Harivaṃśa (critical edition) 117

जनमेजय उवाच एषं विलुलिते लोके मनुष्याः केन पालिताः । निवत्स्यन्ति किमाचाराः किमाहारविहारिणः

janamejaya uvāca eṣaṃ vilulite loke manuṣyāḥ kena pālitāḥ / nivatsyanti kimācārāḥ kimāhāravihāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंकर्माणः किमीहन्तः किंप्रमाणाः किमायुषः । कां च काष्ठां समासाद्य प्रपत्स्यन्ति कृतं युगम्

kiṃkarmāṇaḥ kimīhantaḥ kiṃpramāṇāḥ kimāyuṣaḥ / kāṃ ca kāṣṭhāṃ samāsādya prapatsyanti kṛtaṃ yugam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यास उवाच अत ऊर्ध्वं च्युते धर्मे गुणहीनाः प्रजास् ततः । शीलव्यसनम् आसाद्य प्राप्स्यन्ते ह्रासम् आयुषः

vyāsa uvāca ata ūrdhvaṃ cyute dharme guṇahīnāḥ prajās tataḥ / śīlavyasanam āsādya prāpsyante hrāsam āyuṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयुर्हार्न्या बलग्लानिर् बलग्लान्या विवर्णता । वैवर्ण्याद् व्याधिसंपीडा निर्वेदो व्याधिपीडनात्

āyurhārnyā balaglānir balaglānyā vivarṇatā / vaivarṇyād vyādhisaṃpīḍā nirvedo vyādhipīḍanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वेदाद् आत्मसंबोधः संबोधाद् धर्मशीलता । एवं गत्वा परां काष्ठां प्रपत्स्यन्ति कृतं युगम्

nirvedād ātmasaṃbodhaḥ saṃbodhād dharmaśīlatā / evaṃ gatvā parāṃ kāṣṭhāṃ prapatsyanti kṛtaṃ yugam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्देशतो धर्मशीलाः केचिन् मध्यस्थतां गताः । विमर्शशीलाः केचित् तु हेतुवादकुतूहलाः

uddeśato dharmaśīlāḥ kecin madhyasthatāṃ gatāḥ / vimarśaśīlāḥ kecit tu hetuvādakutūhalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षम् अनुमानं च प्रमाणम् इति निश्चिताः । प्रमाणं किं करिष्यति नेति पण्डितमानिनः । अप्रमाणं करिष्यन्ति वेदोक्तम् अपरे जनाः

pratyakṣam anumānaṃ ca pramāṇam iti niścitāḥ / pramāṇaṃ kiṃ kariṣyati neti paṇḍitamāninaḥ / apramāṇaṃ kariṣyanti vedoktam apare janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नास्तिक्यपरमाश् चापि केचिद् धर्मविलोपकाः । भविष्यन्ति नरा मूढा मन्दाः पण्डितमानिनः

nāstikyaparamāś cāpi kecid dharmavilopakāḥ / bhaviṣyanti narā mūḍhā mandāḥ paṇḍitamāninaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदात्वमात्रश्रद्धेयाः शास्त्रज्ञानविमूर्छिताः । दाम्भिकास् ते भविष्यन्ति वादशीलपरायणाः

tadātvamātraśraddheyāḥ śāstrajñānavimūrchitāḥ / dāmbhikās te bhaviṣyanti vādaśīlaparāyaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा विचलिते धर्मे जनाः शेषपुरस्कृताः । शुभान्य् एवाचरिष्यन्ति दानसत्यसमन्विताः

tadā vicalite dharme janāḥ śeṣapuraskṛtāḥ / śubhāny evācariṣyanti dānasatyasamanvitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वभक्षो ह्य् असंगुप्तो निर्गुणो निरपत्रपः । भविष्यति तदा लोकस् तत् कषायस्य लक्षणम्

sarvabhakṣo hy asaṃgupto nirguṇo nirapatrapaḥ / bhaviṣyati tadā lokas tat kaṣāyasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्राणां शाश्वतीं वृत्तिं यदा वर्णावरो जनः । अभिपत्स्यति वृत्त्यर्थं तत् कषायस्य लक्षणम्

viprāṇāṃ śāśvatīṃ vṛttiṃ yadā varṇāvaro janaḥ / abhipatsyati vṛttyarthaṃ tat kaṣāyasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कषायोपप्लवे काले ज्ञानविद्याप्रणाशने । सिद्धिम् अल्पेन कालेन यास्यन्ति निरुपस्कृताः

kaṣāyopaplave kāle jñānavidyāpraṇāśane / siddhim alpena kālena yāsyanti nirupaskṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महायुद्धं महानादं महावर्षं महाभयम् । भविष्यति युगे क्षीणे तत् कषायस्य लक्षणम्

mahāyuddhaṃ mahānādaṃ mahāvarṣaṃ mahābhayam / bhaviṣyati yuge kṣīṇe tat kaṣāyasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्ररूपाणि रक्षांसि राजानः कर्णवेदिनः । चरिष्यन्ति वसुंधरां । *ह्व् ११७।१५अ*१५७८:१ ।* प्रनष्टवर्णधर्माश् च । *ह्व् ११७।१५अ*१५७८:२ ।* पृथिवीम् उपभोक्ष्यन्ति युगान्ते प्रत्युपस्थिते

viprarūpāṇi rakṣāṃsi rājānaḥ karṇavedinaḥ / cariṣyanti vasuṃdharāṃ | *HV 117.15a*1578:1 |* pranaṣṭavarṇadharmāś ca | *HV 117.15a*1578:2 |* pṛthivīm upabhokṣyanti yugānte pratyupasthite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निःस्वाध्यायवषट्कारा मुनयश् चाभिमानिनः । क्रव्यादा ब्रह्मरूपेण सर्वभक्षा वृथाव्रताः

niḥsvādhyāyavaṣaṭkārā munayaś cābhimāninaḥ / kravyādā brahmarūpeṇa sarvabhakṣā vṛthāvratāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्खाः स्वार्थपरा लुब्धाः क्षुद्राः क्षुद्रपरिच्छदाः । व्यवाहारोपवृत्ताश् च च्युता धर्माच् च शाश्वतात्

mūrkhāḥ svārthaparā lubdhāḥ kṣudrāḥ kṣudraparicchadāḥ / vyavāhāropavṛttāś ca cyutā dharmāc ca śāśvatāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हर्तारः पररत्नानां परदारप्रधर्षकाः । कामात्मानो दुरात्मानः सोपधाः प्रियसाहसाः

hartāraḥ pararatnānāṃ paradārapradharṣakāḥ / kāmātmāno durātmānaḥ sopadhāḥ priyasāhasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषु प्रभवमानेषु तुल्यशीलेषु सर्वतः । अभाविनो भविष्यन्ति मुनयो बहुरूपिणः

teṣu prabhavamāneṣu tulyaśīleṣu sarvataḥ / abhāvino bhaviṣyanti munayo bahurūpiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पन्ना ये कृतयुगे प्रधानपुरुषाश्रयाः । कथायोगेन तान् सर्वान् पूजयिष्यन्ति मानवाः

utpannā ye kṛtayuge pradhānapuruṣāśrayāḥ / kathāyogena tān sarvān pūjayiṣyanti mānavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सस्यचोरा भविष्यन्ति तथा चैलापहारिणः । भक्ष्यभोज्यहराश् चैव भाण्डानां चैव हारिणः

sasyacorā bhaviṣyanti tathā cailāpahāriṇaḥ / bhakṣyabhojyaharāś caiva bhāṇḍānāṃ caiva hāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चोराश् चोरस्य हर्तारो हन्ता हर्तुर् भविष्यति । चोराश् चोरक्षये चापि कृते क्षेमं भविष्यति

corāś corasya hartāro hantā hartur bhaviṣyati / corāś corakṣaye cāpi kṛte kṣemaṃ bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निःसारे क्षुभिते लोके निष्क्रिये व्यन्तरे स्थिते । नराः श्रयिष्यन्ति वनं करभारप्रपीडिताः

niḥsāre kṣubhite loke niṣkriye vyantare sthite / narāḥ śrayiṣyanti vanaṃ karabhāraprapīḍitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्ञकर्मण्य् उपरते रक्षांसि श्वापदानि च । कोटिमूषकसर्पाश् च धर्षयिष्यन्ति मानवान्

yajñakarmaṇy uparate rakṣāṃsi śvāpadāni ca / koṭimūṣakasarpāś ca dharṣayiṣyanti mānavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षेमं सुभिक्षम् आरोग्यं सामग्र्यम् अथ बन्धुभिः । उद्देशेन नरश्रेष्ठ भविष्यन्ति युगक्षये

kṣemaṃ subhikṣam ārogyaṃ sāmagryam atha bandhubhiḥ / uddeśena naraśreṣṭha bhaviṣyanti yugakṣaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयंपालाः स्वयंचोरा युगसंभारसंभृताः । मण्डलैः प्रभविष्यन्ति देशे देशे पृथक् पृथक्

svayaṃpālāḥ svayaṃcorā yugasaṃbhārasaṃbhṛtāḥ / maṇḍalaiḥ prabhaviṣyanti deśe deśe pṛthak pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वदेशेभ्यः परिभ्रष्टा निःसाराः सह बन्धुभिः । नरास् तदा भविष्यन्ति सर्वे कालप्रतीक्षिणः

svadeśebhyaḥ paribhraṣṭā niḥsārāḥ saha bandhubhiḥ / narās tadā bhaviṣyanti sarve kālapratīkṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा स्कन्धे समादाय कुमारान् प्रद्रुता भयात् । कौशिकीं संश्रयिष्यन्ति नराः क्षुद्भयपीडिताः

tadā skandhe samādāya kumārān pradrutā bhayāt / kauśikīṃ saṃśrayiṣyanti narāḥ kṣudbhayapīḍitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गान् वङ्गान् कलिङ्गांश् च काश्मीरान् अथ मेकलान् । ऋषिकान्तगिरिद्रोणीः संश्रयिष्यन्ति मानवाः

aṅgān vaṅgān kaliṅgāṃś ca kāśmīrān atha mekalān / ṛṣikāntagiridroṇīḥ saṃśrayiṣyanti mānavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्स्नं च हिमवत्पार्श्वं कूलं च लवणाम्भसः । अरण्यानि च वत्स्यन्ति नरा म्लेच्छगणैः सह

kṛtsnaṃ ca himavatpārśvaṃ kūlaṃ ca lavaṇāmbhasaḥ / araṇyāni ca vatsyanti narā mlecchagaṇaiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैव शून्या न चाशून्या भविष्यति वसुंधरा । गोप्तारश् चाप्य् अगोप्तारः प्रभविष्यन्ति शासिनः

naiva śūnyā na cāśūnyā bhaviṣyati vasuṃdharā / goptāraś cāpy agoptāraḥ prabhaviṣyanti śāsinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुशाकफलैर् मूलैर् वर्तयिष्यन्ति मानवाः

madhuśākaphalair mūlair vartayiṣyanti mānavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चीरं पर्णं च विविधं वल्कलान्य् अजिनानि च । स्वयं कृत्वा निवत्स्यन्ति यथा मुनिजनास् तथा

cīraṃ parṇaṃ ca vividhaṃ valkalāny ajināni ca / svayaṃ kṛtvā nivatsyanti yathā munijanās tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजानाम् आकृतिं निम्नेष्व् ईहन्ते काष्ठशङ्कुभिः । अजैडकं खरोष्ट्रं च पालयिष्यन्ति यत्नतः

bījānām ākṛtiṃ nimneṣv īhante kāṣṭhaśaṅkubhiḥ / ajaiḍakaṃ kharoṣṭraṃ ca pālayiṣyanti yatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नदीस्रोतांसि रोत्स्यन्ति तोयार्थं कूलम् आश्रिताः । पक्वान्नव्यवहारेण विपणन्तः परस्परम्

nadīsrotāṃsi rotsyanti toyārthaṃ kūlam āśritāḥ / pakvānnavyavahāreṇa vipaṇantaḥ parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तनूरुहैर् यथाजातैः समलान्तरसंवृतैः । बह्वपत्याः प्रजाहीनाः क्रूरा लक्षणवर्जिताः

tanūruhair yathājātaiḥ samalāntarasaṃvṛtaiḥ / bahvapatyāḥ prajāhīnāḥ krūrā lakṣaṇavarjitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं भविष्यन्ति तदा मनुष्याः कालकारिताः । हीनाद्द् हीनं तदा धर्मं प्रजा समनुवर्त्स्यति

evaṃ bhaviṣyanti tadā manuṣyāḥ kālakāritāḥ / hīnādd hīnaṃ tadā dharmaṃ prajā samanuvartsyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयुस् तत्र च मर्त्यानां परं त्रिंशद् भविष्यति । दुर्बला विषयग्लाना रजसा समभिप्लुताः

āyus tatra ca martyānāṃ paraṃ triṃśad bhaviṣyati / durbalā viṣayaglānā rajasā samabhiplutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भविष्यति तदा तेषां रोगैर् इन्द्रियसंक्षयः । आयुःप्रक्षयसंरोधाद्द् हिंसा चोपरमिष्यति

bhaviṣyati tadā teṣāṃ rogair indriyasaṃkṣayaḥ / āyuḥprakṣayasaṃrodhādd hiṃsā coparamiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुश्रूषवो भविष्यन्ति साधूनां दर्शने रताः । सत्यं चापि प्रपत्स्यन्ति व्यवहारापशङ्कया

śuśrūṣavo bhaviṣyanti sādhūnāṃ darśane ratāḥ / satyaṃ cāpi prapatsyanti vyavahārāpaśaṅkayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भविष्यन्ति च कामानाम् अलाभाद् धर्मशीलिनः । करिष्यन्ति च संकोचं स्वपक्षक्षयपीडिताः

bhaviṣyanti ca kāmānām alābhād dharmaśīlinaḥ / kariṣyanti ca saṃkocaṃ svapakṣakṣayapīḍitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं शुश्रूषवो दाने सत्ये प्राणाभिरक्षणे । चतुष्पादप्रवृत्तं च धर्मम् आप्स्यन्ति मानवाः

evaṃ śuśrūṣavo dāne satye prāṇābhirakṣaṇe / catuṣpādapravṛttaṃ ca dharmam āpsyanti mānavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेसां धर्माभिमानानां गुणेषु परिवर्तताम् । स्वादु किं न्व् इति विज्ञाय धर्म एव स्वदिष्यति

tesāṃ dharmābhimānānāṃ guṇeṣu parivartatām / svādu kiṃ nv iti vijñāya dharma eva svadiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रगृहीते ततो धर्मे प्रपत्स्यन्ति कृतं पुनः

pragṛhīte tato dharme prapatsyanti kṛtaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधुवृत्तिः कृतयुगे कषाये हानिर् उच्यते । एक एव तु कालः स हीनवर्णो यथा शशी

sādhuvṛttiḥ kṛtayuge kaṣāye hānir ucyate / eka eva tu kālaḥ sa hīnavarṇo yathā śaśī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्नो हि तमसा सोमो यथा कलियुगे तथा । पूर्णश् च तपसा हीनो यथा कलियुगे तथा

channo hi tamasā somo yathā kaliyuge tathā / pūrṇaś ca tapasā hīno yathā kaliyuge tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थवादपरो धर्मो वेदार्थ इति तु विदुः । अनिर्णिक्तम् अविज्ञातं दायाद्यम् इव धार्यते

arthavādaparo dharmo vedārtha iti tu viduḥ / anirṇiktam avijñātaṃ dāyādyam iva dhāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्टं दानं तपो नाम ब्रह्मचर्यं सुपूजितम् । गुणैः कर्माभिनिर्वृत्तिर् गुणास् तथ्येन कर्मणा

iṣṭaṃ dānaṃ tapo nāma brahmacaryaṃ supūjitam / guṇaiḥ karmābhinirvṛttir guṇās tathyena karmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशीस् तु पुरुषं दृष्ट्वा देशकालानुवर्तिनी । युगे युगे यथाकालम् ऋषिभिः समुदाहृता

āśīs tu puruṣaṃ dṛṣṭvā deśakālānuvartinī / yuge yuge yathākālam ṛṣibhiḥ samudāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह धर्मार्थकामानां वेदानां च प्रतिक्रिया । आशिषश् च शुभाः पुण्यास् तथैवायुर् युगे युगे

iha dharmārthakāmānāṃ vedānāṃ ca pratikriyā / āśiṣaś ca śubhāḥ puṇyās tathaivāyur yuge yuge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा युगानां परिवर्तनानि चिरप्रवृत्तानि विधिस्वभावात् । क्षणं न संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः

yathā yugānāṃ parivartanāni cirapravṛttāni vidhisvabhāvāt / kṣaṇaṃ na saṃtiṣṭhati jīvalokaḥ kṣayodayābhyāṃ parivartamānaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.