye kiṃcit pradīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वारमुद्रा प्रकर्तव्या वज्रमृत्तिकया दृढा । भूगर्भे कूपिकां स्थाप्य सितया गर्भपूरणम्

dvāramudrā prakartavyā vajramṛttikayā dṛḍhā / bhūgarbhe kūpikāṃ sthāpya sitayā garbhapūraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करीषाग्निः प्रकर्तव्य एकविंशद्दिनावधि । अयं नियामको नाम वह्निप्रत्यन्तकारकः

karīṣāgniḥ prakartavya ekaviṃśaddināvadhi / ayaṃ niyāmako nāma vahnipratyantakārakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोधनाल्लब्धवीर्यस्य चपलत्वनिवृत्तये । क्रियते यो रसस्वेदः प्रोक्तं नियमनं हि तत्

rodhanāllabdhavīryasya capalatvanivṛttaye / kriyate yo rasasvedaḥ proktaṃ niyamanaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति

iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन्त्रलक्षणं तु । चतुःप्रस्थजलाधारं चतुरङ्गुलकाननम् । घटयन्त्रमिदं प्रोक्तं तदाप्यायनकं स्मृतम् इति

yantralakṣaṇaṃ tu / catuḥprasthajalādhāraṃ caturaṅgulakānanam / ghaṭayantramidaṃ proktaṃ tadāpyāyanakaṃ smṛtam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टमोद्दिष्टस्य दीपनसंस्कारस्य विधिं स्पष्टयन्नाह भूखगेत्यादि

aṣṭamoddiṣṭasya dīpanasaṃskārasya vidhiṃ spaṣṭayannāha bhūkhagetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असौ पूर्वसंस्कृतरस एतैर् औषधैस् त्रिदिनं निरन्तरं यथा स्यात् तथा स्वेदेन दीपितः क्षुत्पीडितः सन् ग्रासार्थी कवलाभिलाषी जायते

asau pūrvasaṃskṛtarasa etair auṣadhais tridinaṃ nirantaraṃ yathā syāt tathā svedena dīpitaḥ kṣutpīḍitaḥ san grāsārthī kavalābhilāṣī jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतैर् ओषधैः भूखगटङ्कणमरिचैः न केवलम् एतैः पुनर् लवणासुरीशिग्रुकाञ्जिकैः

etair oṣadhaiḥ bhūkhagaṭaṅkaṇamaricaiḥ na kevalam etaiḥ punar lavaṇāsurīśigrukāñjikaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूः तुवरी खगः कासीसं टङ्कणं सौभाग्यं मरिचम् ऊषणम् एतैः

bhūḥ tuvarī khagaḥ kāsīsaṃ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ maricam ūṣaṇam etaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः लवणं सैन्धवम् आसुरी राजिका शिग्रुः सौभाञ्जनं वृक्षविशेषः काञ्जिकं पूर्वोक्तम् अम्लीभूतम् एतैश्चेति

punaḥ lavaṇaṃ saindhavam āsurī rājikā śigruḥ saubhāñjanaṃ vṛkṣaviśeṣaḥ kāñjikaṃ pūrvoktam amlībhūtam etaiśceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषश्चात्र । स्वेदनं रसराजस्य क्षाराम्लविषमद्यकैः । बीजपूरं समादाय वृन्तमुत्सृज्य कारयेत्

viśeṣaścātra / svedanaṃ rasarājasya kṣārāmlaviṣamadyakaiḥ / bījapūraṃ samādāya vṛntamutsṛjya kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य मध्ये क्षिपेत्सूतं कलांशक्षारसंयुतं । द्वारं निरुध्य यत्नेन वस्त्रमध्ये निबन्धयेत्

tasya madhye kṣipetsūtaṃ kalāṃśakṣārasaṃyutaṃ / dvāraṃ nirudhya yatnena vastramadhye nibandhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोलास्वेदः प्रकर्तव्य एकविंशद्दिनावधि । दिने दिने प्रकर्तव्यं नूतनं बीजपूरकम्

dolāsvedaḥ prakartavya ekaviṃśaddināvadhi / dine dine prakartavyaṃ nūtanaṃ bījapūrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लेलिहानो हि धातूंश्च पीड्यमानो बुभुक्षया । अमुनैव प्रकर्तव्यं रसराजस्य दीपनम्

lelihāno hi dhātūṃśca pīḍyamāno bubhukṣayā / amunaiva prakartavyaṃ rasarājasya dīpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्र्यहं सप्तदिनं वाथ चतुर्दशैकविंशतिम् । संस्कारः सूतराजे तु क्रमात् क्रमतरं वरम्

tryahaṃ saptadinaṃ vātha caturdaśaikaviṃśatim / saṃskāraḥ sūtarāje tu kramāt kramataraṃ varam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति

iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृताष्टसंस्कारस्य पारदस्य संस्कारान्तरसिद्धां परीक्षाम् आह इतीत्यादि

kṛtāṣṭasaṃskārasya pāradasya saṃskārāntarasiddhāṃ parīkṣām āha itītyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पूर्वोक्तप्रकारेण रसराजो दीपितः सन् क्षुदुत्पीडितः सन् विशुद्धो भवति

iti pūrvoktaprakāreṇa rasarājo dīpitaḥ san kṣudutpīḍitaḥ san viśuddho bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदीदृशो भवति रसराजस्तदा चार्यः चारणकर्म कार्यम्

yadīdṛśo bhavati rasarājastadā cāryaḥ cāraṇakarma kāryam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कीदृक् प्रचलितविद्युल्लतासहस्राभः प्रकर्षेण चलत्यश् चलनशीला या विद्युतस्तासां सहस्रस्येव भा दीप्तिर् यस्य स तथोक्तः

kīdṛk pracalitavidyullatāsahasrābhaḥ prakarṣeṇa calatyaś calanaśīlā yā vidyutastāsāṃ sahasrasyeva bhā dīptir yasya sa tathoktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं कृत्वा चार्यः इदमग्रे वक्ष्यमाणं किंचित् धातूपरसमहारसरत्नसंज्ञकं द्वितीयं रसराजसम्बन्धिनं दत्त्वा संयोज्येत्यर्थः

kiṃ kṛtvā cāryaḥ idamagre vakṣyamāṇaṃ kiṃcit dhātūparasamahārasaratnasaṃjñakaṃ dvitīyaṃ rasarājasambandhinaṃ dattvā saṃyojyetyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं द्वितीयमित्याशङ्क्य तं स्पष्टयन्नाह पीतेत्यादि

kiṃ dvitīyamityāśaṅkya taṃ spaṣṭayannāha pītetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदौ प्रथमं मुखं विधेयम् इत्यध्याहारः पारदस्य मुखं कार्यमित्यर्थः

ādau prathamaṃ mukhaṃ vidheyam ityadhyāhāraḥ pāradasya mukhaṃ kāryamityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश्चेत्पीतक्रिया भवन्ति स्वर्णसम्बन्धीनि कार्याणि भवन्ति तदा पीतं स्वर्णं देयम्

tataścetpītakriyā bhavanti svarṇasambandhīni kāryāṇi bhavanti tadā pītaṃ svarṇaṃ deyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वेतक्रियासु श्वेतं देयं श्वेतं तारम् इत्यर्थः

śvetakriyāsu śvetaṃ deyaṃ śvetaṃ tāram ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्णतारादिकं खल्वे दत्तं कृतमुखो रसश्चरति

svarṇatārādikaṃ khalve dattaṃ kṛtamukho rasaścarati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर्निर्मुखो रसः अकृतमुखो रसः खल्वे घृष्टो घर्षितः सन् पूर्वोक्तं चरति भक्षयति

punarnirmukho rasaḥ akṛtamukho rasaḥ khalve ghṛṣṭo gharṣitaḥ san pūrvoktaṃ carati bhakṣayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काभिः सह दिव्यौषधीभिर् वक्ष्यमाणाभिः सह

kābhiḥ saha divyauṣadhībhir vakṣyamāṇābhiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा पद्यम् । सास्यो रसः स्यात्पटुशिग्रुतुत्थैः सराजिकैर् व्योषणकैस् त्रिरात्रम् । पिष्टस्ततः स्विन्नतनुः सुवर्णमुखानयं खादति सर्वधातून्

yathā padyam / sāsyo rasaḥ syātpaṭuśigrututthaiḥ sarājikair vyoṣaṇakais trirātram / piṣṭastataḥ svinnatanuḥ suvarṇamukhānayaṃ khādati sarvadhātūn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति

iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्मुखश्च अम्लवर्गेण संयुक्तं यथालाभेन मर्दयेत् । अभ्रकादींश्च चरते सूतको वासनामुखः

nirmukhaśca amlavargeṇa saṃyuktaṃ yathālābhena mardayet / abhrakādīṃśca carate sūtako vāsanāmukhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयन्मानस्य सूतस्य भोज्यद्रव्यात्मिका मितिः । इयतीत्युच्यते यासौ ग्रासमानमितीरितम्

iyanmānasya sūtasya bhojyadravyātmikā mitiḥ / iyatītyucyate yāsau grāsamānamitīritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति परिभाषा

iti paribhāṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रीमत्कुरलकुलपयोधिसुधाकरमिश्रमहेशात्मजचतुर्भुजमिश्रविरचितायां मुग्धावबोधिन्यां रसहृदयटीकायां रसशोधनात्मको द्वितीयोऽवबोधः

iti śrīmatkuralakulapayodhisudhākaramiśramaheśātmajacaturbhujamiśraviracitāyāṃ mugdhāvabodhinyāṃ rasahṛdayaṭīkāyāṃ rasaśodhanātmako dvitīyo'vabodhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.