Govindbhagavatpada: Rasahrdayatantra 9

हिमांशुरिव दीप्त्यासौ चण्डांशुरिव तेजसा । निशाह्नोरिव कर्ता च दुर्जनैः सहनालयः

himāṃśuriva dīptyāsau caṇḍāṃśuriva tejasā / niśāhnoriva kartā ca durjanaiḥ sahanālayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वापणविशेषेण तद्वद्वर्णं भवेद्यदा । मृदुलं चित्रसंस्कारं तद्बीजमिति कथ्यते

nirvāpaṇaviśeṣeṇa tadvadvarṇaṃ bhavedyadā / mṛdulaṃ citrasaṃskāraṃ tadbījamiti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति परिभाषा

iti paribhāṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजप्रशंसनमाह इतीत्यादि

bījapraśaṃsanamāha itītyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तविधानेन रक्तोऽपि रसेन्द्रो बीजेन विना कर्मकृन्न भवति बीजेनैव कर्मकारी स्यादित्यर्थः

ityuktavidhānena rakto'pi rasendro bījena vinā karmakṛnna bhavati bījenaiva karmakārī syādityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्बीजं द्विविधं द्विप्रकारं पीतसितं एकं पीतं अपरं सितं श्वेतं स्वर्णरूप्यक्रियायोग्यम् इत्यर्थः

tadbījaṃ dvividhaṃ dviprakāraṃ pītasitaṃ ekaṃ pītaṃ aparaṃ sitaṃ śvetaṃ svarṇarūpyakriyāyogyam ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्बीजं सिद्धं सर्वलक्षणोपेतं रसे पारदे नियोज्यं नासिद्धमिति

tadbījaṃ siddhaṃ sarvalakṣaṇopetaṃ rase pārade niyojyaṃ nāsiddhamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्येत्यादि

tasyetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य बीजस्य विशुद्धिः शोधनं बहुधा बहुप्रकारैः कृत्वा रसोपरसधातूनां बहुविधत्वात्

tasya bījasya viśuddhiḥ śodhanaṃ bahudhā bahuprakāraiḥ kṛtvā rasoparasadhātūnāṃ bahuvidhatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैः कृत्वा गगनरसलोहचूर्णैः गगनमभ्रं रसा वैक्रान्तादयोऽष्टौ वक्ष्यमाणाः उपरसा गन्धकादयः लोहा धातवः तेषां चूर्णानि तैः

kaiḥ kṛtvā gaganarasalohacūrṇaiḥ gaganamabhraṃ rasā vaikrāntādayo'ṣṭau vakṣyamāṇāḥ uparasā gandhakādayaḥ lohā dhātavaḥ teṣāṃ cūrṇāni taiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

च पुनः तैर् गगनरसोपरसलोहचूर्णैर् अशुद्धैः शुद्धिवर्जितैस्तद्बीजं न शुध्यते शुद्धिहीनं स्यात् कारणानुरूपं कार्यमितिन्यायात्

ca punaḥ tair gaganarasoparasalohacūrṇair aśuddhaiḥ śuddhivarjitaistadbījaṃ na śudhyate śuddhihīnaṃ syāt kāraṇānurūpaṃ kāryamitinyāyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशुद्धबीजप्रभावमाह य इत्यादि

aśuddhabījaprabhāvamāha ya ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर्विशेषेण यः संस्कारकृदेतैर्गगनाद्यैर् अशुद्धैः कृत्वा रसस्य कर्म कुरुते तस्य पुरुषस्य रसः पारदो ऽव्यापको ऽसरणशीलो भवेत् पतङ्गी ऊर्ध्वगामी च भवेत् यन्त्रस्याधोभागे न तिष्ठतीत्यर्थः

punarviśeṣeṇa yaḥ saṃskārakṛdetairgaganādyair aśuddhaiḥ kṛtvā rasasya karma kurute tasya puruṣasya rasaḥ pārado 'vyāpako 'saraṇaśīlo bhavet pataṅgī ūrdhvagāmī ca bhavet yantrasyādhobhāge na tiṣṭhatītyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते वक्ष्यमाणा अष्टौ रसाः रससंज्ञकाः स्युः

ete vakṣyamāṇā aṣṭau rasāḥ rasasaṃjñakāḥ syuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते के वैक्रान्तकान्तसस्यकमाक्षिकविमलाद्रिदरदरसकाश् चेति वैक्रान्तं वज्रभूमिजं रजः कान्तं चुम्बकोत्थं सस्यकं चपलं माक्षिकं ताप्यं विमला रौप्यमाक्षिकं अद्रि शिलाजतु दरदं हिङ्गुलं रसकः खर्परिकः एते रससंज्ञिका ज्ञेयाः

ete ke vaikrāntakāntasasyakamākṣikavimalādridaradarasakāś ceti vaikrāntaṃ vajrabhūmijaṃ rajaḥ kāntaṃ cumbakotthaṃ sasyakaṃ capalaṃ mākṣikaṃ tāpyaṃ vimalā raupyamākṣikaṃ adri śilājatu daradaṃ hiṅgulaṃ rasakaḥ kharparikaḥ ete rasasaṃjñikā jñeyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा एषां सत्वानि साराणि रसायनानि जराव्याधिनाशनानि स्युरिति

tathā eṣāṃ satvāni sārāṇi rasāyanāni jarāvyādhināśanāni syuriti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<षड्लवण> सौवर्चलसैन्धवकचूलिकसामुद्ररोमकबिडानि । लवणक्षारसंज्ञे आह सौवर्चलेत्यादि

<ṣaḍlavaṇa> sauvarcalasaindhavakacūlikasāmudraromakabiḍāni / lavaṇakṣārasaṃjñe āha sauvarcaletyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतानि वक्ष्यमाणानि लवणसंज्ञान्याहुः आचार्याः इति शेषः

etāni vakṣyamāṇāni lavaṇasaṃjñānyāhuḥ ācāryāḥ iti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कानि सौवर्चलसैन्धवकचूलिकसामुद्ररोमकबिडानीति सौवर्चलं रुचकं सैन्धवं मणिकमन्थाह्वयं चूलिकं काचलवणं सामुद्रं क्षाराब्धिजं रोमकं प्रतीतं बिडं लवणविशेषः एतानीति

kāni sauvarcalasaindhavakacūlikasāmudraromakabiḍānīti sauvarcalaṃ rucakaṃ saindhavaṃ maṇikamanthāhvayaṃ cūlikaṃ kācalavaṇaṃ sāmudraṃ kṣārābdhijaṃ romakaṃ pratītaṃ biḍaṃ lavaṇaviśeṣaḥ etānīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः स्वर्जी सर्जिका टङ्कणं सौभाग्यं यवक्षारः प्रतीतः एते क्षाराः क्षारसंज्ञिकाः रसकर्मणि इत्यध्याहारः

punaḥ svarjī sarjikā ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ yavakṣāraḥ pratītaḥ ete kṣārāḥ kṣārasaṃjñikāḥ rasakarmaṇi ityadhyāhāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<वैक्रान्त:: शोधन> स्विन्नं सक्षाराम्लैर्ध्मातं वैक्रान्तकं हठाद् द्रवति । रसानां क्रमेण शोधनमाह स्विन्नमित्यादि

<vaikrānta:: śodhana> svinnaṃ sakṣārāmlairdhmātaṃ vaikrāntakaṃ haṭhād dravati / rasānāṃ krameṇa śodhanamāha svinnamityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सक्षाराम्लैर्वैक्रान्तकं स्विन्नं दोलाभिधानेन स्वेदितं कुर्यात् तत् स्विन्नं वैक्रान्तं हठात् प्राबल्यात् ध्मातं सत् द्रवति सारं मुञ्चति द्रुतमात्रं सत्वनिर्गममात्रमेव शुध्यति पूर्वसंबन्धात् द्रवति

sakṣārāmlairvaikrāntakaṃ svinnaṃ dolābhidhānena sveditaṃ kuryāt tat svinnaṃ vaikrāntaṃ haṭhāt prābalyāt dhmātaṃ sat dravati sāraṃ muñcati drutamātraṃ satvanirgamamātrameva śudhyati pūrvasaṃbandhāt dravati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्चाह क्षारैरित्यादि

taccāha kṣārairityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमलं रौप्यमाक्षिकं आदौ प्रथमं क्षारैः स्वर्जिकादिभिः स्नेहैस्तैलैः कङ्गुण्यादीनां भावितं कुर्यात् पश्चादम्लेन जम्बीरादिना भावितं कुर्यात् एवंविधं कृतं सत् शुध्यति

vimalaṃ raupyamākṣikaṃ ādau prathamaṃ kṣāraiḥ svarjikādibhiḥ snehaistailaiḥ kaṅguṇyādīnāṃ bhāvitaṃ kuryāt paścādamlena jambīrādinā bhāvitaṃ kuryāt evaṃvidhaṃ kṛtaṃ sat śudhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा तेनैव विधिना रसकं खर्परकं शुध्यति दरदं हिङ्गुलं चैवं माक्षिकमप्येव शुध्यति

tathā tenaiva vidhinā rasakaṃ kharparakaṃ śudhyati daradaṃ hiṅgulaṃ caivaṃ mākṣikamapyeva śudhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्णरूप्ययोः शोधनमाह तनुरित्यादि

svarṇarūpyayoḥ śodhanamāha tanurityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लवणेत्यादि

lavaṇetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लवणानि सौवर्चलादीनि क्षाराः स्वर्जिकादयः अम्लाः जम्बीरादयः रविरर्कः स्नुही सुधा तयोः क्षीराणि एतैः तनुरपि सूक्ष्ममपि पत्रं दलं सारलोहाख्ययोः इति शेषः लिप्तं ध्मातं सत् बहुशोऽनेकवारं निर्गुण्डीरसे संसिक्तं शेफालीद्रवे सिञ्चितं कुर्यात्

lavaṇāni sauvarcalādīni kṣārāḥ svarjikādayaḥ amlāḥ jambīrādayaḥ ravirarkaḥ snuhī sudhā tayoḥ kṣīrāṇi etaiḥ tanurapi sūkṣmamapi patraṃ dalaṃ sāralohākhyayoḥ iti śeṣaḥ liptaṃ dhmātaṃ sat bahuśo'nekavāraṃ nirguṇḍīrase saṃsiktaṃ śephālīdrave siñcitaṃ kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्हि स्वर्णं रूप्यं च रक्तं आरक्तछवियुतं भवेदित्यर्थः चशब्दाच्छुध्यति

tarhi svarṇaṃ rūpyaṃ ca raktaṃ āraktachaviyutaṃ bhavedityarthaḥ caśabdācchudhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोहशोधनमाह शुध्यतीत्यादि

lohaśodhanamāha śudhyatītyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नागः सीसकः निर्गुण्डीरससेकैः शेफालीरसंसेचनैः शुध्यति निर्दोषो भवति वङ्गश्च शुध्यति

nāgaḥ sīsakaḥ nirguṇḍīrasasekaiḥ śephālīrasaṃsecanaiḥ śudhyati nirdoṣo bhavati vaṅgaśca śudhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं रविणा ताम्रेण सह घोषोऽपि कांस्यमपि शुध्यति

evaṃ raviṇā tāmreṇa saha ghoṣo'pi kāṃsyamapi śudhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कतिवारं सेचनैः मुनिभिः सप्तसंख्याकैः तन्मूलरजः निर्गुण्डीशिफाचूर्णं तत्प्रवापैः गलितेषु नागवङ्गरविघोषेषु रजो निक्षेपणैश्च चत्वारः शुध्यन्तीति

kativāraṃ secanaiḥ munibhiḥ saptasaṃkhyākaiḥ tanmūlarajaḥ nirguṇḍīśiphācūrṇaṃ tatpravāpaiḥ galiteṣu nāgavaṅgaravighoṣeṣu rajo nikṣepaṇaiśca catvāraḥ śudhyantīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्चाह रक्तगणेत्यादि

taccāha raktagaṇetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीक्ष्णं साराख्यं रक्तगणगलितपशुजलभावितं पुटितं सत् रक्तगणेन सह गलितं मिलितं यत् पशुजलं गोमूत्रं तेन भावितं ततो वह्निपुटितं सत् रज्यते रागमाप्नोति

tīkṣṇaṃ sārākhyaṃ raktagaṇagalitapaśujalabhāvitaṃ puṭitaṃ sat raktagaṇena saha galitaṃ militaṃ yat paśujalaṃ gomūtraṃ tena bhāvitaṃ tato vahnipuṭitaṃ sat rajyate rāgamāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनस्तीक्ष्णं कदलीशिखिरसभावितपुटितं वा रम्भाचित्रकरसभावितं घर्मपुटितं ततो वह्निपुटितं च सत् त्रिभिर्वारैः शुध्यतीत्यर्थः

punastīkṣṇaṃ kadalīśikhirasabhāvitapuṭitaṃ vā rambhācitrakarasabhāvitaṃ gharmapuṭitaṃ tato vahnipuṭitaṃ ca sat tribhirvāraiḥ śudhyatītyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्येन सर्वलोहानां शोधनमारणमाह सर्व इत्यादि

sāmānyena sarvalohānāṃ śodhanamāraṇamāha sarva ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वो लोहो धातुवर्गः शुध्यति मृतश्च भवति पुनः रज्यति च

sarvo loho dhātuvargaḥ śudhyati mṛtaśca bhavati punaḥ rajyati ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केन भृशं अत्यर्थं यथा स्यात्तथा माक्षिकदरदेन ताप्यहिङ्गुलेन कृत्वा यो वापः गलितेषु लोहेषु माक्षिकदरदप्रक्षेपणं तस्मात् सुरगोपसंनिभ इन्द्रगोपसदृशः सर्वो लोहो भवेत्

kena bhṛśaṃ atyarthaṃ yathā syāttathā mākṣikadaradena tāpyahiṅgulena kṛtvā yo vāpaḥ galiteṣu loheṣu mākṣikadaradaprakṣepaṇaṃ tasmāt suragopasaṃnibha indragopasadṛśaḥ sarvo loho bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वा शुल्बं ताम्रं माक्षिकदरदवापेन सुरगोपसन्निभं स्यात् वा गन्धेन गन्धकवापेन मृतमप्येव स्यादित्यर्थः

vā śulbaṃ tāmraṃ mākṣikadaradavāpena suragopasannibhaṃ syāt vā gandhena gandhakavāpena mṛtamapyeva syādityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.