इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे वातव्याधिनिदानं नाम षटूषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १६७ धन्वन्तरीरुवाच । वातरक्तनिदानं ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । विरुद्धाध्यशनक्रोधदिवास्वप्नप्रजागरैः
iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe vātavyādhinidānaṃ nāma ṣaṭūṣaṣṭyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 167 dhanvantarīruvāca / vātaraktanidānaṃ te vakṣye suśruta tacchṛṇu / viruddhādhyaśanakrodhadivāsvapnaprajāgaraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् । स्थूलानां सुखिनां चापि कुप्यते वातशोणितम्
prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām / sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi kupyate vātaśoṇitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निघातादशुद्धेश्च नृणामसृजि दूषिते । वातलैः शीतलैर्वायुर्वृद्धः क्रुद्धो विमार्गगः
agnighātādaśuddheśca nṛṇāmasṛji dūṣite / vātalaiḥ śītalairvāyurvṛddhaḥ kruddho vimārgagaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तादृशैवासृजा रुद्धः प्राक्तदैव प्रदूषयेत् । तथा वातो गुदे पीडां बलासं वातशोणितम्
tādṛśaivāsṛjā ruddhaḥ prāktadaiva pradūṣayet / tathā vāto gude pīḍāṃ balāsaṃ vātaśoṇitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संस्तभ्य जनयेत्पूर्वं पश्चात्सर्वत्र धावति । विशेषाद्वमनाद्यैश्च प्रलम्बस्तस्य लक्षणम्
saṃstabhya janayetpūrvaṃ paścātsarvatra dhāvati / viśeṣādvamanādyaiśca pralambastasya lakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भविष्यतः कुष्ठसमं तथा साम्बुदसंज्ञकम् । जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु
bhaviṣyataḥ kuṣṭhasamaṃ tathā sāmbudasaṃjñakam / jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कण्डूस्फुरणनिस्तोदभेदगौरवसुप्तताः । भूत्वा भूत्वा प्रशाम्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति च
kaṇḍūsphuraṇanistodabhedagauravasuptatāḥ / bhūtvā bhūtvā praśāmyanti muhurāvirbhavanti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि । आखोरिव विलं क्रुद्धः कृत्स्नं देहं बिधावति
pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi / ākhoriva vilaṃ kruddhaḥ kṛtsnaṃ dehaṃ bidhāvati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वङ्मांसाश्रयमत्तानं तत्पूर्वं जायते ततः । कालान्तरेण गम्भीरं सर्वधातूनभिद्रवेत्
tvaṅmāṃsāśrayamattānaṃ tatpūrvaṃ jāyate tataḥ / kālāntareṇa gambhīraṃ sarvadhātūnabhidravet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कट्यादिसंयतस्थाने त्वक्ताम्रश्यावलोहिताः । श्वयथुर्ग्रथितः पाकः स वायुश्चास्थिमज्जसु
kaṭyādisaṃyatasthāne tvaktāmraśyāvalohitāḥ / śvayathurgrathitaḥ pākaḥ sa vāyuścāsthimajjasu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छिन्दन्निव चरत्यन्तश्चकीकुर्वंश्च वेगवान् । करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरं सर्वतश्चरन्
chindanniva caratyantaścakīkurvaṃśca vegavān / karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīraṃ sarvataścaran
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाताधिके ऽधिकं तत्र शूलस्फुरणभञ्जनम् । शोथस्य रौक्ष्यं कृष्णत्वं श्यावतावृद्धिहानयः
vātādhike 'dhikaṃ tatra śūlasphuraṇabhañjanam / śothasya raukṣyaṃ kṛṣṇatvaṃ śyāvatāvṛddhihānayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धमन्यङ्गुलिसन्धीनां संकोचोङ्गग्रहो तिरुक् । शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः
dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṃkocoṅgagraho tiruk / śītadveṣānupaśayau stambhavepathusuptayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्ते शोथो ऽतिरुक्तोदस्ताम्राश्चिमिचिमायते । स्निग्धरूक्षैः समं नैति कण्डुक्लेदसमन्वितः
rakte śotho 'tiruktodastāmrāścimicimāyate / snigdharūkṣaiḥ samaṃ naiti kaṇḍukledasamanvitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्ते विदाहः संमोहः स्वादो मूर्छा मदस्तृषा । स्पर्शासहत्वं रुग्रावः शोषः पाको भृशोष्मता
pitte vidāhaḥ saṃmohaḥ svādo mūrchā madastṛṣā / sparśāsahatvaṃ rugrāvaḥ śoṣaḥ pāko bhṛśoṣmatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफे स्तैमित्यगुरुता सुप्तिस्निग्धत्वशीतता । कण्डूर्मन्दा च रुग्द्बन्द्वं सर्वलिङ्गञ्च संकरात्
kaphe staimityagurutā suptisnigdhatvaśītatā / kaṇḍūrmandā ca rugdbandvaṃ sarvaliṅgañca saṃkarāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकदोषञ्च संसाध्यं याप्यञ्चैव द्विदोषजम् । त्रिदोषजन्त्यजेदाशु रक्तपित्तं सुदारुणम्
ekadoṣañca saṃsādhyaṃ yāpyañcaiva dvidoṣajam / tridoṣajantyajedāśu raktapittaṃ sudāruṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तमङ्गे निहन्त्याशु शाखासन्धिषु मारुतः । निवेश्यान्योन्यमावार्य वेदनाभिर्हरत्यसून्
raktamaṅge nihantyāśu śākhāsandhiṣu mārutaḥ / niveśyānyonyamāvārya vedanābhirharatyasūn
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायौ पञ्चात्मके प्राणे रौक्ष्याच्चापल्यलङ्घनैः । अत्याहाराभिघाताच्च वेगोदीरणचारणैः
vāyau pañcātmake prāṇe raukṣyāccāpalyalaṅghanaiḥ / atyāhārābhighātācca vegodīraṇacāraṇaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुपितश्चक्षुरादीनामुपघातं प्रकल्पयेत् । पीनसो दाहतृट्कासश्वासादिश्चैव जायते
kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṃ prakalpayet / pīnaso dāhatṛṭkāsaśvāsādiścaiva jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कण्ठरोधोमलभ्रंशच्छर्द्यरोचकपीनसान् । कुर्याच्च गलगण्डदींस्तञ्जत्रुमूर्ध्वसंश्रयः
kaṇṭharodhomalabhraṃśacchardyarocakapīnasān / kuryācca galagaṇḍadīṃstañjatrumūrdhvasaṃśrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यानो ऽतिगमनस्नानक्रीडाविषयचोष्टितैः । विरुद्धरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः
vyāno 'tigamanasnānakrīḍāviṣayacoṣṭitaiḥ / viruddharūkṣabhīharṣaviṣādādyaiśca dūṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुंस्त्वोत्साहबलभ्रंशशोकचित्तप्लवज्वरान् । सर्वाकारादिनिस्तोदरोमहर्षं सुषुप्तताम्
puṃstvotsāhabalabhraṃśaśokacittaplavajvarān / sarvākārādinistodaromaharṣaṃ suṣuptatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुष्ठं विसर्पमन्यच्च कुर्यात् सर्वाङ्गसादनम् । समानो विषमाजीर्णशीतसङ्कीर्णभोजनैः
kuṣṭhaṃ visarpamanyacca kuryāt sarvāṅgasādanam / samāno viṣamājīrṇaśītasaṅkīrṇabhojanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करोत्यकालशयनजागराद्यैश्च दूषितः । शूलगुल्मग्रहण्यादीन्यकृत्कामाश्रयान्गदान्
karotyakālaśayanajāgarādyaiśca dūṣitaḥ / śūlagulmagrahaṇyādīnyakṛtkāmāśrayāngadān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपानो रूक्षगुर्वन्नवेगाघातातिवाहनैः । यानपानसमुत्थानचङ्क्रमैश्चातिसेवितैः
apāno rūkṣagurvannavegāghātātivāhanaiḥ / yānapānasamutthānacaṅkramaiścātisevitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुपितः कुरुते रोगान्कृत्स्नान् पक्वाशयाश्रयान् । मूत्रसुक्रप्रदोषार्शोगुदभ्रंशादिकान्बहून्
kupitaḥ kurute rogānkṛtsnān pakvāśayāśrayān / mūtrasukrapradoṣārśogudabhraṃśādikānbahūn
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वाङ्गमाततं सामं तन्द्रास्तैमित्यगौरवैः । स्निग्धत्वाद्बोध कालस्य शैत्यशोथाग्निहानयः
sarvāṅgamātataṃ sāmaṃ tandrāstaimityagauravaiḥ / snigdhatvādbodha kālasya śaityaśothāgnihānayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कण्डूरूक्षातिनाशेन तद्विधोपशमेन च । मुक्तिं विद्यान्निरामं तं तन्द्रादीनां विपर्ययात्
kaṇḍūrūkṣātināśena tadvidhopaśamena ca / muktiṃ vidyānnirāmaṃ taṃ tandrādīnāṃ viparyayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायोरावरणं वातो बहुभेदं प्रचक्षते । पित्तलिङ्गावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः
vāyorāvaraṇaṃ vāto bahubhedaṃ pracakṣate / pittaliṅgāvṛte dāhastṛṣṇā śūlaṃ bhramastamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कटुकोष्णाम्ललवणैर्विदाहशीतकामता । शैत्यगौरवशूलाग्निकट्वाज्यपयसो ऽधिकम्
kaṭukoṣṇāmlalavaṇairvidāhaśītakāmatā / śaityagauravaśūlāgnikaṭvājyapayaso 'dhikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लङ्घनायासरूक्षोष्णकामता च कफावृते । कफावृते ऽङ्गमर्दः स्याद्धृल्लासो गुरुतारुचिः
laṅghanāyāsarūkṣoṣṇakāmatā ca kaphāvṛte / kaphāvṛte 'ṅgamardaḥ syāddhṛllāso gurutāruciḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तवृते सदाहार्तिस्तवङ्मांसाश्रयजा भृशम् । भवेत्सरागः श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च
raktavṛte sadāhārtistavaṅmāṃsāśrayajā bhṛśam / bhavetsarāgaḥ śvayathurjāyante maṇḍalāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोथो मांसेन कठिनो हृल्लासपिटिकास्तथा । हर्षः पिपीलिकानां च संचार इव जायते । चललग्रनो मृदुः शीतः शोथो गात्रेषु रोचकः
śotho māṃsena kaṭhino hṛllāsapiṭikāstathā / harṣaḥ pipīlikānāṃ ca saṃcāra iva jāyate / calalagrano mṛduḥ śītaḥ śotho gātreṣu rocakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आढ्यवात इव ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसावतः । स्पर्श आच्छादितेत्युष्णशीतलश्च त्वनावृते । मज्जावृते तु विषमं जृम्भणं परिवेष्टनम्
āḍhyavāta iva jñeyaḥ sa kṛcchro medasāvataḥ / sparśa ācchāditetyuṣṇaśītalaśca tvanāvṛte / majjāvṛte tu viṣamaṃ jṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शूलञ्च पड्यिमानश्च पाणिभ्यां लभते सुखम् । शुक्रावृते तु शोथे वै चातिवेगो न विद्यते
śūlañca paḍyimānaśca pāṇibhyāṃ labhate sukham / śukrāvṛte tu śothe vai cātivego na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भुक्ते कुक्षौ रुजा जीर्णे निकृत्तिर्भवति ध्रुवम् । मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं बस्तेर्मूत्रावृते भवेत्
bhukte kukṣau rujā jīrṇe nikṛttirbhavati dhruvam / mūtrāpravṛttirādhmānaṃ bastermūtrāvṛte bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छिद्रावृते विबन्धो ऽथ स्वस्थानं परिकृन्त ति । पतत्याशु ज्वराक्रान्तो मूर्छां च लभते नरः
chidrāvṛte vibandho 'tha svasthānaṃ parikṛnta ti / patatyāśu jvarākrānto mūrchāṃ ca labhate naraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सकृत् पीडितमन्येन दुष्टं शुक्रं चिरात्सृजेत् । सर्वधात्वावृते वायौ श्रोणिवङ्क्षणपृष्ठरुक्
sakṛt pīḍitamanyena duṣṭaṃ śukraṃ cirātsṛjet / sarvadhātvāvṛte vāyau śroṇivaṅkṣaṇapṛṣṭharuk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विलोमे मारुते चैव हृदयं परिपीड्यते । भ्रमो मूर्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते
vilome mārute caiva hṛdayaṃ paripīḍyate / bhramo mūrchā rujā dāhaḥ pittena prāṇa āvṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुजा तन्द्रा स्वरभ्रंशो दाहो व्याने तु सर्वशः । क्रम्ॐ गचेष्टाभङ्गश्च सन्तापः सहवेदनः
rujā tandrā svarabhraṃśo dāho vyāne tu sarvaśaḥ / kramoṃ gaceṣṭābhaṅgaśca santāpaḥ sahavedanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समान ऊष्मोपहतिः सस्वेदोपरतिः सुतृट् । दाहश्च स्यादपाने तु मले हारिद्रवर्णता
samāna ūṣmopahatiḥ sasvedoparatiḥ sutṛṭ / dāhaśca syādapāne tu male hāridravarṇatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रजोवृद्धिस्तापनञ्च तथा चानाहमेहनम् । श्लेष्मणा प्रावृते प्राणे नादः स्नोतो ऽवरोधनम्
rajovṛddhistāpanañca tathā cānāhamehanam / śleṣmaṇā prāvṛte prāṇe nādaḥ snoto 'varodhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ष्ठीवनञ्चैव सस्वेदश्वासनिः श्वाससंग्रहः । उदाने गुरुगात्रत्वमरुचिर्वाक्स्वरग्रहः
ṣṭhīvanañcaiva sasvedaśvāsaniḥ śvāsasaṃgrahaḥ / udāne gurugātratvamarucirvāksvaragrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलवर्णप्रणाशश्चा पाने पर्वास्थिसंग्रहः । गुरुताङ्गेषु सर्वेषु स्थूलत्वञ्चागतं भृशम्
balavarṇapraṇāśaścā pāne parvāsthisaṃgrahaḥ / gurutāṅgeṣu sarveṣu sthūlatvañcāgataṃ bhṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समाने ऽतिक्रियाज्ञत्वमस्वेदो मन्दवह्निता । अपाने सकलं मूत्रं शकृतः स्यात्प्रवर्तनम्?
samāne 'tikriyājñatvamasvedo mandavahnitā / apāne sakalaṃ mūtraṃ śakṛtaḥ syātpravartanam?
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति द्वाविंशतिविधं वातरक्तामयं विदुः । प्राणादयस्तथान्यो ऽन्यं समाक्रान्ता यथाक्रमम्
iti dvāviṃśatividhaṃ vātaraktāmayaṃ viduḥ / prāṇādayastathānyo 'nyaṃ samākrāntā yathākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वे ऽपि विंशतिविधं विद्यादावरणञ्च यत् । हृल्लासोच्छ्वाससंरोधः प्रतिश्यायः शिरोग्रहः
sarve 'pi viṃśatividhaṃ vidyādāvaraṇañca yat / hṛllāsocchvāsasaṃrodhaḥ pratiśyāyaḥ śirograhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृद्रोगो मुखशोषश्च प्राणेनापान आवृते । उदानेनावृते प्राणे भवेद्धै बलसंक्षयः
hṛdrogo mukhaśoṣaśca prāṇenāpāna āvṛte / udānenāvṛte prāṇe bhaveddhai balasaṃkṣayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचारणेन विभजेत्सर्वमावरणं भिषक् । स्थानान्यपेक्ष्य वातानां वृर्धिहानिं च कर्मणाम्
vicāraṇena vibhajetsarvamāvaraṇaṃ bhiṣak / sthānānyapekṣya vātānāṃ vṛrdhihāniṃ ca karmaṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणादीनाञ्च पञ्चानां पित्तमावरणं मिथः । पित्तादीनामावसतिर्मिश्राणां मिश्रितैश्च तैः
prāṇādīnāñca pañcānāṃ pittamāvaraṇaṃ mithaḥ / pittādīnāmāvasatirmiśrāṇāṃ miśritaiśca taiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिश्रैः पित्तादिभिस्तद्वन्मिश्राण्यपित्वनेकधा । तांल्लक्षयेदवहितो यथास्वं लक्षणोदयात्
miśraiḥ pittādibhistadvanmiśrāṇyapitvanekadhā / tāṃllakṣayedavahito yathāsvaṃ lakṣaṇodayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शनैः शनैश्चोपशयान्दृढानपि मुहुर्मुहुः । विशेषाज्जीवितं प्राण उदानो बलमुच्यते । स्यात्तयोः पीडनाद्धनिरायुषञ्च बलस्य च
śanaiḥ śanaiścopaśayāndṛḍhānapi muhurmuhuḥ / viśeṣājjīvitaṃ prāṇa udāno balamucyate / syāttayoḥ pīḍanāddhanirāyuṣañca balasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आवृता वायवो ऽज्ञाता ज्ञाता वा स्थानविच्युताः । प्रयत्नेनापि दुः साध्या भवेयुर्वानुपद्रवाः
āvṛtā vāyavo 'jñātā jñātā vā sthānavicyutāḥ / prayatnenāpi duḥ sādhyā bhaveyurvānupadravāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्रधिप्लीहहृद्रोगगुल्माग्निसदनादयः । भवन्त्युपद्रवास्तेषामावृतानामुपेक्षया
vidradhiplīhahṛdrogagulmāgnisadanādayaḥ / bhavantyupadravāsteṣāmāvṛtānāmupekṣayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निदानं सुश्रुत ! मया आत्रेयोक्तं समीरितम् । सर्वरोगविवेकाय नराद्यायुः प्रवृद्धये
nidānaṃ suśruta ! mayā ātreyoktaṃ samīritam / sarvarogavivekāya narādyāyuḥ pravṛddhaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं विज्ञाय रोगादींश्चिकित्सामथ वै चरेत् । त्रिफला सर्वरोगघ्नी मध्वाज्यगुडसंयुता
evaṃ vijñāya rogādīṃścikitsāmatha vai caret / triphalā sarvarogaghnī madhvājyaguḍasaṃyutā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सव्योषा त्रिफला वापि सर्वरोगप्रमर्दिनी । शतावरीगुडूच्यग्निविडङ्गेन युताथवा
savyoṣā triphalā vāpi sarvarogapramardinī / śatāvarīguḍūcyagniviḍaṅgena yutāthavā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शतावरी गुडूच्यग्निः शुण्ठीमूषलिका बला । पुनर्नवा च बृहती निर्गुण्डी निम्बपत्रकम्
śatāvarī guḍūcyagniḥ śuṇṭhīmūṣalikā balā / punarnavā ca bṛhatī nirguṇḍī nimbapatrakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृङ्गराजश्चामलकं वासकस्तद्रसेन वा । भाविता त्रिफला सप्तवारमेखमथापिवा
bhṛṅgarājaścāmalakaṃ vāsakastadrasena vā / bhāvitā triphalā saptavāramekhamathāpivā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वोक्तश्च यथालाभयुक्तैश्चूर्णञ्च मोदकः । वटिका घृततैलं वा कषायो शोषरोगनुत् । पलं पलार्धकं वापि कर्षं कर्षार्धमेव वा
pūrvoktaśca yathālābhayuktaiścūrṇañca modakaḥ / vaṭikā ghṛtatailaṃ vā kaṣāyo śoṣaroganut / palaṃ palārdhakaṃ vāpi karṣaṃ karṣārdhameva vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.