Govindbhagavatpada: Rasahrdayatantra 5

वाचो मरीचिभिस्तप्तं तोषय जनकैरवम् । कुमुदानि च कासारोद्वर्तीनि चिरभासया

vāco marīcibhistaptaṃ toṣaya janakairavam / kumudāni ca kāsārodvartīni cirabhāsayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ गर्भद्रुतिबाह्यद्रुतिप्रशंसनमाह यदीत्यादि

atha garbhadrutibāhyadrutipraśaṃsanamāha yadītyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि चेद् घनसत्वम् अभ्रसत्वं गर्भे पारदस्यान्तर्न पतति द्रवत्वं नाप्नोति वा बीजानि शुल्बाभ्रादीनि पारदस्योदरे नो द्रवन्ति न रसरूपा भवन्ति च पुनः बाह्यद्रुतिर् न युज्यते चेदेवं न स्यात्तर्हि इह अस्यां क्रियायां प्राप्तायां सत्यां सूतो रसः कथं बध्यते अन्यथा न कोऽप्युपायः

yadi ced ghanasatvam abhrasatvaṃ garbhe pāradasyāntarna patati dravatvaṃ nāpnoti vā bījāni śulbābhrādīni pāradasyodare no dravanti na rasarūpā bhavanti ca punaḥ bāhyadrutir na yujyate cedevaṃ na syāttarhi iha asyāṃ kriyāyāṃ prāptāyāṃ satyāṃ sūto rasaḥ kathaṃ badhyate anyathā na ko'pyupāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भद्रुतेराधिक्यं दर्शयन्नाह गर्भेत्यादि

garbhadruterādhikyaṃ darśayannāha garbhetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चीर्णो ऽपि ग्रासः चारणतां प्राप्तो ऽपि कवलः यदि गर्भद्रुत्या रहितो भवेत् रसस्योदरे रसरूपकरणवर्जितो भवेत् तदा एकतां न याति रसरूपो न भवति

cīrṇo 'pi grāsaḥ cāraṇatāṃ prāpto 'pi kavalaḥ yadi garbhadrutyā rahito bhavet rasasyodare rasarūpakaraṇavarjito bhavet tadā ekatāṃ na yāti rasarūpo na bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनरेकीभावेन विना ग्रासो न जीर्यते जारणत्वं नाप्नोति

punarekībhāvena vinā grāso na jīryate jāraṇatvaṃ nāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन हेतुना गर्भद्रुतिपूर्विका जारणा कार्या रसबन्धे जारणं हेतुरिति भावः

tena hetunā garbhadrutipūrvikā jāraṇā kāryā rasabandhe jāraṇaṃ heturiti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जारणायां प्रथमं कर्तव्यमाह बीजानामित्यादि

jāraṇāyāṃ prathamaṃ kartavyamāha bījānāmityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजानां शुल्बाभ्रादीनां कोऽप्यनिर्वचनीयः संस्कारो गर्भे द्रुतिकारकः प्रथमं कर्तव्यः संस्क्रियत इति संस्कारः

bījānāṃ śulbābhrādīnāṃ ko'pyanirvacanīyaḥ saṃskāro garbhe drutikārakaḥ prathamaṃ kartavyaḥ saṃskriyata iti saṃskāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंविशिष्टः तादृशः तैः बीजैः सदृशः यथा बीजानि शक्तिमन्ति सन्ति तथा संस्कारो ऽपि शक्तिमान् कर्तव्य इत्यर्थः

kiṃviśiṣṭaḥ tādṛśaḥ taiḥ bījaiḥ sadṛśaḥ yathā bījāni śaktimanti santi tathā saṃskāro 'pi śaktimān kartavya ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्कारः केन कर्तव्यः अम्लवर्गेण जम्बीरादिना

saṃskāraḥ kena kartavyaḥ amlavargeṇa jambīrādinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन संस्कारेण रसराजस्य गर्भे रसोदरे बीजानि धातूपधातुजातानि शुल्बाभ्रादीनि द्रवन्तीत्यर्थः

yena saṃskāreṇa rasarājasya garbhe rasodare bījāni dhātūpadhātujātāni śulbābhrādīni dravantītyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेमबीजप्रशंसनमाह समेत्यादि

hemabījapraśaṃsanamāha sametyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सममाक्षिककृतवापं समभागं तुल्यांशं हेम्ना यन्माक्षिकं तस्य कृत्वा वापो वारं वारम् आक्षेपो ऽग्नियोगाद् यस्मिन् तथोक्तं पुनस्तद्धेम सममाक्षिकसत्वसंयुतं हेम्ना समं तुल्यं यन्माक्षिकसत्वं तेन संयुतं कृतखोटं कुर्यात्

samamākṣikakṛtavāpaṃ samabhāgaṃ tulyāṃśaṃ hemnā yanmākṣikaṃ tasya kṛtvā vāpo vāraṃ vāram ākṣepo 'gniyogād yasmin tathoktaṃ punastaddhema samamākṣikasatvasaṃyutaṃ hemnā samaṃ tulyaṃ yanmākṣikasatvaṃ tena saṃyutaṃ kṛtakhoṭaṃ kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्खोटरूपं हेम गर्भे पारदान्तर्द्रवति

tatkhoṭarūpaṃ hema garbhe pāradāntardravati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनस्तद्द्रावितं हेम जरति जीर्णताम् आप्नोति

punastaddrāvitaṃ hema jarati jīrṇatām āpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्धेम जरितं सत् सूतं रसेश्वरं बध्नाति

taddhema jaritaṃ sat sūtaṃ raseśvaraṃ badhnāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथा अन्यप्रकारेण सूतो बन्धनं नाप्नोति

anyathā anyaprakāreṇa sūto bandhanaṃ nāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माक्षिकस्य वापो हेम्नो वर्णोत्कर्षप्रद इति भावः

mākṣikasya vāpo hemno varṇotkarṣaprada iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माक्षिकसत्वचारणाद्रसे गुणोत्कर्षम् आह माक्षिकसत्वमित्यादि

mākṣikasatvacāraṇādrase guṇotkarṣam āha mākṣikasatvamityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माक्षिकसत्वं वह्न्यौषधयोगद्रुतं यद्धेममाक्षिकसारं हेम्ना कनकेन सह सूते पारदे पूर्वं यद्गुतं पुनः पादादिकजारितं पादादिकविभागेन पादार्धसत्वेन निःशेषतामाप्तं सत् अयं सूतः तारारिष्टं तारं रूप्यादि अरिष्टं शुभं वरकनकं कुरुते पूर्णवर्णमित्यर्थः

mākṣikasatvaṃ vahnyauṣadhayogadrutaṃ yaddhemamākṣikasāraṃ hemnā kanakena saha sūte pārade pūrvaṃ yadgutaṃ punaḥ pādādikajāritaṃ pādādikavibhāgena pādārdhasatvena niḥśeṣatāmāptaṃ sat ayaṃ sūtaḥ tārāriṣṭaṃ tāraṃ rūpyādi ariṣṭaṃ śubhaṃ varakanakaṃ kurute pūrṇavarṇamityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केन विधानेन पत्त्रलेपनेन पत्रं कण्टकभेदि तत्र योऽसौ लेपः वह्नियोगादिति शेषः तेन

kena vidhānena pattralepanena patraṃ kaṇṭakabhedi tatra yo'sau lepaḥ vahniyogāditi śeṣaḥ tena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेममाक्षिकसत्वजारितस्य रूप्यपत्रलेपेन कनकं स्यादिति व्यक्तार्थः

hemamākṣikasatvajāritasya rūpyapatralepena kanakaṃ syāditi vyaktārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भद्रुतेर् लक्षणमाह समेत्यादि

garbhadruter lakṣaṇamāha sametyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि ग्रासः समरसतां यातो भवेद्रसतुल्यरूपतां प्राप्तो भवेत् पुनर्वस्त्राद्गलितो भवेत् चतुर्गुणश्वेतवस्त्रान्निःसृतो भवेत् पुनस्तुलनायां तुलाकर्मणि यदाधिकोऽपि स्यात्तदा गर्भे पारदस्यान्तर् द्रुतो ग्रासो ज्ञातव्यः गर्भद्रुतो रसो वेदितव्य इति व्यक्तार्थः

yadi grāsaḥ samarasatāṃ yāto bhavedrasatulyarūpatāṃ prāpto bhavet punarvastrādgalito bhavet caturguṇaśvetavastrānniḥsṛto bhavet punastulanāyāṃ tulākarmaṇi yadādhiko'pi syāttadā garbhe pāradasyāntar druto grāso jñātavyaḥ garbhadruto raso veditavya iti vyaktārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनरसौ रसो द्रुत्वा द्रवरूपं शीघ्रं प्राप्तो जीर्यति धातूनपि विधानेनेति शेषः

punarasau raso drutvā dravarūpaṃ śīghraṃ prāpto jīryati dhātūnapi vidhāneneti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माक्षिकसत्वोत्कर्षमाह नेत्यादि

mākṣikasatvotkarṣamāha netyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माक्षिकसत्वेन विना स्वर्णमाक्षिकसारम् अन्तरेण हेम कनकं वा तारं रूप्यं न द्रवति

mākṣikasatvena vinā svarṇamākṣikasāram antareṇa hema kanakaṃ vā tāraṃ rūpyaṃ na dravati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैः कृत्वा विडैः कृत्वा शङ्खचूर्णार्कक्षारादिकृतपिण्डैः कृत्वा ग्रन्थान्तरे च । लवणक्षारोपरसैर् एभिर् अम्लैर्बिडो मतः । समे गर्भे तु संस्थाप्यो ह्यनेनैव द्रवीभवेत् । इति

kaiḥ kṛtvā viḍaiḥ kṛtvā śaṅkhacūrṇārkakṣārādikṛtapiṇḍaiḥ kṛtvā granthāntare ca / lavaṇakṣāroparasair ebhir amlairbiḍo mataḥ / same garbhe tu saṃsthāpyo hyanenaiva dravībhavet / iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न केवलं बिडैः किंतु क्षारैरपि न क्षारैः स्वर्जिकायवक्षारटङ्कणाद्यैः

na kevalaṃ biḍaiḥ kiṃtu kṣārairapi na kṣāraiḥ svarjikāyavakṣāraṭaṅkaṇādyaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न केवलं क्षारैः किंतु स्नेहैरपि न स्नेहानि यथा । कङ्गुणिकं विनादोषाकरञ्जश्रीफलोद्भवम् । कटुवातारिसिद्धार्थसोमराजीविभीतजम् । अतसीजं महाकालनिम्बजं तिलजं तथा । अपामार्गदेवदालीदन्तीतुम्बरविग्रहा । अङ्कोलोन्मत्तभल्लातफलेभ्यस्तैलसंभवः । इति

na kevalaṃ kṣāraiḥ kiṃtu snehairapi na snehāni yathā / kaṅguṇikaṃ vinādoṣākarañjaśrīphalodbhavam / kaṭuvātārisiddhārthasomarājīvibhītajam / atasījaṃ mahākālanimbajaṃ tilajaṃ tathā / apāmārgadevadālīdantītumbaravigrahā / aṅkolonmattabhallātaphalebhyastailasaṃbhavaḥ / iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैलैरपि न द्रवति । पुनर्माक्षिकसत्वेन गर्भे द्रुतिर्जायते

tailairapi na dravati / punarmākṣikasatvena garbhe drutirjāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंविशेषेण माक्षिकसत्वेन रक्तेन रक्तवर्गेण

kiṃviśeṣeṇa mākṣikasatvena raktena raktavargeṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिदिनं दिनत्रयं निहितेन रक्तवर्गान्तःस्थापितेन

tridinaṃ dinatrayaṃ nihitena raktavargāntaḥsthāpitena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तवर्गो यथा । दाडिमं किंशुकं चैव बन्धूकं च कुसुम्भकम् । समाञ्जिष्ठो हरिद्राद्यो लाक्षारससमन्वितः । रक्तचन्दनसंयुक्तो रक्तवर्गः प्रकीर्तितः । इति

raktavargo yathā / dāḍimaṃ kiṃśukaṃ caiva bandhūkaṃ ca kusumbhakam / samāñjiṣṭho haridrādyo lākṣārasasamanvitaḥ / raktacandanasaṃyukto raktavargaḥ prakīrtitaḥ / iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ रूप्यजारणमाह तेनेत्यादि

atha rūpyajāraṇamāha tenetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनैव विधिना पूर्वपिधानेन तारपत्रं रूप्यदलं कृष्णवर्णं श्यामलप्रभं जायते

tenaiva vidhinā pūrvapidhānena tārapatraṃ rūpyadalaṃ kṛṣṇavarṇaṃ śyāmalaprabhaṃ jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केन संस्वेद्य यन्त्रयोगेन संस्वेदः प्रबलाग्निस् तस्येदं सम्बन्धि यद्यन्त्रं यस्य यो योगस्तेन

kena saṃsvedya yantrayogena saṃsvedaḥ prabalāgnis tasyedaṃ sambandhi yadyantraṃ yasya yo yogastena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्तारपत्रं पुनः गर्भे रसोदरे द्रवति जलत्वमाप्नोति

tattārapatraṃ punaḥ garbhe rasodare dravati jalatvamāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनस्तस्मिन् यन्त्रे द्रवति चशब्दात् रसेन्द्रस्तत्पत्रं जरति तारकृष्णीति

punastasmin yantre dravati caśabdāt rasendrastatpatraṃ jarati tārakṛṣṇīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ योगान्तरं आह अथवेत्यादि

atha yogāntaraṃ āha athavetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवेति समुच्चये एकार्थनिष्ठत्वात्

athaveti samuccaye ekārthaniṣṭhatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलिना गन्धेन सह वङ्गं यन्त्रयोगेन कृष्णं जायेत

balinā gandhena saha vaṅgaṃ yantrayogena kṛṣṇaṃ jāyeta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केवलं वङ्गं पुनर्नागाभिधानेन सह नागविधानमप्येवं स्यादिति व्यक्तिः

kevalaṃ vaṅgaṃ punarnāgābhidhānena saha nāgavidhānamapyevaṃ syāditi vyaktiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नागाभिधानेनेति नागनाम्ना आख्याह्वे अभिधानं च नामधेयं च नाम च इत्यमरः

nāgābhidhāneneti nāganāmnā ākhyāhve abhidhānaṃ ca nāmadheyaṃ ca nāma ca ityamaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंविधं वङ्गं वा नागं वा हेमाह्वं हेमपत्रं वा तारं तारपत्रं वा एतत्सर्वं बलिना कृष्णं जायेत मृतं च सर्वं गर्भे रसान्तरे द्रवति नात्र संदेहः असंदिग्धमिदमुक्तम्

evaṃvidhaṃ vaṅgaṃ vā nāgaṃ vā hemāhvaṃ hemapatraṃ vā tāraṃ tārapatraṃ vā etatsarvaṃ balinā kṛṣṇaṃ jāyeta mṛtaṃ ca sarvaṃ garbhe rasāntare dravati nātra saṃdehaḥ asaṃdigdhamidamuktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चशब्दाज्जरति निःशेषत्वमाप्नोति

caśabdājjarati niḥśeṣatvamāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगान्तरमाह रसकमित्यादि

prayogāntaramāha rasakamityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसकं खर्परिकं बलिना गन्धेन सह युक्तं सत् मिलितं सत् समभागेन इति शेषः केन कृत्वा पूर्वोक्तविधानयोगेन पूर्वोक्तं यद्विधानं यन्त्रादिकं तस्य योऽसौ योगस्तेन कृत्वा तावद्भृशमत्यर्थं पक्वं कार्यं यावदशरीरतां याति तच्चूर्णं गर्भे रसोदरे द्रवति गर्भद्रुतिर्भवति चशब्दाज्जरति च

rasakaṃ kharparikaṃ balinā gandhena saha yuktaṃ sat militaṃ sat samabhāgena iti śeṣaḥ kena kṛtvā pūrvoktavidhānayogena pūrvoktaṃ yadvidhānaṃ yantrādikaṃ tasya yo'sau yogastena kṛtvā tāvadbhṛśamatyarthaṃ pakvaṃ kāryaṃ yāvadaśarīratāṃ yāti taccūrṇaṃ garbhe rasodare dravati garbhadrutirbhavati caśabdājjarati ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विध्यन्तरमाह व्यूढ इत्यादि

vidhyantaramāha vyūḍha ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथेत्यनन्तरम्

athetyanantaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्धकाश्मा गन्धपाषाणः शतगुणसंख्यं यथा स्यात्तथा उत्तमे हेम्नि पूर्णवर्णे व्यूढो निर्वाह्यः तद्गन्धव्यूढं हेम सूते पारदे पिष्टिर्भवति हि निश्चितं गर्भे रसान्तर्द्रवति गर्भद्रुतिर् भवतीत्यत्रविस्मयो

gandhakāśmā gandhapāṣāṇaḥ śataguṇasaṃkhyaṃ yathā syāttathā uttame hemni pūrṇavarṇe vyūḍho nirvāhyaḥ tadgandhavyūḍhaṃ hema sūte pārade piṣṭirbhavati hi niścitaṃ garbhe rasāntardravati garbhadrutir bhavatītyatravismayo

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विध्यन्तरमाह अथवेत्यादि

vidhyantaramāha athavetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवेति समुच्चये रसकवरं श्रेष्ठं खर्परिकं शुद्धहेम्नि पूर्णवर्णे शतनिर्व्यूढं कुर्यात् शतगुणनिर्वाहः कार्यः एकगुणस्वर्णे शतगुणनिर्वाह इति युक्तं एवं कृते सति वरबीजं श्रेष्ठबीजं भवति तद्बीजं गर्भे रसोदरे द्रवति गर्भे द्रुतिर्भवति रसेन्द्रे पारदे शीघ्रं अविलम्बितं जरति च निःशेषताम् आप्नोति विधानेन इति शेषः अत्र द्रवणे जरणे च न सन्देहः

athaveti samuccaye rasakavaraṃ śreṣṭhaṃ kharparikaṃ śuddhahemni pūrṇavarṇe śatanirvyūḍhaṃ kuryāt śataguṇanirvāhaḥ kāryaḥ ekaguṇasvarṇe śataguṇanirvāha iti yuktaṃ evaṃ kṛte sati varabījaṃ śreṣṭhabījaṃ bhavati tadbījaṃ garbhe rasodare dravati garbhe drutirbhavati rasendre pārade śīghraṃ avilambitaṃ jarati ca niḥśeṣatām āpnoti vidhānena iti śeṣaḥ atra dravaṇe jaraṇe ca na sandehaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वार्थे विध्यन्तरमाह अथवेत्यादि

pūrvārthe vidhyantaramāha athavetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तालकसत्वं हरितालसारं शतगुणं शतगुणितं हेम्नि कनके निर्व्यूढं अन्धमूषायां वा प्रकाशमूषायां वह्नियोगेन इति शेषः तालकसत्वस्य हेम्नि निर्वाहः कार्य इति व्यक्तिः तच्च तत् सत्त्वं केवलं वा शिलया मनःशिलया सार्धं निर्व्यूढं कार्यं तद्धेम गर्भे रसोदरे द्रवति अथ रसेन्द्रो रसराजः द्रुतं जरति विधानेनेति

tālakasatvaṃ haritālasāraṃ śataguṇaṃ śataguṇitaṃ hemni kanake nirvyūḍhaṃ andhamūṣāyāṃ vā prakāśamūṣāyāṃ vahniyogena iti śeṣaḥ tālakasatvasya hemni nirvāhaḥ kārya iti vyaktiḥ tacca tat sattvaṃ kevalaṃ vā śilayā manaḥśilayā sārdhaṃ nirvyūḍhaṃ kāryaṃ taddhema garbhe rasodare dravati atha rasendro rasarājaḥ drutaṃ jarati vidhāneneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नागवङ्गशुल्वतीक्ष्णानां जारणविधानमाह मृतनागमित्यादि

nāgavaṅgaśulvatīkṣṇānāṃ jāraṇavidhānamāha mṛtanāgamityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृतनागमिति मृतं निर्जीवतां गतं यन्नागं सीसकं तथानेन विधानेन मृतं वङ्गं तथा मृतं निरुत्थतां गतं वरशुल्बं ताम्रं तथा च मृतं तीक्ष्णम् अरिवर्गेणेति शेषः एषां मध्ये एकैकं नागं वा वङ्गं वा शुल्बं वा तीक्ष्णं वा पृथक्त्वेन हेमवरे पूर्णवर्णे स्वर्णे शतनिर्व्यूढं हेम्नः शतगुणनिर्वाहितं कुर्यात् तत्सिद्धं गर्भे रसोदरे द्रवति चशब्दाज्जरति च

mṛtanāgamiti mṛtaṃ nirjīvatāṃ gataṃ yannāgaṃ sīsakaṃ tathānena vidhānena mṛtaṃ vaṅgaṃ tathā mṛtaṃ nirutthatāṃ gataṃ varaśulbaṃ tāmraṃ tathā ca mṛtaṃ tīkṣṇam arivargeṇeti śeṣaḥ eṣāṃ madhye ekaikaṃ nāgaṃ vā vaṅgaṃ vā śulbaṃ vā tīkṣṇaṃ vā pṛthaktvena hemavare pūrṇavarṇe svarṇe śatanirvyūḍhaṃ hemnaḥ śataguṇanirvāhitaṃ kuryāt tatsiddhaṃ garbhe rasodare dravati caśabdājjarati ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाबीजप्रभावं दर्शयन्नाह समगर्भ इत्यादि

mahābījaprabhāvaṃ darśayannāha samagarbha ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इहास्मिञ्शास्त्रे विधिना शास्त्रोक्तरीत्या यानि बीजान्युक्तानि तानि कर्तव्यानि सामान्येनेति भावः परं गर्भद्रुत्यर्थं अयं वार्त्तिकेन्द्रो योगः वार्त्तासु कुशला वार्तिकाः शास्त्रोपदेशरहिता इत्यर्थः अत्र भावाद्यर्थे इक्प्रत्ययः तेषु वार्तिकेषु इन्द्रः प्रवरो योगः तथानेनैव प्रकारेण एकमतश्चायं शास्त्रोपदेशिकानां शास्त्रोपदेशरहितानां च अभिमत इत्यर्थः

ihāsmiñśāstre vidhinā śāstroktarītyā yāni bījānyuktāni tāni kartavyāni sāmānyeneti bhāvaḥ paraṃ garbhadrutyarthaṃ ayaṃ vārttikendro yogaḥ vārttāsu kuśalā vārtikāḥ śāstropadeśarahitā ityarthaḥ atra bhāvādyarthe ikpratyayaḥ teṣu vārtikeṣu indraḥ pravaro yogaḥ tathānenaiva prakāreṇa ekamataścāyaṃ śāstropadeśikānāṃ śāstropadeśarahitānāṃ ca abhimata ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सुवर्णजारणार्थं बिडमाह गन्धकेत्यादि

atha suvarṇajāraṇārthaṃ biḍamāha gandhaketyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्धकतालकशैला इति गन्धकं प्रतीतं तालकं हरितालं शैलः शिलाजतुः द्वंद्वः समासः तेन तथोक्ताः समभागाः कार्याः

gandhakatālakaśailā iti gandhakaṃ pratītaṃ tālakaṃ haritālaṃ śailaḥ śilājatuḥ dvaṃdvaḥ samāsaḥ tena tathoktāḥ samabhāgāḥ kāryāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः सौवीरकं शुक्लाञ्जनं रसकं खर्परिकं गैरिकं धातुगैरिकं दरदं हिङ्गुलं अत्रैकवद्भावसमासः तत्तथोक्तं समभागं कार्यम्

punaḥ sauvīrakaṃ śuklāñjanaṃ rasakaṃ kharparikaṃ gairikaṃ dhātugairikaṃ daradaṃ hiṅgulaṃ atraikavadbhāvasamāsaḥ tattathoktaṃ samabhāgaṃ kāryam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः क्षाराम्ललवणानि क्षारा यवक्षारादयः अम्लं जम्बीरादि लवणानि सैन्धवादीनि एतान्यपि समभागानि

punaḥ kṣārāmlalavaṇāni kṣārā yavakṣārādayaḥ amlaṃ jambīrādi lavaṇāni saindhavādīni etānyapi samabhāgāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैः सह माक्षिकवैक्रान्तविमलसमभागैः सह माक्षिकं स्वर्णमाक्षिकं वैक्रान्तं वज्रभूमिजं रजः विमलं रुक्ममाक्षिकं एतानि समभागानि तैर्बिड उच्यते सर्वैः समभागैः सुमर्दितैर् बिडः कार्य इत्यर्थः

kaiḥ saha mākṣikavaikrāntavimalasamabhāgaiḥ saha mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ vaikrāntaṃ vajrabhūmijaṃ rajaḥ vimalaṃ rukmamākṣikaṃ etāni samabhāgāni tairbiḍa ucyate sarvaiḥ samabhāgaiḥ sumarditair biḍaḥ kārya ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिडयोगाद्यथा बीजं गर्भे द्रवति तथाह कृत्वेत्यादि

biḍayogādyathā bījaṃ garbhe dravati tathāha kṛtvetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोक्ता या पिष्टी तामनेनैवोक्तबिडयोगेन तप्ते खल्वे तप्तसंबन्धाल्लोहमये त्रिपुटैः करीषाग्न्यात्मकैर् मृदिता घर्षिता सति अनेनैव च वेष्टिता कार्या

pūrvoktā yā piṣṭī tāmanenaivoktabiḍayogena tapte khalve taptasaṃbandhāllohamaye tripuṭaiḥ karīṣāgnyātmakair mṛditā gharṣitā sati anenaiva ca veṣṭitā kāryā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं कृत्वा सुवर्णपिष्टीं कनकपिष्टीं वा अन्यस्यापि धातोः सुवर्णपिष्टीं शोभनवर्णां पिष्टीं कृत्वा

kiṃ kṛtvā suvarṇapiṣṭīṃ kanakapiṣṭīṃ vā anyasyāpi dhātoḥ suvarṇapiṣṭīṃ śobhanavarṇāṃ piṣṭīṃ kṛtvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खल्वे मृदिता सती तथा तेनैव प्रकारेण नत्वन्यप्रकारेण गर्भे रसोदरे द्रवति सलिलरूपा तिष्ठति

khalve mṛditā satī tathā tenaiva prakāreṇa natvanyaprakāreṇa garbhe rasodare dravati salilarūpā tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वैक्रान्तगर्भद्रुतिमाह रक्त इत्यादि

atha vaikrāntagarbhadrutimāha rakta ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैक्रान्तभस्म वज्रभूमिजं रजस् तदुद्भवं भस्म रक्ते रक्तगणे शतनिर्व्यूढं शतवारं निर्वाहितं कुर्यात्

vaikrāntabhasma vajrabhūmijaṃ rajas tadudbhavaṃ bhasma rakte raktagaṇe śatanirvyūḍhaṃ śatavāraṃ nirvāhitaṃ kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंविशिष्टं नेत्रहितं नेत्रहितशब्देन मणित्वं दर्शितं मणयो नेत्रहिता इति

kiṃviśiṣṭaṃ netrahitaṃ netrahitaśabdena maṇitvaṃ darśitaṃ maṇayo netrahitā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमलं रूप्यमाक्षिकं श्वेतवर्णं यन्माक्षिकं रक्तगणे शतनिर्व्यूढं कुर्यात्

vimalaṃ rūpyamākṣikaṃ śvetavarṇaṃ yanmākṣikaṃ raktagaṇe śatanirvyūḍhaṃ kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदुभयं वैक्रान्तं विमलं च रक्तशतनिर्व्यूढं सत् रसो ग्रासविधानं विहाय समं ग्रसति कवलयति स्तद्ग्रसितं गर्भे रसान्तर्द्रवति जरति च इति चशब्दार्थः

tadubhayaṃ vaikrāntaṃ vimalaṃ ca raktaśatanirvyūḍhaṃ sat raso grāsavidhānaṃ vihāya samaṃ grasati kavalayati stadgrasitaṃ garbhe rasāntardravati jarati ca iti caśabdārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तगणाधिक्यं दर्शयन्नाह य इत्यादि

raktagaṇādhikyaṃ darśayannāha ya ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये केचिद्विडयोगा अत्र ग्रन्थान्तरेष्वपि च कथिताः तथा क्षाराम्ललवणानि कथितानि क्षारा यवक्षारादयः अथ च वृक्षौषधिसमुद्भवाः अम्ला जम्बीरादयः अम्लवृक्षशाकसमुद्भवाश्च यान्येतानि कथितानि च पुनर्ये दीप्तवर्गाः कथिता दीप्तिकरा योगा अभिहिताः ते सर्वे बिडक्षाराम्ललवणदीप्तवर्गाः शतनिर्व्यूढा गर्भद्रुतिकारकाः गर्भे रसोदरे द्रुतं द्रवरूपं कुर्वन्ति धातुमणिरत्नादीनीति शेषः

ye kecidviḍayogā atra granthāntareṣvapi ca kathitāḥ tathā kṣārāmlalavaṇāni kathitāni kṣārā yavakṣārādayaḥ atha ca vṛkṣauṣadhisamudbhavāḥ amlā jambīrādayaḥ amlavṛkṣaśākasamudbhavāśca yānyetāni kathitāni ca punarye dīptavargāḥ kathitā dīptikarā yogā abhihitāḥ te sarve biḍakṣārāmlalavaṇadīptavargāḥ śatanirvyūḍhā garbhadrutikārakāḥ garbhe rasodare drutaṃ dravarūpaṃ kurvanti dhātumaṇiratnādīnīti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भद्रुतौ सत्यां कर्तव्यमाह इतीत्यादि

garbhadrutau satyāṃ kartavyamāha itītyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तविधानेन गदितां कथितां गर्भद्रुतिं ज्ञात्वा तप्ते खल्वतले लोहमये करीषाग्निना उष्णतां नीते मृदितां कुर्यात्

ityuktavidhānena gaditāṃ kathitāṃ garbhadrutiṃ jñātvā tapte khalvatale lohamaye karīṣāgninā uṣṇatāṃ nīte mṛditāṃ kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केन अभिषवयोगेन अभिषवः संमर्दनं तस्य योगेन न केवलमनेन अम्लवर्गेण च जम्बीरादिना न केवलमनेनापि स्वेदनविधिना च स्वेदनविधिः स्वेदनसंस्कारोक्तत्वान्नात्राभिहितः जारणहेतोरिति शेषः

kena abhiṣavayogena abhiṣavaḥ saṃmardanaṃ tasya yogena na kevalamanena amlavargeṇa ca jambīrādinā na kevalamanenāpi svedanavidhinā ca svedanavidhiḥ svedanasaṃskāroktatvānnātrābhihitaḥ jāraṇahetoriti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मर्दनस्वेदनयोः पूर्वोपकरणं दर्शयन्नाह ज्ञात्वेत्यादि

mardanasvedanayoḥ pūrvopakaraṇaṃ darśayannāha jñātvetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजबलाबलमर्दनयोगं कृतं ज्ञात्वा बीजानां धातूपधातुयोगजनितानां बलाबले न्यूनाधिके योऽसौ मर्दनयोगस्तमेव कृतं ज्ञात्वा विदित्वा रसराजे स्वेदविधानं कुर्यात् वा पुटं वह्नियोगं कुर्यात् वा यन्त्रं विहितरसकर्म कुर्यात् विहितं कृतं रसस्य कर्म संस्काररूपं यत्र तथोक्तं गर्भयन्त्रादिकमित्यर्थः

bījabalābalamardanayogaṃ kṛtaṃ jñātvā bījānāṃ dhātūpadhātuyogajanitānāṃ balābale nyūnādhike yo'sau mardanayogastameva kṛtaṃ jñātvā viditvā rasarāje svedavidhānaṃ kuryāt vā puṭaṃ vahniyogaṃ kuryāt vā yantraṃ vihitarasakarma kuryāt vihitaṃ kṛtaṃ rasasya karma saṃskārarūpaṃ yatra tathoktaṃ garbhayantrādikamityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूतकर्मणो दुर्बोधत्वाद्गुरुपादं स्तुवन्नाह सूतेत्यादि

sūtakarmaṇo durbodhatvādgurupādaṃ stuvannāha sūtetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा येन प्रकारेण सूतवरं पारदः लक्षयते ज्ञायते कर्मकृतेति शेषः पुनर्यथा बीजं उपेक्षतां न याति सम्यक् मिलति तद्वत्तेनैव प्रकारेण गुरुपादनिर्दिष्टं कर्म आचार्यवर्यदर्शितं पूज्यं संस्काररूपं विधिना आचार्योक्तविधानेन कुर्यात्

yathā yena prakāreṇa sūtavaraṃ pāradaḥ lakṣayate jñāyate karmakṛteti śeṣaḥ punaryathā bījaṃ upekṣatāṃ na yāti samyak milati tadvattenaiva prakāreṇa gurupādanirdiṣṭaṃ karma ācāryavaryadarśitaṃ pūjyaṃ saṃskārarūpaṃ vidhinā ācāryoktavidhānena kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुपादलक्षणम् । सर्वशास्त्रविशेषज्ञः कुशलो रसकर्मणि । एवंलक्षणसंयुक्तो रसविद्यागुरुर्भवेत् । इति

gurupādalakṣaṇam / sarvaśāstraviśeṣajñaḥ kuśalo rasakarmaṇi / evaṃlakṣaṇasaṃyukto rasavidyāgururbhavet / iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति गर्भद्रुतिजारणप्रकरणम्

iti garbhadrutijāraṇaprakaraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्यद्रुतिं प्रशंसन्नाह बाह्यद्रुतिर् इत्यादि

bāhyadrutiṃ praśaṃsannāha bāhyadrutir ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रुतिर्द्विधोक्ता गर्भद्रुतिर्बाह्यद्रुतिश्चेति

drutirdvidhoktā garbhadrutirbāhyadrutiśceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भद्रुतिः पूर्वमुक्ता बाह्यद्रुतिर् अधुनाभिधीयते

garbhadrutiḥ pūrvamuktā bāhyadrutir adhunābhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंविशिष्टा अतिविमला निर्मलतरा

kiṃviśiṣṭā ativimalā nirmalatarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषा च पुनः केषांचिदेव सिद्धानां स्फुरति सिद्धा रसविद्यापारगा नित्यनाथादयः तेषां ते जानन्तीति

eṣā ca punaḥ keṣāṃcideva siddhānāṃ sphurati siddhā rasavidyāpāragā nityanāthādayaḥ teṣāṃ te jānantīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुष्प्राप्यत्वात् बाह्यद्रुतिरिह विरला

duṣprāpyatvāt bāhyadrutiriha viralā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेभ्यः सम्यक् ज्ञात्वा तथा तेनैव सिद्धोदेशविधानेन द्रुतयो बाह्यद्रुतयः

tebhyaḥ samyak jñātvā tathā tenaiva siddhodeśavidhānena drutayo bāhyadrutayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्नागानन्तरं यत्कर्तव्यं तदाह ज्ञात्वेत्यादि

nirnāgānantaraṃ yatkartavyaṃ tadāha jñātvetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नागं सीसकं त्रुटितं बुद्ध्वा पुनरपि नागं दह्यात् पूर्वोक्तविधानेन पारदे इति शेषः

nāgaṃ sīsakaṃ truṭitaṃ buddhvā punarapi nāgaṃ dahyāt pūrvoktavidhānena pārade iti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा नागं त्रिगुणितं भवेत्तथैव कुर्यात्

yathā nāgaṃ triguṇitaṃ bhavettathaiva kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चात्सूतं शुद्धं कृत्वा पारदं निर्नागं विधाय तदनु नागजारणानन्तरं बीजवरं पूर्वोक्तं योजयेत्

paścātsūtaṃ śuddhaṃ kṛtvā pāradaṃ nirnāgaṃ vidhāya tadanu nāgajāraṇānantaraṃ bījavaraṃ pūrvoktaṃ yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तारयोगम् आह अथवेत्यादि

atha tārayogam āha athavetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवेति विधानान्तरम्

athaveti vidhānāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तारं वङ्गं सूतम् इति तारं रूप्यं वङ्गं खुरकं सूतं संस्कृतपारदं एतत्त्रितयं संसार्य मेलनं विधाय वङ्गपरिहीनं कुर्यात् तथा तेनैव विधानेन तालस्य योऽसौ योगस्तेन यन्त्रयोगेन च दीर्घमूषायोगेन च निर्वङ्गं वङ्गविवर्जितं कुर्यात्

tāraṃ vaṅgaṃ sūtam iti tāraṃ rūpyaṃ vaṅgaṃ khurakaṃ sūtaṃ saṃskṛtapāradaṃ etattritayaṃ saṃsārya melanaṃ vidhāya vaṅgaparihīnaṃ kuryāt tathā tenaiva vidhānena tālasya yo'sau yogastena yantrayogena ca dīrghamūṣāyogena ca nirvaṅgaṃ vaṅgavivarjitaṃ kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विध्यन्तरमाह अथवेत्यादि

vidhyantaramāha athavetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा तारं वङ्गं वटकाकारं तैले तिलोद्भवे पक्वं कुर्यात् नूनं निश्चितं तद्वटकं तथा पक्वं कुर्याद्यथा निर्वङ्गं जायते वह्नियोगेन इति शेषः

athavā tāraṃ vaṅgaṃ vaṭakākāraṃ taile tilodbhave pakvaṃ kuryāt nūnaṃ niścitaṃ tadvaṭakaṃ tathā pakvaṃ kuryādyathā nirvaṅgaṃ jāyate vahniyogena iti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नागेन बीजकरणमाह उज्ज्वलहेमवरे स्वर्णश्रेष्ठे आवर्त्ये सम्यग्द्रुते नागं शुद्धसीसकं आवर्त्यं प्रद्राव्यं किं कृत्वा समं स्वर्णसमभागक्षेपं क्षिप्त्वा पुनर्नागोपरि त्रिगुणशिलाप्रतिवापं त्रिगुणा या शिला तस्या निर्वापं कुर्यात्

nāgena bījakaraṇamāha ujjvalahemavare svarṇaśreṣṭhe āvartye samyagdrute nāgaṃ śuddhasīsakaṃ āvartyaṃ pradrāvyaṃ kiṃ kṛtvā samaṃ svarṇasamabhāgakṣepaṃ kṣiptvā punarnāgopari triguṇaśilāprativāpaṃ triguṇā yā śilā tasyā nirvāpaṃ kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिला मनःशिला

śilā manaḥśilā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्सिद्धं अहिबीजं नागयोगेन बीजं समुद्दिष्टं रसविद्भिः इति शेषः

tatsiddhaṃ ahibījaṃ nāgayogena bījaṃ samuddiṣṭaṃ rasavidbhiḥ iti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वङ्गयोगेन बीजमाह वङ्गमित्यादि

atha vaṅgayogena bījamāha vaṅgamityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन पूर्वोक्तेन विधिना विधानेन तु पुनः हेमवरे पूर्ववर्णिते वङ्गं क्षेप्य तालवापेन हरितालनिक्षेपेण निर्व्यूढं कुर्यात् वा तारे आवर्त्ये वङ्गं निक्षिप्य निर्व्यूढं निर्वाहितं सद्बीजवरं भवेत्

tena pūrvoktena vidhinā vidhānena tu punaḥ hemavare pūrvavarṇite vaṅgaṃ kṣepya tālavāpena haritālanikṣepeṇa nirvyūḍhaṃ kuryāt vā tāre āvartye vaṅgaṃ nikṣipya nirvyūḍhaṃ nirvāhitaṃ sadbījavaraṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्मात् त्रुटितसंयोगात् त्रुटितं भवति तथा बीजवरमिति वङ्गबीजं तत् पूर्ववत् द्रवति जरति च

kasmāt truṭitasaṃyogāt truṭitaṃ bhavati tathā bījavaramiti vaṅgabījaṃ tat pūrvavat dravati jarati ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुवर्णाभिधानबीजप्रशंसनमाह य इत्यादि

suvarṇābhidhānabījapraśaṃsanamāha ya ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुजङ्गात् सीसकात् निःसृतः भुजङ्गशिलावापेन क्षयं नीत्वा यः पृथग्भूतः स रसकेसरीवज्रपञ्जरः कथितः रस एव केसरी सिंहः तदर्थं वज्रपञ्जरः वज्रेण व्यधितः पञ्जरोऽतिदृढत्वात् सिंहरक्षणसमर्थ इत्यर्थः

bhujaṅgāt sīsakāt niḥsṛtaḥ bhujaṅgaśilāvāpena kṣayaṃ nītvā yaḥ pṛthagbhūtaḥ sa rasakesarīvajrapañjaraḥ kathitaḥ rasa eva kesarī siṃhaḥ tadarthaṃ vajrapañjaraḥ vajreṇa vyadhitaḥ pañjaro'tidṛḍhatvāt siṃharakṣaṇasamartha ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर्विशेषेणोच्यते अयं वज्रपञ्जरो न किंतु अयं रसाङ्कुशः रसो गजरूपः तस्याङ्कुशः वशीकरणसमर्थः

punarviśeṣeṇocyate ayaṃ vajrapañjaro na kiṃtu ayaṃ rasāṅkuśaḥ raso gajarūpaḥ tasyāṅkuśaḥ vaśīkaraṇasamarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाम संभावनायाम्

nāma saṃbhāvanāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विख्यातः प्रकथितः

vikhyātaḥ prakathitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्मात् कुटिलात् किमपि वस्तुहरणात् कुटिलो वक्रो भवति दुष्टस्वभाव एव अनेन हेम्ना नागहरणं कृतम्

kasmāt kuṭilāt kimapi vastuharaṇāt kuṭilo vakro bhavati duṣṭasvabhāva eva anena hemnā nāgaharaṇaṃ kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथंभूतात् कुटिलात् फणी भुजङ्गः हेम स्वर्णं तयोर्गुणा विद्यन्ते यस्मिन् एवंविधात् कुटिलादेशो युक्तः अङ्कुशोऽपि वक्रो भवतीति

kathaṃbhūtāt kuṭilāt phaṇī bhujaṅgaḥ hema svarṇaṃ tayorguṇā vidyante yasmin evaṃvidhāt kuṭilādeśo yuktaḥ aṅkuśo'pi vakro bhavatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र भ्रान्तिमानलङ्कारः हेमबीजे वज्रपञ्जरगजाङ्कुशदर्शनाद् भ्रान्तिर्जातेति

atra bhrāntimānalaṅkāraḥ hemabīje vajrapañjaragajāṅkuśadarśanād bhrāntirjāteti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.