इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे मनुष्यस्य सुखदुः खप्रापकधर्माधर्मनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ४९ गरुड उवाच । श्रुता मया दयासिन्धो ह्यज्ञानाज्जीवसंसृतिः । अधुना श्रोतुमिच्छामि मोक्षोपायं सनातनम्
iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde manuṣyasya sukhaduḥ khaprāpakadharmādharmanirūpaṇaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 49 garuḍa uvāca / śrutā mayā dayāsindho hyajñānājjīvasaṃsṛtiḥ / adhunā śrotumicchāmi mokṣopāyaṃ sanātanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भगवन्देवदेवेश शरणागतवत्सल । असारे घोरसंसारे सर्वदुः खमलीमसे
bhagavandevadeveśa śaraṇāgatavatsala / asāre ghorasaṃsāre sarvaduḥ khamalīmase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानाविधशरीरस्था अनन्ता जीवराशयः । जायन्ते च म्रियन्ते च तेषामन्तो न विद्यते
nānāvidhaśarīrasthā anantā jīvarāśayaḥ / jāyante ca mriyante ca teṣāmanto na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदा दुः खातुरा एव न सखी विद्यते क्कचित् । केनोपायेन मोक्षेश मुच्यन्ते वद मे प्रभो
sadā duḥ khāturā eva na sakhī vidyate kkacit / kenopāyena mokṣeśa mucyante vada me prabho
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीभगवानुबाच । शृणु तार्क्ष्य प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि । यस्य श्रवणमात्रेण संसारान्मुच्यते नरः
śrībhagavānubāca / śṛṇu tārkṣya pravakṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi / yasya śravaṇamātreṇa saṃsārānmucyate naraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्ति देवः परब्रह्मस्वरूपो निष्कलः शिवः । सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सर्वेशो निर्मलो ऽद्वयः
asti devaḥ parabrahmasvarūpo niṣkalaḥ śivaḥ / sarvajñaḥ sarvakartā ca sarveśo nirmalo 'dvayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयञ्ज्योतिरनाद्यन्तो निर्विकारः परात्परः । निर्गुणः सच्चिदानन्दस्तदंशा जीवसंज्ञकाः
svayañjyotiranādyanto nirvikāraḥ parātparaḥ / nirguṇaḥ saccidānandastadaṃśā jīvasaṃjñakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनाद्यविद्योपहता यथाग्नौ विस्फुलिङ्गकाः । देहाद्युपाधिसम्भिन्नास्ते कर्मभिरनादिभिः
anādyavidyopahatā yathāgnau visphuliṅgakāḥ / dehādyupādhisambhinnāste karmabhiranādibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखदुः खप्रदैः पुण्यपारूपैर्नियन्त्रिताः । तत्तज्जातियुतं देहमायुर्भोगञ्च कर्मजम्
sukhaduḥ khapradaiḥ puṇyapārūpairniyantritāḥ / tattajjātiyutaṃ dehamāyurbhogañca karmajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिजन्म प्रपद्यन्ते तेषामपि परं पुनः । ससूक्ष्मलिङ्गशरीरमामोक्षादक्षरं खग
pratijanma prapadyante teṣāmapi paraṃ punaḥ / sasūkṣmaliṅgaśarīramāmokṣādakṣaraṃ khaga
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थावराः कृमयश्चाजाः पक्षिणः पशवो नगः । धार्मिकास्त्रिदशास्तद्वन्मोक्षिणश्च यथाक्रमम्
sthāvarāḥ kṛmayaścājāḥ pakṣiṇaḥ paśavo nagaḥ / dhārmikāstridaśāstadvanmokṣiṇaśca yathākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्विधशरीराणि धृत्वा मुक्त्वा सहस्रशः । सुकृतान्मा नवो भूत्वा ज्ञानी चेन्मोक्षमाप्नुयात्
caturvidhaśarīrāṇi dhṛtvā muktvā sahasraśaḥ / sukṛtānmā navo bhūtvā jñānī cenmokṣamāpnuyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुरशीतिलक्षेषु शरीरेषु शरीरिणाम् । न मानुषं विनान्यत्र तत्त्वज्ञानन्तु लभ्यते
caturaśītilakṣeṣu śarīreṣu śarīriṇām / na mānuṣaṃ vinānyatra tattvajñānantu labhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैरपि कोटिभिः । कदाचिल्लभते जन्तुर्मानुष्यं पुण्यसञ्चयात्
atra janmasahasrāṇāṃ sahasrairapi koṭibhiḥ / kadācillabhate janturmānuṣyaṃ puṇyasañcayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोपानभूतं मोक्षस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् । यस्तार यति नात्मानं तस्मात्पापतरो ऽत्र कः
sopānabhūtaṃ mokṣasya mānuṣyaṃ prāpya durlabham / yastāra yati nātmānaṃ tasmātpāpataro 'tra kaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नरः प्राप्येतरज्जन्म लब्ध्वा चेन्द्रियसौष्ठवम् । न वेत्त्यात्महितं यस्तु स भवेद्ब्रह्मघातकः
naraḥ prāpyetarajjanma labdhvā cendriyasauṣṭhavam / na vettyātmahitaṃ yastu sa bhavedbrahmaghātakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विना देहेन कस्यापि पुरुषार्थो न विद्यते । तस्माद्देहं धनं रक्षेत्पुण्यकर्माणि साधयेत्
vinā dehena kasyāpi puruṣārtho na vidyate / tasmāddehaṃ dhanaṃ rakṣetpuṇyakarmāṇi sādhayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्षेच्चसर्वदात्मानमात्मा सर्ब्वस्य भाजनम् । रक्षणे यत्नमातिष्ठेज्जीवन् भद्राणि पश्यति
rakṣeccasarvadātmānamātmā sarbvasya bhājanam / rakṣaṇe yatnamātiṣṭhejjīvan bhadrāṇi paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर्ग्रामः पुनः क्षेत्र पुनर्वित्तं पुनर्गृहम् । पुनः शुभाशुभं कर्म न शरीरं पुनः पुनः
punargrāmaḥ punaḥ kṣetra punarvittaṃ punargṛham / punaḥ śubhāśubhaṃ karma na śarīraṃ punaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरीररक्षणोपायाः क्रि यन्ते सर्वदा बुधैः । नेच्छन्ति च पुनस्त्यागमपि कुष्ठादिरोगिणः
śarīrarakṣaṇopāyāḥ kri yante sarvadā budhaiḥ / necchanti ca punastyāgamapi kuṣṭhādirogiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्गोपितं स्याद्धर्मार्थं धर्मो ज्ञानार्थमेव च । ज्ञानं तु ध्यानयोगार्थमचिरात्प्रविमुच्यते
tadgopitaṃ syāddharmārthaṃ dharmo jñānārthameva ca / jñānaṃ tu dhyānayogārthamacirātpravimucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मैव यदि नात्मानमहीतेभ्यो निवारयेत् । को ऽन्यो हितकरस्तस्मादात्मानं सुखयिष्यति
ātmaiva yadi nātmānamahītebhyo nivārayet / ko 'nyo hitakarastasmādātmānaṃ sukhayiṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इहैव नरकव्याधेश्चिकित्सां न करोति यः । गत्वा निरौषधं देशं व्याधिम्थः किं करिष्यति
ihaiva narakavyādheścikitsāṃ na karoti yaḥ / gatvā nirauṣadhaṃ deśaṃ vyādhimthaḥ kiṃ kariṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याघ्रीवास्ते जरा चायुर्याति भिन्नघटाम्बुवत् । निघ्नन्ति रिपुवद्रोगास्तस्माच्छ्रेयः समभ्यसेत
vyāghrīvāste jarā cāyuryāti bhinnaghaṭāmbuvat / nighnanti ripuvadrogāstasmācchreyaḥ samabhyaseta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावन्नाश्रयते दुः खं यावन्नायान्ति चापदः । यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावच्छ्रेयः समभ्यसेत्
yāvannāśrayate duḥ khaṃ yāvannāyānti cāpadaḥ / yāvannendriyavaikalyaṃ tāvacchreyaḥ samabhyaset
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावत्तिष्ठति देहो ऽयं तावत्तत्त्वं समभ्यसेत् । सन्दीप्तकोशभवने कूपं खनति दुर्मतिः
yāvattiṣṭhati deho 'yaṃ tāvattattvaṃ samabhyaset / sandīptakośabhavane kūpaṃ khanati durmatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालो न ज्ञायते नानाकार्यैः संसारसम्भवैः । सुखं दुःखं जनो हन्त न वेत्ति हितमात्मनः
kālo na jñāyate nānākāryaiḥ saṃsārasambhavaiḥ / sukhaṃ duḥkhaṃ jano hanta na vetti hitamātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातानार्तान्मृतानापद्भष्टान्दृष्ट्वा च दुः खितान् । लोको मोहसुरां पीत्वा न बिभेति कदाचन
jātānārtānmṛtānāpadbhaṣṭāndṛṣṭvā ca duḥ khitān / loko mohasurāṃ pītvā na bibheti kadācana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्पदः स्वप्नसंकाशा यौवनं कुसुमोपमम् । तडिच्चपलमायुष्यं कस्य स्याज्जानतो धृतिः
sampadaḥ svapnasaṃkāśā yauvanaṃ kusumopamam / taḍiccapalamāyuṣyaṃ kasya syājjānato dhṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शतं जीवितमत्यल्पं निद्रालस्यैस्तदर्धकम् । बाल्यरोगजरादुः खैरल्पं तदपि निष्फलम्
śataṃ jīvitamatyalpaṃ nidrālasyaistadardhakam / bālyarogajarāduḥ khairalpaṃ tadapi niṣphalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रारब्धव्ये निरुद्योगी जागर्तव्ये प्रसुप्तकः । विश्वस्तश्च भयस्थाने हा नरः को न हन्यते
prārabdhavye nirudyogī jāgartavye prasuptakaḥ / viśvastaśca bhayasthāne hā naraḥ ko na hanyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तोयफेनसमे देहे जीवेनाक्रम्य संस्थिते । अनित्याप्रयसवासे कथ तिष्ठति निर्भयः
toyaphenasame dehe jīvenākramya saṃsthite / anityāprayasavāse katha tiṣṭhati nirbhayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहिते हितसंज्ञः स्यादध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः । अनर्थे चार्थविज्ञानः स्वमर्थं यो न वेत्ति सः
ahite hitasaṃjñaḥ syādadhruve dhruvasaṃjñakaḥ / anarthe cārthavijñānaḥ svamarthaṃ yo na vetti saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पश्यन्नपि प्रस्खलति शृण्वन्नपि न बुध्यति । पठन्नपि न जानाति देवमायाविमोहितः
paśyannapi praskhalati śṛṇvannapi na budhyati / paṭhannapi na jānāti devamāyāvimohitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्निमज्जज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे । मृत्युरोगजराग्राहैर्न कश्चिदपि बुध्यते
tannimajjajjagadidaṃ gambhīre kālasāgare / mṛtyurogajarāgrāhairna kaścidapi budhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिक्षणभयं कालः क्षीयमाणो न लक्ष्यते । आमकुंभ इवांभः स्थो विशीर्णो न विभाव्यते
pratikṣaṇabhayaṃ kālaḥ kṣīyamāṇo na lakṣyate / āmakuṃbha ivāṃbhaḥ stho viśīrṇo na vibhāvyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युज्यते वेष्टनं वायोराकाशस्य च खण्डनम् । ग्रथनञ्च तरङ्गाणामास्था नायुषि युज्यते
yujyate veṣṭanaṃ vāyorākāśasya ca khaṇḍanam / grathanañca taraṅgāṇāmāsthā nāyuṣi yujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथिवी दह्यते येन मेरुश्चापि विशीर्यते । शुष्यते सागरजलं शरीरस्य च का कथा
pṛthivī dahyate yena meruścāpi viśīryate / śuṣyate sāgarajalaṃ śarīrasya ca kā kathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपत्यं मे कलत्रं मे धनं मे बान्धवाश्च मे । जल्पन्तमिति मर्त्याजं हन्ति कालवृको बलात्
apatyaṃ me kalatraṃ me dhanaṃ me bāndhavāśca me / jalpantamiti martyājaṃ hanti kālavṛko balāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम् । एवमीहासमायुक्तं कृतान्तः कुरुते वशम्
idaṃ kṛtamidaṃ kāryamidamanyatkṛtākṛtam / evamīhāsamāyuktaṃ kṛtāntaḥ kurute vaśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम् । न हि मृत्युः प्रतीक्षेत कृतं वाप्यथ वाकृतम्
śvaḥ kāryamadya kurvīta pūrvāhne cāparāhnikam / na hi mṛtyuḥ pratīkṣeta kṛtaṃ vāpyatha vākṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जरादर्शितपन्थानं प्रचण्डव्याधिसैनिकम् । अधिष्ठितो मृत्युशत्रुं त्रातारं किं न पश्यति
jarādarśitapanthānaṃ pracaṇḍavyādhisainikam / adhiṣṭhito mṛtyuśatruṃ trātāraṃ kiṃ na paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृष्णासूचीविनिर्भिन्नं सिक्तं विषयसर्पिषा । रागद्वेषानले पक्वं मृत्युरश्राति मानवम्
tṛṣṇāsūcīvinirbhinnaṃ siktaṃ viṣayasarpiṣā / rāgadveṣānale pakvaṃ mṛtyuraśrāti mānavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बालांश्च यौवनस्थांश्च वृद्धान गर्भगतानपि । सर्वानाविशते मृत्युरेवम्भूमिदं जगत्
bālāṃśca yauvanasthāṃśca vṛddhāna garbhagatānapi / sarvānāviśate mṛtyurevambhūmidaṃ jagat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वदेहमपि जीवो ऽयं मुक्त्वा याति यमालयम् । स्त्रीमातृपितृपुत्त्रादिसम्बन्धः केन हेतुना
svadehamapi jīvo 'yaṃ muktvā yāti yamālayam / strīmātṛpitṛputtrādisambandhaḥ kena hetunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुः खमूलं हि संसारः स यस्यास्ति स दुः खितः । तस्य त्यागः कृतो येन स सुखी नापरः क्वचित्
duḥ khamūlaṃ hi saṃsāraḥ sa yasyāsti sa duḥ khitaḥ / tasya tyāgaḥ kṛto yena sa sukhī nāparaḥ kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रभवं सर्वदुः खानामालयं सकलापदाम् । आश्रयं सर्वपापानां संसारं वर्जयेत्क्षणात्
prabhavaṃ sarvaduḥ khānāmālayaṃ sakalāpadām / āśrayaṃ sarvapāpānāṃ saṃsāraṃ varjayetkṣaṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोहदारुमयैः पाशैः पुमान्बद्धो विमुच्यते । पुत्त्रदारमयैः पाशैर्मुच्यते न कदाचन
lohadārumayaiḥ pāśaiḥ pumānbaddho vimucyate / puttradāramayaiḥ pāśairmucyate na kadācana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावतः कुरुते जन्तुः सम्बन्धान्मनसः प्रियान् । तावन्तो ऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः
yāvataḥ kurute jantuḥ sambandhānmanasaḥ priyān / tāvanto 'sya nikhanyante hṛdaye śokaśaṅkavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वञ्चिताशेषवित्तैस्तैर्नित्यं लोको विनाशितः । हा हन्त विषयाहारैर्देहस्थोन्द्रियतस्करैः
vañcitāśeṣavittaistairnityaṃ loko vināśitaḥ / hā hanta viṣayāhārairdehasthondriyataskaraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मांसलुब्धो यथा मत्स्यो लोहशङ्कुं न पश्यति । सुखलुब्धस्तथा देही यमवाधां न पश्यति
māṃsalubdho yathā matsyo lohaśaṅkuṃ na paśyati / sukhalubdhastathā dehī yamavādhāṃ na paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिताहितं न जानन्तो नित्यमुन्मार्गगामिनः । कुक्षिपूरणनिष्ठा ये ते नरा नारकाः खग
hitāhitaṃ na jānanto nityamunmārgagāminaḥ / kukṣipūraṇaniṣṭhā ye te narā nārakāḥ khaga
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निद्राभीमैथुनाहाराः सर्वेषां प्राणिनां समाः । ज्ञानवान्मानवः प्रोक्तो ज्ञानहीनः पशुः स्मृतः
nidrābhīmaithunāhārāḥ sarveṣāṃ prāṇināṃ samāḥ / jñānavānmānavaḥ prokto jñānahīnaḥ paśuḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रभाते मलमूत्त्राभ्यां क्षुत्तृड्भ्यां मध्यगे रवौ । रात्रौ मदननिद्राभ्यां बाध्यन्ते मूढमानवाः
prabhāte malamūttrābhyāṃ kṣuttṛḍbhyāṃ madhyage ravau / rātrau madananidrābhyāṃ bādhyante mūḍhamānavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वदेहधनदारादिनिरताः सर्वजन्तवः । जायन्ते च म्रियन्ते च हा हन्ताज्ञानमोहिताः
svadehadhanadārādiniratāḥ sarvajantavaḥ / jāyante ca mriyante ca hā hantājñānamohitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात्सङ्गः सदा त्याज्यः सचेत्त्यक्तुं न शक्यते । महद्भिः सह कर्तव्यः सन्तः सङ्गस्य भेषजम्
tasmātsaṅgaḥ sadā tyājyaḥ sacettyaktuṃ na śakyate / mahadbhiḥ saha kartavyaḥ santaḥ saṅgasya bheṣajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्सङ्गश्च विवेकश्च निर्मलं नयनद्वयम् । यस्य नास्ति नरः सो ऽन्धः कथं न स्यादमार्गगः
satsaṅgaśca vivekaśca nirmalaṃ nayanadvayam / yasya nāsti naraḥ so 'ndhaḥ kathaṃ na syādamārgagaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वस्ववर्णाश्रमाचारनिरताः सर्वमानवाः । न जानन्ति परं धर्मं वृथा नश्यन्ति दाम्भिकाः
svasvavarṇāśramācāraniratāḥ sarvamānavāḥ / na jānanti paraṃ dharmaṃ vṛthā naśyanti dāmbhikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किमायासपराः केचिद्व्रतचर्यादिसंयुताः । अज्ञानसंवृतात्मानः सञ्चरन्ति प्रचारकाः
kimāyāsaparāḥ kecidvratacaryādisaṃyutāḥ / ajñānasaṃvṛtātmānaḥ sañcaranti pracārakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाममात्रेण सन्तुष्टाः कर्मकाण्डरता नराः । मन्त्रोच्चारणहोमाद्यैर्भ्रामिताः क्रतुविस्तरैः
nāmamātreṇa santuṣṭāḥ karmakāṇḍaratā narāḥ / mantroccāraṇahomādyairbhrāmitāḥ kratuvistaraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकभुक्तोपवासाद्यैर्नियमैः कायशोषणैः । मूढाः परोक्षमिच्छन्ति मम मायाविमोहिताः
ekabhuktopavāsādyairniyamaiḥ kāyaśoṣaṇaiḥ / mūḍhāḥ parokṣamicchanti mama māyāvimohitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहदण्डनमात्रेण का मुक्तिरविवेकिनाम् । वल्मीकताडनादेव मृतः किन्नु महोरगः
dehadaṇḍanamātreṇa kā muktiravivekinām / valmīkatāḍanādeva mṛtaḥ kinnu mahoragaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जटाभाराजिनैर्युक्ता दाम्भिका वेषधारिणः । भ्रमन्ति ज्ञानिवल्लोके भ्रामयन्ति जनानपि
jaṭābhārājinairyuktā dāmbhikā veṣadhāriṇaḥ / bhramanti jñānivalloke bhrāmayanti janānapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारजसुखासक्तं ब्रह्मज्ञो ऽस्मीतिवादिनम् । कर्मब्रह्मोभयभ्रष्टं तं त्यजेदन्त्यजं यथा
saṃsārajasukhāsaktaṃ brahmajño 'smītivādinam / karmabrahmobhayabhraṣṭaṃ taṃ tyajedantyajaṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गृहारण्यसमा लोके गतव्रीडा दिगम्बराः । चरन्ति गर्दभाद्याश्च विरक्तास्ते भवन्ति किम्
gṛhāraṇyasamā loke gatavrīḍā digambarāḥ / caranti gardabhādyāśca viraktāste bhavanti kim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृद्भस्मोद्धूलनादेव मुक्ताः स्युर्यदि मानवाः । मृद्भस्मवासी नित्यं श्वा स किं मुक्तो भविष्यति
mṛdbhasmoddhūlanādeva muktāḥ syuryadi mānavāḥ / mṛdbhasmavāsī nityaṃ śvā sa kiṃ mukto bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृणपर्णोदकाहाराः सततं वनवासिनः । जम्बूकाखुमृगाद्याश्च तापसास्ते भवन्ति किम्
tṛṇaparṇodakāhārāḥ satataṃ vanavāsinaḥ / jambūkākhumṛgādyāśca tāpasāste bhavanti kim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आजन्ममरणान्तञ्च गङ्गादितटिनीस्थिताः । मण्डूकमत्स्यप्रमुखा योगिनस्ते भवन्ति किम्
ājanmamaraṇāntañca gaṅgāditaṭinīsthitāḥ / maṇḍūkamatsyapramukhā yoginaste bhavanti kim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पारावताः शिलाहाराः कदाचिदपि चातकाः । न पिबन्ति महीतोयं व्रतिनस्ते भवन्ति किम्
pārāvatāḥ śilāhārāḥ kadācidapi cātakāḥ / na pibanti mahītoyaṃ vratinaste bhavanti kim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मान्नित्यादिकं कर्म लोकरञ्जनकारकम् । मोक्षस्य कारणं साक्षातत्त्वज्ञान खगेश्वर
tasmānnityādikaṃ karma lokarañjanakārakam / mokṣasya kāraṇaṃ sākṣātattvajñāna khageśvara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षर्ड्शनमहाकूपे पतिताः पशवः खग । परमार्थं न जानन्ति पशुपाशनियन्त्रिताः
ṣarḍśanamahākūpe patitāḥ paśavaḥ khaga / paramārthaṃ na jānanti paśupāśaniyantritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदशास्त्रार्णवैर्घेरैरुह्यमाना इतस्ततः । षडूर्मिनिग्रहग्रस्तास्तिष्ठन्ति हि कुतार्किकाः
vedaśāstrārṇavairgherairuhyamānā itastataḥ / ṣaḍūrminigrahagrastāstiṣṭhanti hi kutārkikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदागमपुराणज्ञः परमार्थं न वेत्ति यः । विडम्बकस्य तस्यैव तत्सर्वं काकभाषितम्
vedāgamapurāṇajñaḥ paramārthaṃ na vetti yaḥ / viḍambakasya tasyaiva tatsarvaṃ kākabhāṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयमिति चिन्तासमाकुलाः । पठन्त्यहर्निशं शास्त्रं परतत्त्वपराङ्मुखाः
idaṃ jñānamidaṃ jñeyamiti cintāsamākulāḥ / paṭhantyaharniśaṃ śāstraṃ paratattvaparāṅmukhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाक्यच्छन्दोनिबन्धेन काव्यालङ्कारशोभिताः । चिन्तया दुःखिता मूढास्तिष्ठन्ति व्याकुलेन्द्रियाः
vākyacchandonibandhena kāvyālaṅkāraśobhitāḥ / cintayā duḥkhitā mūḍhāstiṣṭhanti vyākulendriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यथा परमं तत्त्वं जनाः क्लिश्यन्ति चान्यथा । अन्यथा शास्त्रसद्भावो व्याख्यां कुर्वन्ति चान्यथा
anyathā paramaṃ tattvaṃ janāḥ kliśyanti cānyathā / anyathā śāstrasadbhāvo vyākhyāṃ kurvanti cānyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथयन्त्युवन्मनीभावं स्वयं नानुभवन्ति च । अहङ्कारस्ताः केचिदुपदेशादिवार्जिताः
kathayantyuvanmanībhāvaṃ svayaṃ nānubhavanti ca / ahaṅkārastāḥ kecidupadeśādivārjitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पठन्ति वेदशास्त्राणि बोधयन्ति परस्परम् । न जानन्ति परं तत्त्वं दर्वी पाकरसं यथा
paṭhanti vedaśāstrāṇi bodhayanti parasparam / na jānanti paraṃ tattvaṃ darvī pākarasaṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरो वहति पुष्पाणि गन्धं जानाति नासिका । पठन्ति वेदशास्त्राणि दुर्लभो भावबोधकः
śiro vahati puṣpāṇi gandhaṃ jānāti nāsikā / paṭhanti vedaśāstrāṇi durlabho bhāvabodhakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्वमात्मस्थमज्ञात्वा मूढः शास्त्रेषु मुह्यति । गोपः कक्षागते च्छागे कूपं पश्यति दुर्मतिः
tattvamātmasthamajñātvā mūḍhaḥ śāstreṣu muhyati / gopaḥ kakṣāgate cchāge kūpaṃ paśyati durmatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारमोहनाशाय शाब्दबोधो न हि क्षमः । न निवर्तेत तिमिरं कदाचिद्दीपवार्तया
saṃsāramohanāśāya śābdabodho na hi kṣamaḥ / na nivarteta timiraṃ kadāciddīpavārtayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रज्ञाहीनस्य पठनं यथान्धस्य च दर्पणम् । अतः प्रज्ञावतां शास्त्रं तत्त्वज्ञानस्य लक्षणम्
prajñāhīnasya paṭhanaṃ yathāndhasya ca darpaṇam / ataḥ prajñāvatāṃ śāstraṃ tattvajñānasya lakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयं सर्वन्तु श्रोतुमिच्छति । दिव्यवर्षसहस्राच्च शास्त्रान्तं नैव गच्छति
idaṃ jñānamidaṃ jñeyaṃ sarvantu śrotumicchati / divyavarṣasahasrācca śāstrāntaṃ naiva gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेकानि च शास्त्राणि स्वल्पायुर्विघ्नकोटयः । तस्मात्सारं विजानीयात्क्षीरं हंस इवाम्भसि
anekāni ca śāstrāṇi svalpāyurvighnakoṭayaḥ / tasmātsāraṃ vijānīyātkṣīraṃ haṃsa ivāmbhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्यस्य वेदशास्त्राणि तत्त्वं ज्ञात्वाथ बुद्भिमान् । पलालमिव धान्यार्थी सर्वशास्त्राणि सन्त्यजेत्
abhyasya vedaśāstrāṇi tattvaṃ jñātvātha budbhimān / palālamiva dhānyārthī sarvaśāstrāṇi santyajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथामृतेन तृप्तस्य नाहारेण प्रयोजनम् । तत्त्वज्ञस्य तथा तार्क्ष्य न शास्त्रेण प्रयोजनम्
yathāmṛtena tṛptasya nāhāreṇa prayojanam / tattvajñasya tathā tārkṣya na śāstreṇa prayojanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न वेदाध्ययनान्मुक्तिर्न शास्त्रपठनादपि । ज्ञानादेव हि कैवल्यं नान्यथा विनतात्मजः
na vedādhyayanānmuktirna śāstrapaṭhanādapi / jñānādeva hi kaivalyaṃ nānyathā vinatātmajaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाश्रमः कारणं मुक्तेर्दर्शनानि न कारणम् । तथैव सर्वकर्माणि ज्ञानमेव हि कारणम्
nāśramaḥ kāraṇaṃ mukterdarśanāni na kāraṇam / tathaiva sarvakarmāṇi jñānameva hi kāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तिदा गुरुवागेका विद्याः सर्वा विडम्बिकाः । शास्त्रभारसहस्रेषु ह्येकं सञ्जीवनं परम्
muktidā guruvāgekā vidyāḥ sarvā viḍambikāḥ / śāstrabhārasahasreṣu hyekaṃ sañjīvanaṃ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्वैतं हि शिवं प्रोक्तं क्रिययापरिवर्जितम् । गुरुवक्त्रेण लभ्येत नाधीतागमकोटिभिः
advaitaṃ hi śivaṃ proktaṃ kriyayāparivarjitam / guruvaktreṇa labhyeta nādhītāgamakoṭibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगमोक्तं विवेकोत्थं द्विधा ज्ञानं प्रचक्षते । शब्दव्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम्
āgamoktaṃ vivekotthaṃ dvidhā jñānaṃ pracakṣate / śabdavrahmāgamamayaṃ paraṃ brahma vivekajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्वैतं केचिदिच्छन्ति द्वैतमिच्छन्ति चापरे । समं तत्त्वं न जानन्ति द्वैताद्द्वैतविवर्जितम्
advaitaṃ kecidicchanti dvaitamicchanti cāpare / samaṃ tattvaṃ na jānanti dvaitāddvaitavivarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वे पदे बन्धमोक्षाय नममेति ममेति च । ममेति बध्यते जन्तुर्नममेति प्रमुच्यते
dve pade bandhamokṣāya namameti mameti ca / mameti badhyate janturnamameti pramucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्कर्म यन्न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तिदा । आयासायापरं कर्म विद्यान्या शिल्पनैपुणम्
tatkarma yanna bandhāya sā vidyā yā vimuktidā / āyāsāyāparaṃ karma vidyānyā śilpanaipuṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावत्कर्माणि दीप्यन्ते यावत्संसारवासना । यावदिन्द्रियचापल्यं तावत्तत्त्वकथा कुतः
yāvatkarmāṇi dīpyante yāvatsaṃsāravāsanā / yāvadindriyacāpalyaṃ tāvattattvakathā kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावद्देहाभिमानश्च ममता यावदेव हि । यावत्प्रयत्नवेगो ऽस्ति यावत्संकल्पकल्पना
yāvaddehābhimānaśca mamatā yāvadeva hi / yāvatprayatnavego 'sti yāvatsaṃkalpakalpanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावन्नो मनसः स्थैर्यं न यावच्छास्त्रचिन्तनम् । यावन्न गुरुकारुण्यं तावत्तत्त्वकथा कुतः
yāvanno manasaḥ sthairyaṃ na yāvacchāstracintanam / yāvanna gurukāruṇyaṃ tāvattattvakathā kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावत्तपो व्रतं तीर्थं जपहोमार्चनादिकम् । वेदशास्त्रागमकथा यावत्तत्त्वं न विन्दति
tāvattapo vrataṃ tīrthaṃ japahomārcanādikam / vedaśāstrāgamakathā yāvattattvaṃ na vindati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सर्वावस्थासु सर्वदा । तत्त्वनिष्ठो भवेत्तार्क्ष्य यदीच्छेन्मोक्षमात्मनः
tasmātsarvaprayatnena sarvāvasthāsu sarvadā / tattvaniṣṭho bhavettārkṣya yadīcchenmokṣamātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मज्ञानप्रसूनस्य स्वर्गमोक्षफलस्य च । तापत्रयादिसन्तप्तश्छायां मोक्षतरोः श्रयेत्
dharmajñānaprasūnasya svargamokṣaphalasya ca / tāpatrayādisantaptaśchāyāṃ mokṣataroḥ śrayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माज्ज्ञानेनात्मतत्त्वं विज्ञेयं श्रीगुरोर्मुखात् । सुखेन मुच्यते जन्तुर्घोरसंसारबन्धनात्
tasmājjñānenātmatattvaṃ vijñeyaṃ śrīgurormukhāt / sukhena mucyate janturghorasaṃsārabandhanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्वज्ञस्यान्तिमं कृत्यं शृणु वक्ष्यामि ते ऽधुना । येन मोक्षमवाप्नोति ब्रह्म निर्वाणसंज्ञकम्
tattvajñasyāntimaṃ kṛtyaṃ śṛṇu vakṣyāmi te 'dhunā / yena mokṣamavāpnoti brahma nirvāṇasaṃjñakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः । छिन्द्यादसंगशस्त्रेण स्पृहां देहे ऽनु या च तम्
antakāle tu puruṣa āgate gatasādhvasaḥ / chindyādasaṃgaśastreṇa spṛhāṃ dehe 'nu yā ca tam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गृहात्प्रव्राजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः । शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने
gṛhātpravrājito dhīraḥ puṇyatīrthajalāplutaḥ / śucau vivikta āsīno vidhivatkalpitāsane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् । मनो यष्छेज्जितश्वासो ब्रह्म बीजमविस्मरन्
abhyasenmanasā śuddhaṃ trivṛdbrahmākṣaraṃ param / mano yaṣchejjitaśvāso brahma bījamavismaran
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नियच्छेद्विषयेभ्यो ऽक्षान्मनसा बुद्धि सारथिः । मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया
niyacchedviṣayebhyo 'kṣānmanasā buddhi sārathiḥ / manaḥ karmabhirākṣiptaṃ śubhārthe dhārayeddhiyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं ब्रह्म परं धाम ब्रह्माहं परमं पदम् । एवं समीक्ष्य चात्मानमात्मन्याधाय निष्कले
ahaṃ brahma paraṃ dhāma brahmāhaṃ paramaṃ padam / evaṃ samīkṣya cātmānamātmanyādhāya niṣkale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम्
omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaran / yaḥ prayāti tyajandehaṃ sa yāti paramāṃ gatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न यत्र दाम्भिका यान्ति ज्ञानवैराग्यवर्जिताः । सुधियस्तां गतिं यान्ति तानहं कथयामि ते
na yatra dāmbhikā yānti jñānavairāgyavarjitāḥ / sudhiyastāṃ gatiṃ yānti tānahaṃ kathayāmi te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्मानमोहा जितसंगदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः । द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुः खसंज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्
nirmānamohā jitasaṃgadoṣā adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ / dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥ khasaṃjñairgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानह्रदे सत्यजले रागद्वेषमलापहे । यः स्नाति मानसे तीर्थे स वै मोक्षमवाप्नुयात्
jñānahrade satyajale rāgadveṣamalāpahe / yaḥ snāti mānase tīrthe sa vai mokṣamavāpnuyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रौढवैराग्यमास्थाय भजते मामनन्यभाक् । पूर्णदृष्टिः प्रसन्नात्मा स वै मोक्षमवाप्नुयात्
prauḍhavairāgyamāsthāya bhajate māmananyabhāk / pūrṇadṛṣṭiḥ prasannātmā sa vai mokṣamavāpnuyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्यक्त्वा गृहं च यस्तीर्थे निवसेन्मरणोत्सुकः । मुक्तिक्षेत्रेषु म्रियते स वै मोक्षमवाप्नुयात्
tyaktvā gṛhaṃ ca yastīrthe nivasenmaraṇotsukaḥ / muktikṣetreṣu mriyate sa vai mokṣamavāpnuyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिक । पुरी द्वारवती ज्ञेयाः सप्तैता मोक्षदायिकाः
ayodhyā mathurā māyā kāśī kāñcī avantika / purī dvāravatī jñeyāḥ saptaitā mokṣadāyikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति ते कथितं तार्क्ष्य मोक्षधर्मं सनातनम् । ज्ञानवैराग्यसहितं श्रुत्वा मोक्षमवाप्नुयात्
iti te kathitaṃ tārkṣya mokṣadharmaṃ sanātanam / jñānavairāgyasahitaṃ śrutvā mokṣamavāpnuyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोक्षं गच्छन्ति तत्त्वज्ञा धार्मिकाः स्वर्गतिं नराः । पापिनो दुर्गतिं यान्ति संसरन्ति खगादयः
mokṣaṃ gacchanti tattvajñā dhārmikāḥ svargatiṃ narāḥ / pāpino durgatiṃ yānti saṃsaranti khagādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूत उवाच । स्वप्रश्रोत्तरराद्धान्तमेवं भगवतो मुखात् । श्रुत्वा हृष्टतनुस्तार्क्ष्यो ननाम जगदीश्वरम्
sūta uvāca / svapraśrottararāddhāntamevaṃ bhagavato mukhāt / śrutvā hṛṣṭatanustārkṣyo nanāma jagadīśvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्देहो मे महान्नष्टो भवद्वाक्यविरोचनात् । इत्युक्त्वा विष्णुमामन्त्र्य स गतः कश्यपाश्रमम्
sandeho me mahānnaṣṭo bhavadvākyavirocanāt / ityuktvā viṣṇumāmantrya sa gataḥ kaśyapāśramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सद्यो देहान्तरं याति यथा याति विलम्बतः । अनयोरुभयोश्चैव न विरोधस्तथैव वः
sadyo dehāntaraṃ yāti yathā yāti vilambataḥ / anayorubhayoścaiva na virodhastathaiva vaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वमाख्यातवांस्तात श्रुतो भगवतो यथा । मारीचो ऽपि मुदं लेभे श्रुत्वा वाक्यं रमापतेः
sarvamākhyātavāṃstāta śruto bhagavato yathā / mārīco 'pi mudaṃ lebhe śrutvā vākyaṃ ramāpateḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.