Govindbhagavatpada: Rasahrdayatantra 3

केन गोलकमुखेन

kena golakamukhena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोलकश्च मुखविशेषः तेन विडस्य गोलकेनेत्यर्थः

golakaśca mukhaviśeṣaḥ tena viḍasya golakenetyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व सति तैलादिकतप्तरसे सति

kva sati tailādikataptarase sati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैलम् आदिः येषां ते तैलादिकास् तैलवसामूत्रशुक्रपुष्पाः एतैस्तप्तो यो रस उष्णत्वं नीतो यो ऽसौ पारदस्तस्मिन् सत्येवं घनमभ्रकं चरति रसेन्द्रः

tailam ādiḥ yeṣāṃ te tailādikās tailavasāmūtraśukrapuṣpāḥ etaistapto yo rasa uṣṇatvaṃ nīto yo 'sau pāradastasmin satyevaṃ ghanamabhrakaṃ carati rasendraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर्हेमादिभिर्नवकैर्ग्रासीकृतैः पिण्डत्वमेति निबिडत्वं प्राप्नोति

punarhemādibhirnavakairgrāsīkṛtaiḥ piṇḍatvameti nibiḍatvaṃ prāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैलानि यथा । कङ्गुणीतुम्बिनीघोषाकरञ्जश्रीफलोद्भवम् । कटुवातारिसिद्धार्थसोमराजीविभीतजम्

tailāni yathā / kaṅguṇītumbinīghoṣākarañjaśrīphalodbhavam / kaṭuvātārisiddhārthasomarājīvibhītajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतसीजं महाकालीनिम्बजं तिलजं तथा । अपामार्गो देवदाली दन्तीतुम्बरुविग्रहाः

atasījaṃ mahākālīnimbajaṃ tilajaṃ tathā / apāmārgo devadālī dantītumbaruvigrahāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्कोलोन्मत्तभल्लातफलेभ्यस् तैलसम्भवः । इति

aṅkolonmattabhallātaphalebhyas tailasambhavaḥ / iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसा यथा । अजोष्ट्रखरमेषाणां महिषस्य वसा तथा । इति

vasā yathā / ajoṣṭrakharameṣāṇāṃ mahiṣasya vasā tathā / iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्रपुष्पशुक्राणि यथा । मूत्राणि हस्तिकरभमहिषीखरवाजिनाम् । स्त्रियः पुंसस् तथा मूत्रं पुष्पं वीर्यं च योजयेत् । इति

mūtrapuṣpaśukrāṇi yathā / mūtrāṇi hastikarabhamahiṣīkharavājinām / striyaḥ puṃsas tathā mūtraṃ puṣpaṃ vīryaṃ ca yojayet / iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्नभिप्राये ऽन्यमतम् आहान्य इत्यादि

tasminnabhiprāye 'nyamatam āhānya ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एके उक्तविधानेन चारणां कुर्वन्ति अन्ये अपरे रसं पारदं स्वच्छं कृत्वा स्वेदनाद्यष्टसंस्कारोपसंस्कृतं विधाय वा हिङ्गुलोत्थं घनम् अभ्रकं चारयन्ति अभ्रकस्य चारणां कुर्वन्ति

eke uktavidhānena cāraṇāṃ kurvanti anye apare rasaṃ pāradaṃ svacchaṃ kṛtvā svedanādyaṣṭasaṃskāropasaṃskṛtaṃ vidhāya vā hiṅgulotthaṃ ghanam abhrakaṃ cārayanti abhrakasya cāraṇāṃ kurvanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केन शुकपिच्छमुखेन शुकपिच्छं संधानविशेषः मुखं विशेषो येषां संधानानां तेन

kena śukapicchamukhena śukapicchaṃ saṃdhānaviśeṣaḥ mukhaṃ viśeṣo yeṣāṃ saṃdhānānāṃ tena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व सति चारयन्ति आशितग्रासे सति भुक्तकवले सति पुनश् चार्यम् इत्यर्थः

kva sati cārayanti āśitagrāse sati bhuktakavale sati punaś cāryam ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केन सिद्धोपदेशविधिना सिद्धा रससिद्धा नित्यनाथवीरनाथादयः पूर्वोक्ताः तेषां य उपदेशविधिस् तेन

kena siddhopadeśavidhinā siddhā rasasiddhā nityanāthavīranāthādayaḥ pūrvoktāḥ teṣāṃ ya upadeśavidhis tena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शुष्केण संधानेनार्द्रीभावात् नीरसतां प्राप्तेन पुनश्चारणा न स्यात्

na śuṣkeṇa saṃdhānenārdrībhāvāt nīrasatāṃ prāptena punaścāraṇā na syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुकपिच्छं यथा । भस्मक्षारान् सुशुष्कांस्तु क्षारांश्च लवणानि च । आलोड्य ह्य् अम्लवर्गेण शुल्बभाण्डे निधापयेत्

śukapicchaṃ yathā / bhasmakṣārān suśuṣkāṃstu kṣārāṃśca lavaṇāni ca / āloḍya hy amlavargeṇa śulbabhāṇḍe nidhāpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावच्च शुकपिच्छाभमभ्रकं तेन भावयेत् । ग्रसते तत्क्षणात्सूतो गोलकस्तु विधीयते

yāvacca śukapicchābhamabhrakaṃ tena bhāvayet / grasate tatkṣaṇātsūto golakastu vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति

iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यमताभिप्राये प्रकारान्तरम् आहाथवेत्यादि

anyamatābhiprāye prakārāntaram āhāthavetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोक्तं विधानं कुर्यात् अथवा पक्षान्तरे इदं वक्ष्यमाणं कुर्यात्

pūrvoktaṃ vidhānaṃ kuryāt athavā pakṣāntare idaṃ vakṣyamāṇaṃ kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माक्षिकगगनमिति माक्षिकेन युक्तं गगनम् अभ्रकं समभागं द्वयं तुल्यभागं पुटितं भावितं यत् पटु सैन्धवं लवणं शास्त्रान्तरसाम्याद् अम्लवर्गेण पुटितं तेन युतं मिलितं सत् पक्वं वह्निपुटितं कुर्यात् इति शेषः

mākṣikagaganamiti mākṣikena yuktaṃ gaganam abhrakaṃ samabhāgaṃ dvayaṃ tulyabhāgaṃ puṭitaṃ bhāvitaṃ yat paṭu saindhavaṃ lavaṇaṃ śāstrāntarasāmyād amlavargeṇa puṭitaṃ tena yutaṃ militaṃ sat pakvaṃ vahnipuṭitaṃ kuryāt iti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं कृत्वा लोहपात्रे मुण्डादिभाजने प्रक्षिप्य मध्ये स्थाप्य

kiṃ kṛtvā lohapātre muṇḍādibhājane prakṣipya madhye sthāpya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंविधं कृष्णाभ्रं स्वेदान्तर्वह्नितापमध्ये रसः पारदश् चरति ग्रसति माक्षिकसंयोगात् क्षिप्रम् इति भावः

evaṃvidhaṃ kṛṣṇābhraṃ svedāntarvahnitāpamadhye rasaḥ pāradaś carati grasati mākṣikasaṃyogāt kṣipram iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपदेशविधानमाह तम् इत्यादि । येनोपदेशेन गन्धाभ्रकप्रवेशनं गन्धपाषाणसंयोगाद् यदभ्रप्रवेशेन भवति अभ्रस्य पारदान्तःप्रवेशो भवति तमुपदेशमहं कविर् वक्ष्यामि कथयिष्ये

upadeśavidhānamāha tam ityādi / yenopadeśena gandhābhrakapraveśanaṃ gandhapāṣāṇasaṃyogād yadabhrapraveśena bhavati abhrasya pāradāntaḥpraveśo bhavati tamupadeśamahaṃ kavir vakṣyāmi kathayiṣye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिसामीप्याद् वर्तमान एव ऌट्

atisāmīpyād vartamāna eva ḷṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तु पुनः

tu punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षछिन्नश्च रसो रसरसायनयोर् योग्यः रसे ज्वरादिरोगनाशके ज्वराङ्कुशादौ रसायने च जराव्याधिनाशने प्रयोगे योग्यः समर्थः

pakṣachinnaśca raso rasarasāyanayor yogyaḥ rase jvarādiroganāśake jvarāṅkuśādau rasāyane ca jarāvyādhināśane prayoge yogyaḥ samarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा मञ्जर्याम् । मारितो देहशुद्ध्यर्थं मूर्छितो व्याधिनाशनः । रसभस्म क्वचिद्रोगे देहार्थे मूर्छितं क्वचित्

yathā mañjaryām / mārito dehaśuddhyarthaṃ mūrchito vyādhināśanaḥ / rasabhasma kvacidroge dehārthe mūrchitaṃ kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बद्धं द्वाभ्यां प्रयुञ्जीत शास्त्रदृष्टेन कर्मणा

baddhaṃ dvābhyāṃ prayuñjīta śāstradṛṣṭena karmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति

iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्धाभ्रकप्रवेशेन पक्षछिन्नो ऽचलो भवेद् इति भावः

gandhābhrakapraveśena pakṣachinno 'calo bhaved iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्धकं विशेषयन्नाह रसराजेत्यादि

gandhakaṃ viśeṣayannāha rasarājetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसबन्धने पारदबन्धने गन्धको ऽभितः लेलिनकः सर्वोत्कृष्टः

rasabandhane pāradabandhane gandhako 'bhitaḥ lelinakaḥ sarvotkṛṣṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुतो यतः सूतकपक्षच्छेदी गन्धकः सूतस्य पारदस्य पक्षौ छिनत्ति

kuto yataḥ sūtakapakṣacchedī gandhakaḥ sūtasya pāradasya pakṣau chinatti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः कुतो रसराजरागदायी रसराजः पारदः तस्य रागं रञ्जनं ददातीति

punaḥ kuto rasarājarāgadāyī rasarājaḥ pāradaḥ tasya rāgaṃ rañjanaṃ dadātīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः कुतो बीजानां पाकजारणसमर्थः पाकश्च जारणं च पाकजारणे

punaḥ kuto bījānāṃ pākajāraṇasamarthaḥ pākaśca jāraṇaṃ ca pākajāraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतावता रसपक्षकर्तनेन नालं भवितव्यमित्याह इतरे इत्यादि

etāvatā rasapakṣakartanena nālaṃ bhavitavyamityāha itare ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये पुरुषा इति उक्तविधानेन पक्षच्छेदं रसपक्षापकर्तनं वाञ्छन्ति पुनः द्वंद्वे रसमारणं द्वंद्वेन पूर्वोक्तेन रसहेमगन्धकेन कृत्वा यद्रसमारणं तन्न वाञ्छन्ति पुनर्बीजानामपि रक्ताभ्रहेमरसकादीनामपि पाकं वह्नियोगेन सुपक्वकरणं न वाञ्छन्ति ते पुरुषाः पूर्वं पक्षच्छेदं ज्ञात्वा हृष्यन्ति हर्षयुक्ता भवन्ति पक्षच्छेदं विनान्यकार्यसिद्धिं ज्ञात्वेत्यर्थस् तदनु च कार्यासिद्धौ तप्यन्ति परितापयुक्ता भवन्ति

ye puruṣā iti uktavidhānena pakṣacchedaṃ rasapakṣāpakartanaṃ vāñchanti punaḥ dvaṃdve rasamāraṇaṃ dvaṃdvena pūrvoktena rasahemagandhakena kṛtvā yadrasamāraṇaṃ tanna vāñchanti punarbījānāmapi raktābhrahemarasakādīnāmapi pākaṃ vahniyogena supakvakaraṇaṃ na vāñchanti te puruṣāḥ pūrvaṃ pakṣacchedaṃ jñātvā hṛṣyanti harṣayuktā bhavanti pakṣacchedaṃ vinānyakāryasiddhiṃ jñātvetyarthas tadanu ca kāryāsiddhau tapyanti paritāpayuktā bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गगनचारणं निर्दिश्यान्यसंस्कारं स्तुवन्नाह इत्थमित्यादि

gaganacāraṇaṃ nirdiśyānyasaṃskāraṃ stuvannāha itthamityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मया ग्रन्थकर्त्रा अस्मिन् शास्त्रे कर्मण्यति संवादी प्रकारः अग्रिमप्रकरणे सत्त्वनिष्कासनरूपः निर्दिश्यते निर्देशः क्रियते

mayā granthakartrā asmin śāstre karmaṇyati saṃvādī prakāraḥ agrimaprakaraṇe sattvaniṣkāsanarūpaḥ nirdiśyate nirdeśaḥ kriyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवेद्यते संस्क्रियते संस्कारविद्भिरिति संवादी

saṃvedyate saṃskriyate saṃskāravidbhiriti saṃvādī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं कृत्वा इत्थमुक्तप्रकारेण अनेकैर्दोषैः अनेककष्टैः बहुश्रमैर्बह्वायासैर्गगनचारणं मत्वा अभ्रकचारणं ज्ञात्वा

kiṃ kṛtvā itthamuktaprakāreṇa anekairdoṣaiḥ anekakaṣṭaiḥ bahuśramairbahvāyāsairgaganacāraṇaṃ matvā abhrakacāraṇaṃ jñātvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गगनचारणानन्तरमन्योत्कृष्टप्रकारो निर्दिश्यते इति भावः

gaganacāraṇānantaramanyotkṛṣṭaprakāro nirdiśyate iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकारान्तरं दर्शयन्नाह अग्राह्य इत्यादि

prakārāntaraṃ darśayannāha agrāhya ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंविधो हरजो यावद्योनौ अभ्रके न विशति न मिलति यावद्बन्धं बन्धनं कुतो भजते प्राप्नोति न कुतोऽपि योनाव् अप्रविशति सति न बन्धनमाप्नोतीत्यर्थः

evaṃvidho harajo yāvadyonau abhrake na viśati na milati yāvadbandhaṃ bandhanaṃ kuto bhajate prāpnoti na kuto'pi yonāv apraviśati sati na bandhanamāpnotītyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंविशिष्टो हरजः अग्राह्यः हरः कथमपि न गृह्यते ऽनवयवत्वात् हरजस्तद्गुण एव कारणानुरूपं कार्यमिति न्यायात् । पुनः किंविशिष्टो निर्लेपः वैकारिकैर् दोषगुणैर्न लिप्यत इति दोषगुणनिवृत्तेः

kiṃviśiṣṭo harajaḥ agrāhyaḥ haraḥ kathamapi na gṛhyate 'navayavatvāt harajastadguṇa eva kāraṇānurūpaṃ kāryamiti nyāyāt / punaḥ kiṃviśiṣṭo nirlepaḥ vaikārikair doṣaguṇairna lipyata iti doṣaguṇanivṛtteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः सूक्ष्मगतिः सूक्ष्मा गतिर् गमनं प्रवर्तनं वा यस्य सः धूमरूपावलोकनत्वात्

punaḥ sūkṣmagatiḥ sūkṣmā gatir gamanaṃ pravartanaṃ vā yasya saḥ dhūmarūpāvalokanatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर्व्यापकः देहलोहादेर्व्यापकत्वात्

punarvyāpakaḥ dehalohādervyāpakatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनरक्षयः न क्षयो यस्येत्यक्षयः सर्वदा भावरूपत्वात्

punarakṣayaḥ na kṣayo yasyetyakṣayaḥ sarvadā bhāvarūpatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर्जीवः अजीवे प्रकाशत्वाभावः स्वत्वं विहाय मलिनोपाधिकत्वान्निरुपाधाव् उपाधिसम्पत्तिरिति तात्पर्यार्थः

punarjīvaḥ ajīve prakāśatvābhāvaḥ svatvaṃ vihāya malinopādhikatvānnirupādhāv upādhisampattiriti tātparyārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाश्रया तद्विषया अनाद्यविद्येति वेदान्तवचनात्

tadāśrayā tadviṣayā anādyavidyeti vedāntavacanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रीमत्कुरलवंशपयोधिसुधारमिश्रमहेशात्मजचतुर्भुजविरचितायां मुग्धावबोधिन्यां रसहृदयटीकायां निर्मुखवासनामुखान्तर्भूतसमुखपत्त्राध्रकचारणात्मकस् तृतीयो ऽवबोधः

iti śrīmatkuralavaṃśapayodhisudhāramiśramaheśātmajacaturbhujaviracitāyāṃ mugdhāvabodhinyāṃ rasahṛdayaṭīkāyāṃ nirmukhavāsanāmukhāntarbhūtasamukhapattrādhrakacāraṇātmakas tṛtīyo 'vabodhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.