Govindbhagavatpada: Rasahrdayatantra 7

बिडैर्जारणायाः सुगमत्वमाह ग्रासमित्यादि

biḍairjāraṇāyāḥ sugamatvamāha grāsamityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रासं न मुञ्चति च पुनस्तम् एवान्यग्रासं न वाञ्छति भूयः पुनः भुक्तविभुक्तिमात्रात् कांश्चिद्गुणान् नित्यं भजति दधाति ग्रासग्रसनमात्रात् गुणं करोतीत्यर्थः

grāsaṃ na muñcati ca punastam evānyagrāsaṃ na vāñchati bhūyaḥ punaḥ bhuktavibhuktimātrāt kāṃścidguṇān nityaṃ bhajati dadhāti grāsagrasanamātrāt guṇaṃ karotītyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो हेतोर्बिडैर्वक्ष्यमाणलक्षणैः कृत्वा जीर्यते ग्रासमित्यर्थः

yato hetorbiḍairvakṣyamāṇalakṣaṇaiḥ kṛtvā jīryate grāsamityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुतः प्रचुरकेवलवह्नियोगात् प्रचुर उदग्रो यः केवलवह्नियोगः शुद्धाग्नियोगस्तस्मात्

kutaḥ pracurakevalavahniyogāt pracura udagro yaḥ kevalavahniyogaḥ śuddhāgniyogastasmāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंविशिष्टैः सुनिबिडैः घनैः

kiṃviśiṣṭaiḥ sunibiḍaiḥ ghanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो बिडाः श्रेष्ठास् तस्माद्विडैर् एव जारणा स्यात् सुगमत्वादिति भावः

yato biḍāḥ śreṣṭhās tasmādviḍair eva jāraṇā syāt sugamatvāditi bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिडविधानमाह सौवर्चलेत्यादि

biḍavidhānamāha sauvarcaletyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम्रदलान्यपि जारयति बुद्धिमान् इति शेषः स्वर्णबीजादीनां का कथेति भावः

tāmradalānyapi jārayati buddhimān iti śeṣaḥ svarṇabījādīnāṃ kā katheti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैः कृत्वा बिडैः कृत्वा

kaiḥ kṛtvā biḍaiḥ kṛtvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंविशिष्टैर् बिडैः सौवर्चलकटुकत्रयकांक्षीकासीसगन्धकैः सौवर्चलं रुचकं कटुत्रयं शुण्ठीमरिचपिप्पल्यात्मकं काक्षी सौराष्ट्री कासीसं पुष्पकासीसं गन्धकं लेलितकं एतान्यौषधानि येषु विडेषु सन्ति ते तथोक्ताः तैः

kiṃviśiṣṭair biḍaiḥ sauvarcalakaṭukatrayakāṃkṣīkāsīsagandhakaiḥ sauvarcalaṃ rucakaṃ kaṭutrayaṃ śuṇṭhīmaricapippalyātmakaṃ kākṣī saurāṣṭrī kāsīsaṃ puṣpakāsīsaṃ gandhakaṃ lelitakaṃ etānyauṣadhāni yeṣu viḍeṣu santi te tathoktāḥ taiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः किंविशिष्टैः शिग्रो रसशतभाव्यैः शिग्रोः सौभाञ्जनस्य रसेन शतवारं भाव्याः ये बिडास्तैः एवं निष्पन्नैर्विडैर्निश्चितं जारणा स्यादिति भावः

punaḥ kiṃviśiṣṭaiḥ śigro rasaśatabhāvyaiḥ śigroḥ saubhāñjanasya rasena śatavāraṃ bhāvyāḥ ye biḍāstaiḥ evaṃ niṣpannairviḍairniścitaṃ jāraṇā syāditi bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिडान्तरमाह सर्वेत्यादि

biḍāntaramāha sarvetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वाङ्गदग्धमूलकभस्म प्रतिगालितमिति सर्वाङ्गेन मूलत्वक्पत्रपुष्पफलेन सह दग्धं भस्मतां प्राप्तं यन्मूलककन्दं तद्भस्म सुरभिमूत्रेण गोजलेन गालितं कार्यं क्षारो ग्राह्य इत्यर्थः

sarvāṅgadagdhamūlakabhasma pratigālitamiti sarvāṅgena mūlatvakpatrapuṣpaphalena saha dagdhaṃ bhasmatāṃ prāptaṃ yanmūlakakandaṃ tadbhasma surabhimūtreṇa gojalena gālitaṃ kāryaṃ kṣāro grāhya ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर्बलिवसया बलमुख्या या जलौका मण्डूकादीनां वसा यथा च । भेकमत्स्यवसा या तु कुक्कुटस्य वसाथवा । भाव्यम् एभिः क्रमाद्गन्धं शिशुमारवसापि वा

punarbalivasayā balamukhyā yā jalaukā maṇḍūkādīnāṃ vasā yathā ca / bhekamatsyavasā yā tu kukkuṭasya vasāthavā / bhāvyam ebhiḥ kramādgandhaṃ śiśumāravasāpi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एका बलिवसा सम्यक् सूतस्य बन्धिनी परम् । रञ्जनं चैव कुरुते मणिमूषाविधिक्रमात् । इति

ekā balivasā samyak sūtasya bandhinī param / rañjanaṃ caiva kurute maṇimūṣāvidhikramāt / iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलिवसया शतं शतवारं क्षारभूतं भस्म भाव्यं पुनः तच्छतभाव्यम् औषधं तत्क्षणतः तत्कालतो हेम स्वर्णं जार्यते रसो ग्रासभूतं हेम जरतीति बिडयोगादिति भावः

balivasayā śataṃ śatavāraṃ kṣārabhūtaṃ bhasma bhāvyaṃ punaḥ tacchatabhāvyam auṣadhaṃ tatkṣaṇataḥ tatkālato hema svarṇaṃ jāryate raso grāsabhūtaṃ hema jaratīti biḍayogāditi bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जारणायां क्षारविधानमाह जम्बीरेत्यादि

jāraṇāyāṃ kṣāravidhānamāha jambīretyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षारा उक्तवृक्षोद्भवाः नितराम् अतिशयेन गर्भद्रुतिजारणे रसान्तर्ग्रासजारणे शस्ता उत्कृष्टा भवन्ति

kṣārā uktavṛkṣodbhavāḥ nitarām atiśayena garbhadrutijāraṇe rasāntargrāsajāraṇe śastā utkṛṣṭā bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुतः जम्बीरबीजपूरकचाङ्गेरीवेतसाम्लसंयोगात् जम्बीरः प्रतीतः बीजपूरको मातुलुङ्गः चाङ्गेरी अम्लपत्रिका वेतसाम्लं चुक्रकं एषां यो रसस्तस्य संयोगात् एतैर्भाविताः क्षारा बिडवत्कार्यकरा इति भावः

kutaḥ jambīrabījapūrakacāṅgerīvetasāmlasaṃyogāt jambīraḥ pratītaḥ bījapūrako mātuluṅgaḥ cāṅgerī amlapatrikā vetasāmlaṃ cukrakaṃ eṣāṃ yo rasastasya saṃyogāt etairbhāvitāḥ kṣārā biḍavatkāryakarā iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसे विडयोजनमाह बिडमित्यादि

rase viḍayojanamāha biḍamityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदौ प्रथमं सूतस्य रसस्याष्टमांशेन पूर्वनिर्मितं विडं अधरोत्तरं अध उपरिभागं च दत्त्वा एवं अमुना प्रकारेण जारणं कुर्यात् पुनः क्रम्यते अनेनेति क्रमो बिडरूपः तत्क्रमः परंपरा तस्मात् अग्निं विवर्धयेत् कर्मकृत् इत्यध्याहारः वारंवारं बिडसंप्रयोगादग्निर्वर्धते

ādau prathamaṃ sūtasya rasasyāṣṭamāṃśena pūrvanirmitaṃ viḍaṃ adharottaraṃ adha uparibhāgaṃ ca dattvā evaṃ amunā prakāreṇa jāraṇaṃ kuryāt punaḥ kramyate aneneti kramo biḍarūpaḥ tatkramaḥ paraṃparā tasmāt agniṃ vivardhayet karmakṛt ityadhyāhāraḥ vāraṃvāraṃ biḍasaṃprayogādagnirvardhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.