वाग्यत इति स्थानासनयोः प्रत्येकं सम्बध्यते । यस्यामादित्य उदेति सा पूर्वा सन्ध्या । पूर्वसूत्रखण्डात् सन्ध्याशब्दो ऽनुवर्तते । यस्यामादित्यो ऽस्तमेति सोत्तरा सन्ध्या । स्थानासने अत्र गुणभूते । उपासनमत्र प्रधानं कर्म । अतो यद्यपि तिष्ठेदित्युक्तं, तथापि तिष्ठन्नुपासीत, आसीन उपासीतेति द्रष्टव्यम् । तथाच मनुः- पूर्वां सन्ध्यां जपन् तिष्ठेन्नैशमेनो व्यपोहति । पश्चिमां तु समासीनो मलं हन्ति दिवा कृतम् ॥ इति । सज्योतिः कालः, पूर्वस्यां नक्षत्रज्योतिः । यः कालो नक्षत्रज्योतिषा सह वर्तत स सज्योतिः तस्मिन् सज्योतिषि काले आरम्भः कर्तव्यः । इतरस्यां तथा आदित्यज्योतिः । तत आ ज्योतिषो दर्शनात्-पूर्वस्यामादित्यदर्शनात् उत्तरस्यां नक्षत्रदर्शनात् । आ ज्योतिष इति वक्तव्ये दर्शनग्रहणं सम्पगर्थम् । तथाच मनुः- ऋषयो दीर्घसन्ध्यत्वाद्दीर्घमायुरवाप्नुयुः । प्रज्ञां यशश्च कीर्तिं च ब्रह्मवर्चसमेव च ॥ इति ॥ ननु च ऽउत्तरेषां चैतदविरोधिऽ; इत्यनेन स्नातकस्याग्निमत एतन्न प्राप्यते, तस्याग्निहवनेनास्य कालस्यावरुद्धत्वादिति । उच्यते-यस्तावत्स्मार्तः सायंप्रातर्हेमः तत्र कालभेदादविरोध एव । कथं ? सायंशब्देन रात्रिरुच्यते, प्रातःशब्देन च दिवसः, उदितहोमादिवाक्यवदत्र तथाविधस्याभावात् सन्ध्योपासनानन्तरमेव होमस्यानुप्रवेशः स्यादिति । अथापि केषांचित्सन्ध्याकाल एव होम उक्तः,तत्रापि दीर्घसन्ध्यत्वस्याभिष्टत्वाद्धोमानन्तरमपि सन्ध्योपासनस्यावकाशो ऽस्तीति । एवं श्रौते उदितहोमादिविषये ऽप्यविरोध एवेति ॥ ऽतिष्ठन्पूर्वां सन्ध्यामासीन उत्तरामुपासीतऽ; इति वक्तव्ये एवमभिधानं स्मृत्यन्तरोक्तस्यापि विधेर्ग्रहणार्थम् । तथाऽहोशना-ऽसायं प्रातरुदकं गत्वा पूतो भूत्वा पवित्रेण मार्जयित्वा आपोहिष्ठीयाभिस्तिसृभिरब्लिङ्गाभिः वामदेव्येन च, ततः शुचो देशे दर्भेष्वासीनो दर्भान्धारयमाणः प्रत्यङ्मुखो वाग्यत आत्मानं ध्यात्वा ततः सरेचकषूरककुम्भकादीन् त्रीन् प्राणायामान् धारयित्वा ऋषिच्छब्दोदेवताध्यानपूर्वकं भूर्भुवःस्वरित्यादिकां सावित्रीं सहस्रकृत्व आवर्तयेच्छतकृत्वो वा दशावरामथोत्तिष्ठम्नग्नियमब्रह्मभ्यः प्रत्यग्दक्षिणोदीच्यासु नमस्कृत्वा त्रिः प्रदक्षिणं कृत्वा पुनरपि प्रतीचीं दिशं नमस्कुर्यात् । एवमेव प्रातः प्राङ्मुखस्तिष्ठन्मित्रादिभ्यो नमस्कुर्यात्ऽ; ॥ इति ॥ नादित्यमीक्षेत
vāgyata iti sthānāsanayoḥ pratyekaṃ sambadhyate / yasyāmāditya udeti sā pūrvā sandhyā / pūrvasūtrakhaṇḍāt sandhyāśabdo 'nuvartate / yasyāmādityo 'stameti sottarā sandhyā / sthānāsane atra guṇabhūte / upāsanamatra pradhānaṃ karma / ato yadyapi tiṣṭhedityuktaṃ, tathāpi tiṣṭhannupāsīta, āsīna upāsīteti draṣṭavyam / tathāca manuḥ- pūrvāṃ sandhyāṃ japan tiṣṭhennaiśameno vyapohati / paścimāṃ tu samāsīno malaṃ hanti divā kṛtam // iti / sajyotiḥ kālaḥ, pūrvasyāṃ nakṣatrajyotiḥ / yaḥ kālo nakṣatrajyotiṣā saha vartata sa sajyotiḥ tasmin sajyotiṣi kāle ārambhaḥ kartavyaḥ / itarasyāṃ tathā ādityajyotiḥ / tata ā jyotiṣo darśanāt-pūrvasyāmādityadarśanāt uttarasyāṃ nakṣatradarśanāt / ā jyotiṣa iti vaktavye darśanagrahaṇaṃ sampagartham / tathāca manuḥ- ṛṣayo dīrghasandhyatvāddīrghamāyuravāpnuyuḥ / prajñāṃ yaśaśca kīrtiṃ ca brahmavarcasameva ca // iti // nanu ca 'uttareṣāṃ caitadavirodhi'; ityanena snātakasyāgnimata etanna prāpyate, tasyāgnihavanenāsya kālasyāvaruddhatvāditi / ucyate-yastāvatsmārtaḥ sāyaṃprātarhemaḥ tatra kālabhedādavirodha eva / kathaṃ ? sāyaṃśabdena rātrirucyate, prātaḥśabdena ca divasaḥ, uditahomādivākyavadatra tathāvidhasyābhāvāt sandhyopāsanānantarameva homasyānupraveśaḥ syāditi / athāpi keṣāṃcitsandhyākāla eva homa uktaḥ,tatrāpi dīrghasandhyatvasyābhiṣṭatvāddhomānantaramapi sandhyopāsanasyāvakāśo 'stīti / evaṃ śraute uditahomādiviṣaye 'pyavirodha eveti // 'tiṣṭhanpūrvāṃ sandhyāmāsīna uttarāmupāsīta'; iti vaktavye evamabhidhānaṃ smṛtyantaroktasyāpi vidhergrahaṇārtham / tathā'hośanā-'sāyaṃ prātarudakaṃ gatvā pūto bhūtvā pavitreṇa mārjayitvā āpohiṣṭhīyābhistisṛbhirabliṅgābhiḥ vāmadevyena ca, tataḥ śuco deśe darbheṣvāsīno darbhāndhārayamāṇaḥ pratyaṅmukho vāgyata ātmānaṃ dhyātvā tataḥ sarecakaṣūrakakumbhakādīn trīn prāṇāyāmān dhārayitvā ṛṣicchabdodevatādhyānapūrvakaṃ bhūrbhuvaḥsvarityādikāṃ sāvitrīṃ sahasrakṛtva āvartayecchatakṛtvo vā daśāvarāmathottiṣṭhamnagniyamabrahmabhyaḥ pratyagdakṣiṇodīcyāsu namaskṛtvā triḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā punarapi pratīcīṃ diśaṃ namaskuryāt / evameva prātaḥ prāṅmukhastiṣṭhanmitrādibhyo namaskuryāt'; // iti // nādityamīkṣeta
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.