अधुनाभ्रसत्त्वचारणं तत्र पीतकर्मणि गगनवर्णभेदानाह कृष्ण इत्यादि
adhunābhrasattvacāraṇaṃ tatra pītakarmaṇi gaganavarṇabhedānāha kṛṣṇa ityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Govindbhagavatpada: Rasahrdayatantra·4
Govindbhagavatpada: Rasahrdayatantra 4
कृष्णो घनो रक्तो घनः पीतो घनश्चेति त्रिविधः पातितसत्त्वः पातितं सत्त्वं यस्येति समासः
kṛṣṇo ghano rakto ghanaḥ pīto ghanaśceti trividhaḥ pātitasattvaḥ pātitaṃ sattvaṃ yasyeti samāsaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवंविधो वज्री पीतकर्मणि सुवर्णकार्ये योज्यः
evaṃvidho vajrī pītakarmaṇi suvarṇakārye yojyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वज्रिणो लक्षणं ध्मातोऽपि हठाग्नौ संयोजितो ऽपि यः स्थूलतारकारहितो भवति स्थूलाश्च तास्तारकाश्च ताभी रहितः दलसमुच्चयरूपाः स्थूलतारकाः
vajriṇo lakṣaṇaṃ dhmāto'pi haṭhāgnau saṃyojito 'pi yaḥ sthūlatārakārahito bhavati sthūlāśca tāstārakāśca tābhī rahitaḥ dalasamuccayarūpāḥ sthūlatārakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुक्तोऽपि श्वेतवर्णो घनः श्वेतकर्मणि योज्यः ग्रन्थान्तरसाम्याद् अयम् अभिप्रायः
anukto'pi śvetavarṇo ghanaḥ śvetakarmaṇi yojyaḥ granthāntarasāmyād ayam abhiprāyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा ग्रन्थान्तरे रक्तं पीतं कृष्णं शस्तं हेमक्रियासु गगनं हि
yathā granthāntare raktaṃ pītaṃ kṛṣṇaṃ śastaṃ hemakriyāsu gaganaṃ hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तारक्रियासु शुक्लं रसायने सर्वमेव तु श्रेष्ठम् इति
tārakriyāsu śuklaṃ rasāyane sarvameva tu śreṣṭham iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्रे ऽपि वृत्तिकृद्विशेषमाह कदाचिद् गिरिजा देवी हरं दृष्ट्वा मनोहरम्
abhre 'pi vṛttikṛdviśeṣamāha kadācid girijā devī haraṃ dṛṣṭvā manoharam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमोचयत् तदा वीर्यं तज्जातं श्वेतमभ्रकम्
amocayat tadā vīryaṃ tajjātaṃ śvetamabhrakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्वेतं रक्तं तथा पीतं कृष्णं तद्भूमिसंगमात् । पिनाकं दर्दुरं नागं वज्राभ्रं च चतुर्विधम्
śvetaṃ raktaṃ tathā pītaṃ kṛṣṇaṃ tadbhūmisaṃgamāt / pinākaṃ darduraṃ nāgaṃ vajrābhraṃ ca caturvidham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्मातं वह्नौ दलचयं पिनाकं विसृजत्यलम् । फूत्कारं भुजगः कुर्याद् दर्दुरं भेकशब्दवत्
dhmātaṃ vahnau dalacayaṃ pinākaṃ visṛjatyalam / phūtkāraṃ bhujagaḥ kuryād darduraṃ bhekaśabdavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थं खेचरं वज्रं नैवाग्नौ विकृतिं भजेत् । तस्माद् वज्राभ्रकं श्रेष्ठं व्याधिवार्धक्यमृत्युजित् इति
caturthaṃ khecaraṃ vajraṃ naivāgnau vikṛtiṃ bhajet / tasmād vajrābhrakaṃ śreṣṭhaṃ vyādhivārdhakyamṛtyujit iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चारणायाम् अभ्रपत्त्रे वैषम्यं सत्त्वे च सुगमत्वं सूचयन्नाह निश्चन्द्रिकम् इत्यादि
cāraṇāyām abhrapattre vaiṣamyaṃ sattve ca sugamatvaṃ sūcayannāha niścandrikam ityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इहास्मिन् चारणासंस्कारे निश्चन्द्रिकं गगनं तारकारहितम् अभ्रं वासनाभिः पूर्वोक्ताभिर् वासनौषधिभिः शतधा शतप्रकारं वासितं मथितम् अपि रसेन्द्रः पारदस् तदपि बहुश्रमैः संस्कृतमप्यभ्रं न चरति ग्रासीकरोति
ihāsmin cāraṇāsaṃskāre niścandrikaṃ gaganaṃ tārakārahitam abhraṃ vāsanābhiḥ pūrvoktābhir vāsanauṣadhibhiḥ śatadhā śataprakāraṃ vāsitaṃ mathitam api rasendraḥ pāradas tadapi bahuśramaiḥ saṃskṛtamapyabhraṃ na carati grāsīkaroti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र चारणे सत्त्वं यत्नतः प्रयत्नात् कथं प्रभवेत् कथमपि समर्थीभवेत् सत्त्वं यत्नतः समर्थीभवेदित्यर्थः
atra cāraṇe sattvaṃ yatnataḥ prayatnāt kathaṃ prabhavet kathamapi samarthībhavet sattvaṃ yatnataḥ samarthībhavedityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुगमत्वाद्गुणाधिकत्वाच्च सत्त्वं प्रशंसति मुक्त्वेत्यादि
sugamatvādguṇādhikatvācca sattvaṃ praśaṃsati muktvetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्रसत्त्वमेकं मुक्त्वा त्यक्त्वा अन्यो ऽपरो रसपक्षापकर्तनसमर्थो न पारदपक्षच्छेत्ता न तेन सत्त्वेन सुखं यथा स्यात्तथा रसः पारदो नियम्यते पारदस्य नियमनं भवेदित्यर्थः बध्यते च बन्धनं प्राप्यते रसो बद्धो भवतीत्यर्थः
abhrasattvamekaṃ muktvā tyaktvā anyo 'paro rasapakṣāpakartanasamartho na pāradapakṣacchettā na tena sattvena sukhaṃ yathā syāttathā rasaḥ pārado niyamyate pāradasya niyamanaṃ bhavedityarthaḥ badhyate ca bandhanaṃ prāpyate raso baddho bhavatītyarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किम्भूतः सन् नियमनं बन्धनं च प्नोति निरुद्धप्रसरः सन् निरुद्ध आरुन्धित्तः प्रसरः प्रसरणं प्रकृष्टेन गमनं यस्य तादृशः सन्
kimbhūtaḥ san niyamanaṃ bandhanaṃ ca pnoti niruddhaprasaraḥ san niruddha ārundhittaḥ prasaraḥ prasaraṇaṃ prakṛṣṭena gamanaṃ yasya tādṛśaḥ san
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसबन्धने ऽधिकारित्वं दर्शयन्नाह पक्षच्छेदम् इत्यादि
rasabandhane 'dhikāritvaṃ darśayannāha pakṣacchedam ityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो वादी अभ्रसत्त्वग्रसनेन विना पक्षच्छेदम् कृत्वा पक्षापकर्तनमविधाय रसबन्धं कर्तुं पारदबन्धनं विधातुम् ईहते चेष्टते स वादी न किंतु जड एवम् अपण्डित इति भावः
yo vādī abhrasattvagrasanena vinā pakṣacchedam kṛtvā pakṣāpakartanamavidhāya rasabandhaṃ kartuṃ pāradabandhanaṃ vidhātum īhate ceṣṭate sa vādī na kiṃtu jaḍa evam apaṇḍita iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कः कृत्वा रसबन्धनं कर्तुमीहते बीजैः रक्ताभ्रहेमरसकैर् इत्यादिभिः
kaḥ kṛtvā rasabandhanaṃ kartumīhate bījaiḥ raktābhrahemarasakair ityādibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवाव्ययम् अन्यद्रव्यव्यवच्छेदी
evāvyayam anyadravyavyavacchedī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्षच्छेदनं कृत्वा बन्धनं कार्यमयं विधिः अन्यथा त्व् अविधिः
pakṣacchedanaṃ kṛtvā bandhanaṃ kāryamayaṃ vidhiḥ anyathā tv avidhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविधेर् दृष्टान्तमाह यथा अजितेन्द्रियो लम्पटः पुमान् मोक्षं वाञ्छति
avidher dṛṣṭāntamāha yathā ajitendriyo lampaṭaḥ pumān mokṣaṃ vāñchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अजितेन्द्रियजडयोः साम्यमिति
ajitendriyajaḍayoḥ sāmyamiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्षच्छिन्नपारदस्य लक्षणमाह नेत्यादि
pakṣacchinnapāradasya lakṣaṇamāha netyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवंविधः पारदः सूतो यः स पक्षच्छिन्नः पक्षौ छिन्नौ छेदितौ यस्येति समासः
evaṃvidhaḥ pāradaḥ sūto yaḥ sa pakṣacchinnaḥ pakṣau chinnau cheditau yasyeti samāsaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स कः यो नाधः पतति अधःपातने कृते ऊर्ध्वतो ऽधोभागो न पतति पुनरधोभागत ऊर्ध्वपातने कृते ऊर्ध्वं न याति अनुद्गारी अचञ्चलो भवेत् यन्त्रे स्वस्थ एव तिष्ठतीत्यर्थः
sa kaḥ yo nādhaḥ patati adhaḥpātane kṛte ūrdhvato 'dhobhāgo na patati punaradhobhāgata ūrdhvapātane kṛte ūrdhvaṃ na yāti anudgārī acañcalo bhavet yantre svastha eva tiṣṭhatītyarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः किंविशिष्टः अभ्रजीर्णः अभ्रकं जीर्णं निःशेषताम् आप्तं यस्मिन् रस इति समासः
punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ abhrajīrṇaḥ abhrakaṃ jīrṇaṃ niḥśeṣatām āptaṃ yasmin rasa iti samāsaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रासमात्रेण पक्षच्छेदो न जायते यावन्न चारितमभ्रकं जरतीति ध्वन्यर्थः
grāsamātreṇa pakṣacchedo na jāyate yāvanna cāritamabhrakaṃ jaratīti dhvanyarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स पक्षच्छिन्नः सूत इति
sa pakṣacchinnaḥ sūta iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वज्राभ्रं विहाय पिनाकनागभेकाः सत्वमोचनेऽसमर्था इति दर्शयन्नाह श्वेतेत्यादि
vajrābhraṃ vihāya pinākanāgabhekāḥ satvamocane'samarthā iti darśayannāha śvetetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये ध्माताः स्थूलतारकारहिताः पत्त्रचयेन वर्जिता रक्तपीतकृष्णाः कथिताः पूर्वं वर्णितास्ते श्वेतादिचतुर्वर्णा भवन्ति
ye dhmātāḥ sthūlatārakārahitāḥ pattracayena varjitā raktapītakṛṣṇāḥ kathitāḥ pūrvaṃ varṇitāste śvetādicaturvarṇā bhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रयाणां रक्तपीतकृष्णवर्णाभ्राणां चेत् श्वेतवर्ण आदौ युज्यते तदा चतुर्वर्णा भवन्तीत्यर्थः
trayāṇāṃ raktapītakṛṣṇavarṇābhrāṇāṃ cet śvetavarṇa ādau yujyate tadā caturvarṇā bhavantītyarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां चतुर्वर्णानां मध्ये यो वज्री वज्रसंज्ञको घनः स सत्वं मुञ्चति ध्मातः सन् सत्वं त्यजति नान्ये
teṣāṃ caturvarṇānāṃ madhye yo vajrī vajrasaṃjñako ghanaḥ sa satvaṃ muñcati dhmātaḥ san satvaṃ tyajati nānye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपरे पिनाकनागभेकाह्वयाः ध्माताः सन्तः काचतां यान्ति काचाकारत्वम् आप्नुवन्ति न च सत्त्वनिर्गम इति
apare pinākanāgabhekāhvayāḥ dhmātāḥ santaḥ kācatāṃ yānti kācākāratvam āpnuvanti na ca sattvanirgama iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ससत्त्वबलवत्वाभ्याम् उत्कृष्टत्वाद् वज्राभ्रं पुनः प्रशंसति सितेत्यादि
sasattvabalavatvābhyām utkṛṣṭatvād vajrābhraṃ punaḥ praśaṃsati sitetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोके संसारे ये केचित् घना उदाहृताः कथितास्ते अल्पबलाः अल्पं बलं येषु ते तथोक्ताः
loke saṃsāre ye kecit ghanā udāhṛtāḥ kathitāste alpabalāḥ alpaṃ balaṃ yeṣu te tathoktāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निःसत्त्वाः सत्ववर्जिताः ध्मातेषु तेषु सत्वाभाव इत्यर्थः
niḥsattvāḥ satvavarjitāḥ dhmāteṣu teṣu satvābhāva ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते के घनाः सितरक्तासितपीताः श्वेतरक्तकृष्णपीतवर्णाः नान्ये वर्णाः सन्तीति भावः
te ke ghanāḥ sitaraktāsitapītāḥ śvetaraktakṛṣṇapītavarṇāḥ nānye varṇāḥ santīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेषां चतुर्वर्णानां मध्ये वज्री वज्रसंज्ञकः श्रेष्ठः प्रधानः
sarveṣāṃ caturvarṇānāṃ madhye vajrī vajrasaṃjñakaḥ śreṣṭhaḥ pradhānaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देयमभ्रमाह सूतेऽपीत्यादि
deyamabhramāha sūte'pītyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसायनिनां रसायनं जराव्याधिविध्वंसिभेषजं विद्यते येषां येषु वा ते रसायनिनः तेषां परं प्रधानं सत्वमभ्रसत्वं परिकीर्तितं संकथितं यथा ग्रन्थान्तरे । सत्वसेवी वयःस्तम्भं कृतशुद्धिर्लभेत्सुधीः । इति
rasāyanināṃ rasāyanaṃ jarāvyādhividhvaṃsibheṣajaṃ vidyate yeṣāṃ yeṣu vā te rasāyaninaḥ teṣāṃ paraṃ pradhānaṃ satvamabhrasatvaṃ parikīrtitaṃ saṃkathitaṃ yathā granthāntare / satvasevī vayaḥstambhaṃ kṛtaśuddhirlabhetsudhīḥ / iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्रसत्वं सूतेऽपि पारदेऽपि परममुत्कृष्टं पक्षच्छेदनसमर्थं बलदं च
abhrasatvaṃ sūte'pi pārade'pi paramamutkṛṣṭaṃ pakṣacchedanasamarthaṃ baladaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनस्त्रिविधं गगनम् अभक्ष्यम् अभोज्यं रसायनिनां सूतेऽपि
punastrividhaṃ gaganam abhakṣyam abhojyaṃ rasāyanināṃ sūte'pi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं तत्त्रिविधम् एकं काचं वह्नौ धमनात्काचाकारतां नीतं द्वितीयं किट्टं यद्धमनात्किट्टस्वरूपं प्राप्तं तृतीयं पत्त्ररजः पत्राणां समाहितं यद्रजस् तदेवं त्रिविधम् अभक्ष्यं सदोषत्वात्
kiṃ tattrividham ekaṃ kācaṃ vahnau dhamanātkācākāratāṃ nītaṃ dvitīyaṃ kiṭṭaṃ yaddhamanātkiṭṭasvarūpaṃ prāptaṃ tṛtīyaṃ pattrarajaḥ patrāṇāṃ samāhitaṃ yadrajas tadevaṃ trividham abhakṣyaṃ sadoṣatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्वपातनविधानं दर्शयन्नाह मुञ्चतीत्यादि
satvapātanavidhānaṃ darśayannāha muñcatītyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घनस् तृणसारविकारकैः स्विन्नः तृणमेव सारो येषां ते तृणसाराः तेषां ये विकारका विशेषास् तैर् औषधैः सूर्यावर्तकादिभिः कृत्वा स्विन्नौ वह्नौ ध्मातो घनः सत्वं मुञ्चति सत्त्वपातं विदधाति
ghanas tṛṇasāravikārakaiḥ svinnaḥ tṛṇameva sāro yeṣāṃ te tṛṇasārāḥ teṣāṃ ye vikārakā viśeṣās tair auṣadhaiḥ sūryāvartakādibhiḥ kṛtvā svinnau vahnau dhmāto ghanaḥ satvaṃ muñcati sattvapātaṃ vidadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः काचं किट्टं च परिहृत्य सत्त्वं पतितकाचकिट्टयुक्तं यदा भवति तदा प्रयत्नेन ग्राह्यम् इत्यर्थः
punaḥ kācaṃ kiṭṭaṃ ca parihṛtya sattvaṃ patitakācakiṭṭayuktaṃ yadā bhavati tadā prayatnena grāhyam ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधुना विशेषप्रकारान्तरम् आह स्वेद्य इत्यादि । स्वेद्यो घनः पूर्वोक्तैस्तृणसारविकारैः स्वेदितमभ्रं स्वेदविधिरुक्तः पुनर्घनस्य पिण्डं बद्ध्वा कैः सह माहिषदधिदुग्धमूत्रशकृदाज्यैः कृत्वा महिष्या इदं माहिषं एवंभूतं यद्दधि दुग्धं मूत्रं शकृद्विष्ठा आज्यं घृतं चैतैः पिण्डं बद्ध्वा
adhunā viśeṣaprakārāntaram āha svedya ityādi / svedyo ghanaḥ pūrvoktaistṛṇasāravikāraiḥ sveditamabhraṃ svedavidhiruktaḥ punarghanasya piṇḍaṃ baddhvā kaiḥ saha māhiṣadadhidugdhamūtraśakṛdājyaiḥ kṛtvā mahiṣyā idaṃ māhiṣaṃ evaṃbhūtaṃ yaddadhi dugdhaṃ mūtraṃ śakṛdviṣṭhā ājyaṃ ghṛtaṃ caitaiḥ piṇḍaṃ baddhvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथेति समुच्चये
atheti samuccaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चगव्यैः गवां दुग्धदधिमूत्रशकृदाज्यैः संयुक्तः कार्यः पिण्डं बद्ध्वेत्यर्थः
pañcagavyaiḥ gavāṃ dugdhadadhimūtraśakṛdājyaiḥ saṃyuktaḥ kāryaḥ piṇḍaṃ baddhvetyarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत्पिण्डं लोहनिभं मुण्डप्रभं सत्त्वं पातयति पूर्वसंबधात् घनस्य इत्यध्याहारः
etatpiṇḍaṃ lohanibhaṃ muṇḍaprabhaṃ sattvaṃ pātayati pūrvasaṃbadhāt ghanasya ityadhyāhāraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूर्यातपपीतरसा इति सूर्यातपे सवितृघर्मे पीताः शोषिता रसा द्रवा यैः एवंविधा धातवो ध्माताः सन्तः स्वल्पं ईषन्मात्रं सत्त्वं मुञ्चन्ति त्यजन्ति
sūryātapapītarasā iti sūryātape savitṛgharme pītāḥ śoṣitā rasā dravā yaiḥ evaṃvidhā dhātavo dhmātāḥ santaḥ svalpaṃ īṣanmātraṃ sattvaṃ muñcanti tyajanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनस्त एव सूर्यातपपीतरसा धातवः स्वस्थानस्थाः स्वकीयं यत्स्थानं द्रवेण स्थानपिण्डं रूपं तस्मिन् तिष्ठन्तीति एवंविधाः सन्तो बहलं भूयिष्ठं सत्वं मुञ्चन्ति द्रवन्तीत्यर्थः
punasta eva sūryātapapītarasā dhātavaḥ svasthānasthāḥ svakīyaṃ yatsthānaṃ draveṇa sthānapiṇḍaṃ rūpaṃ tasmin tiṣṭhantīti evaṃvidhāḥ santo bahalaṃ bhūyiṣṭhaṃ satvaṃ muñcanti dravantītyarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूर्यातपपीतरसा इति केषां सूर्यावर्तकदलीवन्ध्याकर्कोटक्यादीनां द्रावकौषधीनाम्
sūryātapapītarasā iti keṣāṃ sūryāvartakadalīvandhyākarkoṭakyādīnāṃ drāvakauṣadhīnām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पतितसत्त्वलक्षणम् आह बहुगम्भीरम् इत्यादि
patitasattvalakṣaṇam āha bahugambhīram ityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेघो घनो बहुगम्भीरं यथा स्यात्तथा ध्मातः सन् सुवर्णधाराभिः शोभनवर्णधाराभिः वा सुवर्णवत् कनकवत् वर्णो यासां ताभिः निर्मलत्वात् प्रकाशकत्वाच्च वर्षति धारापातं विदधाति
megho ghano bahugambhīraṃ yathā syāttathā dhmātaḥ san suvarṇadhārābhiḥ śobhanavarṇadhārābhiḥ vā suvarṇavat kanakavat varṇo yāsāṃ tābhiḥ nirmalatvāt prakāśakatvācca varṣati dhārāpātaṃ vidadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथंभूतं देवमुखतुल्यं वह्निना तुल्यं समं अमलं निर्मलं हरितपीतरक्तादिधूमरहितत्वात् पतितं सत्वं तथा विन्द्यात् घनस्येत्यर्थः
kathaṃbhūtaṃ devamukhatulyaṃ vahninā tulyaṃ samaṃ amalaṃ nirmalaṃ haritapītaraktādidhūmarahitatvāt patitaṃ satvaṃ tathā vindyāt ghanasyetyarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा ग्रन्थान्तरे । भस्त्रानलेन तीव्रेण महाज्वाले हुताशने । अतिदीप्ते भवेद्बुद्धा अङ्गाराः क्षयमागताः
tathā granthāntare / bhastrānalena tīvreṇa mahājvāle hutāśane / atidīpte bhavedbuddhā aṅgārāḥ kṣayamāgatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनरन्या न चेन्मूर्ध्नि द्विस्त्रिर्वाराणि बुद्धिमान् । यदा दीप्तो भवेद्वह्निः शुद्धज्वालो महाबलः
punaranyā na cenmūrdhni dvistrirvārāṇi buddhimān / yadā dīpto bhavedvahniḥ śuddhajvālo mahābalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पतितं तु तदा विन्द्यात् तत्सत्त्वं नात्र संशयः । पतितं तु पृथक्कार्यं किट्टाङ्गारविवर्जितम्
patitaṃ tu tadā vindyāt tatsattvaṃ nātra saṃśayaḥ / patitaṃ tu pṛthakkāryaṃ kiṭṭāṅgāravivarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्गुणं लक्षयित्वा तु पुनर् धाम्यो यथावता । द्विस्त्रिरेवमशेषं तु ध्मातः सत्त्वं विमुञ्चति
nirguṇaṃ lakṣayitvā tu punar dhāmyo yathāvatā / dvistrirevamaśeṣaṃ tu dhmātaḥ sattvaṃ vimuñcati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माक्षिकसत्वं मुख्यत्वेनाह माक्षिकेत्यादि
mākṣikasatvaṃ mukhyatvenāha mākṣiketyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूतकः पारदो घनसत्वं अभ्रसत्वं निखिलं समस्तं चरति
sūtakaḥ pārado ghanasatvaṃ abhrasatvaṃ nikhilaṃ samastaṃ carati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्मात् माक्षिकसत्वे योगात् माक्षिकं स्वर्णमाक्षिकं तत्सत्वे यो योगस्तस्मात्
kasmāt mākṣikasatve yogāt mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ tatsatve yo yogastasmāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नियतं निश्चितम्
niyataṃ niścitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माक्षिकसत्त्वयोगाद् घनसत्त्वं चरति रसो गर्भद्रावी गर्भे द्रावयति सत्त्वं द्रवरूपं विधत्ते यः स तथोक्तः
mākṣikasattvayogād ghanasattvaṃ carati raso garbhadrāvī garbhe drāvayati sattvaṃ dravarūpaṃ vidhatte yaḥ sa tathoktaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूतस्योदरे माक्षिकाभ्रसत्वं द्रुतिरूपं तिष्ठतीत्यर्थः
sūtasyodare mākṣikābhrasatvaṃ drutirūpaṃ tiṣṭhatītyarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवममुना विधानेन सह सूतकः पारदो रज्यते रागवान् भवति बध्यते बद्धश्च भवतीत्यर्थः
evamamunā vidhānena saha sūtakaḥ pārado rajyate rāgavān bhavati badhyate baddhaśca bhavatītyarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माक्षिकयोगानन्तरम् अपरोऽभिधीयते सत्त्वम् इत्यादि
mākṣikayogānantaram aparo'bhidhīyate sattvam ityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घनस्याभ्रस्य सत्वं तथा कान्तं लोहविशेषं तालकयुक्तं तालकेन हरितालेन युक्तं सुरुन्धितं ध्मातं सत् त्रयमपि सत्वरूपं भवति यदैकवारधमनेन सत्वं न मिलति तथा पुनर्द्विस्त्रिवेलाभिर् धमनं कार्यम्
ghanasyābhrasya satvaṃ tathā kāntaṃ lohaviśeṣaṃ tālakayuktaṃ tālakena haritālena yuktaṃ surundhitaṃ dhmātaṃ sat trayamapi satvarūpaṃ bhavati yadaikavāradhamanena satvaṃ na milati tathā punardvistrivelābhir dhamanaṃ kāryam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समभागतालकयोजनं घनसत्वमाक्षिकसत्वयोगद्रावणाद्धमितादत्यर्थं तत्सत्वं रखे पारदे बन्धकारि भवति परममुत्कृष्टं बन्धनप्रदं भवति
samabhāgatālakayojanaṃ ghanasatvamākṣikasatvayogadrāvaṇāddhamitādatyarthaṃ tatsatvaṃ rakhe pārade bandhakāri bhavati paramamutkṛṣṭaṃ bandhanapradaṃ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्सत्त्वस्य चारणतो रसो बन्धनमवाप्नोतीति भावः
tatsattvasya cāraṇato raso bandhanamavāpnotīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कान्तलक्षणं । पात्रे यस्मिन् प्रविशति जले तैलबिन्दुर्न सर्पेत् हिङ्गुर्गन्धं विसृजति निजं तिक्ततां निम्बकल्कः । पाके दुग्धं भवति शिखराकारतां नैव भूमौ कान्तं लोहं विदुरिति च तल्लक्षणोक्तं न चान्यत् । इति
kāntalakṣaṇaṃ / pātre yasmin praviśati jale tailabindurna sarpet hiṅgurgandhaṃ visṛjati nijaṃ tiktatāṃ nimbakalkaḥ / pāke dugdhaṃ bhavati śikharākāratāṃ naiva bhūmau kāntaṃ lohaṃ viduriti ca tallakṣaṇoktaṃ na cānyat / iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कान्ताभ्रसत्वालयोगकरणम् आह लोहमित्यादि
kāntābhrasatvālayogakaraṇam āha lohamityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेति समुच्चये
ceti samuccaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोहं पूर्वोक्तलक्षणं मुण्डादिकं अभ्रसत्वं च तालकसमभागसारितं तालकस्य समभागेन पूर्वविधानेन मुखादिना यत्सारितं एकशरीरतां नीतं सृ गतावित्यस्य धातो रूपं सारितं प्रमिलितम् इत्यर्थः एवंविधं कान्ताभ्रसत्वालं रसश्चरति
lohaṃ pūrvoktalakṣaṇaṃ muṇḍādikaṃ abhrasatvaṃ ca tālakasamabhāgasāritaṃ tālakasya samabhāgena pūrvavidhānena mukhādinā yatsāritaṃ ekaśarīratāṃ nītaṃ sṛ gatāvityasya dhāto rūpaṃ sāritaṃ pramilitam ityarthaḥ evaṃvidhaṃ kāntābhrasatvālaṃ rasaścarati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
च पुनः अङ्गुलिमृदितं अङ्गुलिना मर्दितं तत् कान्ताभ्रसत्वालं गर्भे रसोदरे द्रवति तत्स्वरूपत्वेन मिलति
ca punaḥ aṅgulimṛditaṃ aṅgulinā marditaṃ tat kāntābhrasatvālaṃ garbhe rasodare dravati tatsvarūpatvena milati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्मात् अभिषवयोगात् अभिषवः संमर्दनं तद्योगात्
kasmāt abhiṣavayogāt abhiṣavaḥ saṃmardanaṃ tadyogāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोहस्य त्रयो दशभेदानां मध्यात् केनापि भेदेन सहयोगः कार्य इति लोहशब्देन ध्वनितम्
lohasya trayo daśabhedānāṃ madhyāt kenāpi bhedena sahayogaḥ kārya iti lohaśabdena dhvanitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोहयोगमुक्त्वा वङ्गयोगमाह वङ्गमित्यादि
lohayogamuktvā vaṅgayogamāha vaṅgamityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ लोहकथनानन्तरं वङ्गं खुरसंज्ञकं अभ्रकं च एतद्द्वयं तालकषड्भागसारितं तालकस्य षडंशेन एकशरीरतां नीतं तत्स्वरूपं रसश्चरति
atha lohakathanānantaraṃ vaṅgaṃ khurasaṃjñakaṃ abhrakaṃ ca etaddvayaṃ tālakaṣaḍbhāgasāritaṃ tālakasya ṣaḍaṃśena ekaśarīratāṃ nītaṃ tatsvarūpaṃ rasaścarati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्मात् अभिषवयोगात् अभिषवः संमर्दनं तद्योगात् षुञ् अभिषवे इत्यस्य धातो रूपं अभिषवः
kasmāt abhiṣavayogāt abhiṣavaḥ saṃmardanaṃ tadyogāt ṣuñ abhiṣave ityasya dhāto rūpaṃ abhiṣavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः रसश्चरति मिलति
punaḥ rasaścarati milati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चारितं यत् तद्द्रवति तद्द्रुतं रसे व्रजति पृथक्त्वात् सं मिलति नात्रसन्देहः निः संदिग्धमिव
cāritaṃ yat taddravati taddrutaṃ rase vrajati pṛthaktvāt saṃ milati nātrasandehaḥ niḥ saṃdigdhamiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वङ्गस्य लघुद्रवित्वात् षडंशयोगस्तालकस्य युक्तः लोहजातेः काठिण्यात् समभागत्वं उदितम्
vaṅgasya laghudravitvāt ṣaḍaṃśayogastālakasya yuktaḥ lohajāteḥ kāṭhiṇyāt samabhāgatvaṃ uditam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकारान्तरमाह इतीत्यादि
prakārāntaramāha itītyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति पूर्वोक्तलक्षणं तीक्ष्णशुल्बनागं तीक्ष्णं ताम्रं नागं च एतत्त्रयं माक्षिकयुक्तं स्वर्णमाक्षिकयुतं समं तुल्यभागं कुर्यात्
iti pūrvoktalakṣaṇaṃ tīkṣṇaśulbanāgaṃ tīkṣṇaṃ tāmraṃ nāgaṃ ca etattrayaṃ mākṣikayuktaṃ svarṇamākṣikayutaṃ samaṃ tulyabhāgaṃ kuryāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्कृतं खोटं तैः सर्वैः पिष्टीस्तम्भेन खोटभस्म कार्यम्
tatkṛtaṃ khoṭaṃ taiḥ sarvaiḥ piṣṭīstambhena khoṭabhasma kāryam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुटविधिना वह्निपुटविधानेन तत्कृतं खोटं भस्म कार्यं पुनः तद्भस्म सत्वे निर्व्यूढं निर्वाहितं सत् सत्वरञ्जकं भवति खसत्वे अभ्रसत्वे रागदायि भवति रञ्जितं तत्सत्वं रसरञ्जकं भवेदिति
puṭavidhinā vahnipuṭavidhānena tatkṛtaṃ khoṭaṃ bhasma kāryaṃ punaḥ tadbhasma satve nirvyūḍhaṃ nirvāhitaṃ sat satvarañjakaṃ bhavati khasatve abhrasatve rāgadāyi bhavati rañjitaṃ tatsatvaṃ rasarañjakaṃ bhavediti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रञ्जितघनसत्वस्य चारणमाह चार्यमित्यादि
rañjitaghanasatvasya cāraṇamāha cāryamityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्विधं पूर्वरञ्जितं घनसत्वम् अभ्रसत्वं च घनं केवलघनोद्भवं सत्वं अरञ्जितं रसे पारदे चार्यं ग्रासग्रसनमानेनैतद् अभ्रसत्वं रसे संयोज्यम्
tadvidhaṃ pūrvarañjitaṃ ghanasatvam abhrasatvaṃ ca ghanaṃ kevalaghanodbhavaṃ satvaṃ arañjitaṃ rase pārade cāryaṃ grāsagrasanamānenaitad abhrasatvaṃ rase saṃyojyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वा सत्वे सर्वबीजं सर्वं रागदायि द्रव्यं संयोज्य निर्वाह्यं निर्वाहितं कुर्यात्
vā satve sarvabījaṃ sarvaṃ rāgadāyi dravyaṃ saṃyojya nirvāhyaṃ nirvāhitaṃ kuryāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुतः द्वन्द्वसंकरतः द्वन्द्वानां संकरो मेलापः सङ्करोऽवकर इत्यमरः
kutaḥ dvandvasaṃkarataḥ dvandvānāṃ saṃkaro melāpaḥ saṅkaro'vakara ityamaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्वाह्यं इति वह प्रापणे इत्यस्य रूपं पूर्ववत्
nirvāhyaṃ iti vaha prāpaṇe ityasya rūpaṃ pūrvavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरव्ययं निश्चयार्थं निर्निश्चयनिषेधयोः इत्यमरः
niravyayaṃ niścayārthaṃ nirniścayaniṣedhayoḥ ityamaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ रसचारणे ज्ञेयमाह अभ्रकेत्यादि
atha rasacāraṇe jñeyamāha abhraketyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो वादी रसकर्ता आदौ प्रथमं अभ्रचारणं न जानाति यथा रसोऽभ्रकं चरति ग्रसति पुनः तत्पश्चात् गर्भद्रुतिचारणं यद्रसगर्भे द्रुतं द्रवरूपं तिष्ठत्यभ्रादिकं तस्य चारणं ग्रसनं पुनरन्ते हेम्नः स्वर्णस्य चारणं ग्रसनं न जानाति स वृथैव मिथ्यैव अर्थक्षयं धननाशं कुरुते कार्यसिद्धेरभावात्
yo vādī rasakartā ādau prathamaṃ abhracāraṇaṃ na jānāti yathā raso'bhrakaṃ carati grasati punaḥ tatpaścāt garbhadruticāraṇaṃ yadrasagarbhe drutaṃ dravarūpaṃ tiṣṭhatyabhrādikaṃ tasya cāraṇaṃ grasanaṃ punarante hemnaḥ svarṇasya cāraṇaṃ grasanaṃ na jānāti sa vṛthaiva mithyaiva arthakṣayaṃ dhananāśaṃ kurute kāryasiddherabhāvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वज्ञ एव रसक्रियायां प्रवर्तेतेति भावः
sarvajña eva rasakriyāyāṃ pravarteteti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रासरहस्यमाह गगनेत्यादि
grāsarahasyamāha gaganetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं श्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादाचार्यः एकमद्वितीयं गगनग्रासरहस्यं अभ्रककवलने ग्रासकौतुकं वक्ष्यामि कथयामि
ahaṃ śrīmadgovindabhagavatpūjyapādācāryaḥ ekamadvitīyaṃ gaganagrāsarahasyaṃ abhrakakavalane grāsakautukaṃ vakṣyāmi kathayāmi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्मात् घनार्कसंयोगात् घनं अभ्रकसत्वं अर्कस्ताम्रं एतयोः संयोगः तस्मात् उभयसत्वकृतखोटं चार्यम्
kasmāt ghanārkasaṃyogāt ghanaṃ abhrakasatvaṃ arkastāmraṃ etayoḥ saṃyogaḥ tasmāt ubhayasatvakṛtakhoṭaṃ cāryam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथशब्दः पक्षान्तरसूचकः
athaśabdaḥ pakṣāntarasūcakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्रसत्वस्य यस्य धातो रूपं तेन सह यस्य धातोर्वा संयोगो भवति द्वन्द्वभावात् सङ्करतः तत्संयुक्तमभिधानं भवति यथा शुल्वाभ्रं नागाभ्रं वङ्गाभ्रं माक्षिकाभ्रं हेमाभ्रम् इति एवं सर्वत्र संयोगान्नामनिष्पत्तिः
abhrasatvasya yasya dhāto rūpaṃ tena saha yasya dhātorvā saṃyogo bhavati dvandvabhāvāt saṅkarataḥ tatsaṃyuktamabhidhānaṃ bhavati yathā śulvābhraṃ nāgābhraṃ vaṅgābhraṃ mākṣikābhraṃ hemābhram iti evaṃ sarvatra saṃyogānnāmaniṣpattiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रस्तस्य द्रावणं गर्भे गर्भद्रुतिरुदाहृता बहिरेव द्रवीकृत्य घनसत्वादिकं खलु । जारणाय रसेन्द्रस्य सा बाह्यद्रुतिरुच्यते
grastasya drāvaṇaṃ garbhe garbhadrutirudāhṛtā bahireva dravīkṛtya ghanasatvādikaṃ khalu / jāraṇāya rasendrasya sā bāhyadrutirucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.