Harivaṃśa (critical edition) 118

सूत उवाच इत्य् एवम् आश्वासयतो राजानं जनमेजयम् । अतीतानागतं वाक्यम् ऋषेः परिषदा श्रुतम्

sūta uvāca ity evam āśvāsayato rājānaṃ janamejayam / atītānāgataṃ vākyam ṛṣeḥ pariṣadā śrutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमृतस्येव चास्वादः प्रभा चन्द्रमसो यथा । अतर्पयत तच् छोत्रं महर्षेर् वाङ्मयो रसः

amṛtasyeva cāsvādaḥ prabhā candramaso yathā / atarpayata tac chotraṃ maharṣer vāṅmayo rasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मार्थकामसंयुक्तं करुणं वीरहर्षणम् । रमणीयं तद् आख्यानं कृत्स्नं परिषदा श्रुतम्

dharmārthakāmasaṃyuktaṃ karuṇaṃ vīraharṣaṇam / ramaṇīyaṃ tad ākhyānaṃ kṛtsnaṃ pariṣadā śrutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचिद् अश्रूणि मुमुचुः श्रुत्वा दध्युस् तथापरे । इतिहासं तम् ऋषिणा पाराशर्येण दर्शितम्

kecid aśrūṇi mumucuḥ śrutvā dadhyus tathāpare / itihāsaṃ tam ṛṣiṇā pārāśaryeṇa darśitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदस्यान्तो ऽभ्यनुज्ञाय कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । पुनर् द्रक्ष्याम इत्य् उक्त्वा जगाम भगवान् ऋषिः

sadasyānto 'bhyanujñāya kṛtvā cāpi pradakṣiṇam / punar drakṣyāma ity uktvā jagāma bhagavān ṛṣiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुजग्मुस् ततः सर्वे प्रयान्तम् ऋषिसत्तमम् । लोके प्रवदतां श्रेष्ठं शिष्टाः सर्वे तपोधनाः

anujagmus tataḥ sarve prayāntam ṛṣisattamam / loke pravadatāṃ śreṣṭhaṃ śiṣṭāḥ sarve tapodhanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याते भगवति व्यासे विप्राः सह महर्षिभिः । ऋत्विजः पार्थिवाश् चैव प्रतिजग्मुर् यथागतम्

yāte bhagavati vyāse viprāḥ saha maharṣibhiḥ / ṛtvijaḥ pārthivāś caiva pratijagmur yathāgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पन्नगानां सुघोराणां कृत्वा तां वैरयातनाम् । जगाम रोषम् उत्सृत्य राजा विषम् इवोरगः

pannagānāṃ sughorāṇāṃ kṛtvā tāṃ vairayātanām / jagāma roṣam utsṛtya rājā viṣam ivoragaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

होत्राग्निदीप्तशिरसं परित्राय च तक्षकम् । आस्तीको ऽप्य् आश्रमपदं जगाम च महामुनिः

hotrāgnidīptaśirasaṃ paritrāya ca takṣakam / āstīko 'py āśramapadaṃ jagāma ca mahāmuniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजापि हास्तिनपुरं प्रविवेश जनावृतः । अन्वशासच् च मुदितस् तदा प्रमुदिताः प्रजाः

rājāpi hāstinapuraṃ praviveśa janāvṛtaḥ / anvaśāsac ca muditas tadā pramuditāḥ prajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचित् त्व् अथ कालस्य स राजा जनमेजयः । दीक्षितो वाजिमेधाय विधिवद् भूरिदक्षिणः

kasyacit tv atha kālasya sa rājā janamejayaḥ / dīkṣito vājimedhāya vidhivad bhūridakṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संज्ञप्तम् अश्वं तत्रास्य देवी काश्या वपुष्टमा । संविवेशोपगम्याथ विधिदृष्टेन कर्मणा

saṃjñaptam aśvaṃ tatrāsya devī kāśyā vapuṣṭamā / saṃviveśopagamyātha vidhidṛṣṭena karmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां तु सर्वानवद्याङ्गीं चकमे वासवस् तदा । संज्ञप्तम् अश्वं आविश्य तया मिश्रीबभूव सः

tāṃ tu sarvānavadyāṅgīṃ cakame vāsavas tadā / saṃjñaptam aśvaṃ āviśya tayā miśrībabhūva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन् विकारे जनिते विदित्वा तत्त्वतश् च तत् । असंज्ञप्तो ऽयम् अश्वस् ते ध्वंसेत्य् अध्वर्युम् अब्रवीत्

tasmin vikāre janite viditvā tattvataś ca tat / asaṃjñapto 'yam aśvas te dhvaṃsety adhvaryum abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्वर्युर् ज्ञानसंपन्नस् तदिन्द्रस्य विचेष्टितम् । कथयामास राजर्षेः शशाप स पुरंदरम्

adhvaryur jñānasaṃpannas tadindrasya viceṣṭitam / kathayāmāsa rājarṣeḥ śaśāpa sa puraṃdaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनमेजय उवाच यद्य् अस्ति मे यज्ञफलं तपो वा रक्षतः प्रजाः । फलेन तेन सर्वेण ब्रवीमि श्रूयताम् इदम्

janamejaya uvāca yady asti me yajñaphalaṃ tapo vā rakṣataḥ prajāḥ / phalena tena sarveṇa bravīmi śrūyatām idam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्यप्रभृति देवेन्द्रम् अजितेन्द्रियम् अस्थिरम् । क्षत्रिया वाजिमेधेन न यक्ष्यन्तीति शौनक

adyaprabhṛti devendram ajitendriyam asthiram / kṣatriyā vājimedhena na yakṣyantīti śaunaka

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋत्विजश् चाब्रवीत् क्रुद्धः स राजा जनमेजयः । दौर्बल्यं भवताम् एतद् यद् अयं धर्षितः क्रतुः

ṛtvijaś cābravīt kruddhaḥ sa rājā janamejayaḥ / daurbalyaṃ bhavatām etad yad ayaṃ dharṣitaḥ kratuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषये मे न वस्तव्यं ध्वंसध्वं सह बान्धवैः । इत्य् उक्तास् तत्यजुर् विप्रास् तं नृपं जातमन्यवः

viṣaye me na vastavyaṃ dhvaṃsadhvaṃ saha bāndhavaiḥ / ity uktās tatyajur viprās taṃ nṛpaṃ jātamanyavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असतीं वपुष्टमाम् एतां निर्वासयत मे गृहात् । यया मे चरणो मूर्ध्नि भस्मरेणूषितः कृतः

asatīṃ vapuṣṭamām etāṃ nirvāsayata me gṛhāt / yayā me caraṇo mūrdhni bhasmareṇūṣitaḥ kṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शौण्डीर्यं मे ऽनया भग्नं यशो मानश् च दूषितः । नैनां द्रष्टुम् अपीच्छामि परिक्लिष्टाम् इव स्रजम्

śauṇḍīryaṃ me 'nayā bhagnaṃ yaśo mānaś ca dūṣitaḥ / naināṃ draṣṭum apīcchāmi parikliṣṭām iva srajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न स्वादु सो ऽश्नाति नरः सुखं स्वपिति वा रहः । अन्वास्ते यः प्रियां भार्यां परेण मृदिताम् इह

na svādu so 'śnāti naraḥ sukhaṃ svapiti vā rahaḥ / anvāste yaḥ priyāṃ bhāryāṃ pareṇa mṛditām iha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उच्चैः प्रभाषन्तं क्रुद्धं पारिक्षितं नृपम् । गन्धर्वराजः प्रोवाच विश्वावसुर् इदं वाचः

evam uccaiḥ prabhāṣantaṃ kruddhaṃ pārikṣitaṃ nṛpam / gandharvarājaḥ provāca viśvāvasur idaṃ vācaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रियज्ञशतयज्वानं वासवस् त्वां न मृष्यति । न दुष्यतीयं पत्नी ते विहितेयं वपुष्टमा

triyajñaśatayajvānaṃ vāsavas tvāṃ na mṛṣyati / na duṣyatīyaṃ patnī te vihiteyaṃ vapuṣṭamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रम्भा नामाप्सरा देवी काशिराजसुता मता । सैषा योषिद्वरा राजन् रत्नभूतानुभूयताम्

rambhā nāmāpsarā devī kāśirājasutā matā / saiṣā yoṣidvarā rājan ratnabhūtānubhūyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्ञे विवरम् आसाद्य विघ्नम् इन्द्रेण ते कृतम् । यज्वा ह्य् असि कुरुश्रेष्ठ समृद्ध्या वासवोपमः

yajñe vivaram āsādya vighnam indreṇa te kṛtam / yajvā hy asi kuruśreṣṭha samṛddhyā vāsavopamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिभेत्य् अभिभवाच् छक्रस् तव क्रतुफलैर् नृप । तस्माद् आवर्तितश् चैव क्रतुर् इन्द्रेण ते विभो

bibhety abhibhavāc chakras tava kratuphalair nṛpa / tasmād āvartitaś caiva kratur indreṇa te vibho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायैषा वासवेनेह प्रयुक्ता विघ्नम् इच्छता । यज्ञे विवरम् आसाद्य संज्ञप्तं दृश्य वाजिनम् । रतिम् इन्द्रेण रम्भायां मन्यसे यां वपुष्टमाम्

māyaiṣā vāsaveneha prayuktā vighnam icchatā / yajñe vivaram āsādya saṃjñaptaṃ dṛśya vājinam / ratim indreṇa rambhāyāṃ manyase yāṃ vapuṣṭamām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ते गुरवः शप्तास् त्रियज्ञशतयाजिनः । भ्रंशितस् त्वं च विप्राश् च फलाद् इन्द्रसमाद् इह । त्वत्तश् चैव सुदुर्धर्षात् त्रियज्ञशतयाजिनः

atha te guravaḥ śaptās triyajñaśatayājinaḥ / bhraṃśitas tvaṃ ca viprāś ca phalād indrasamād iha / tvattaś caiva sudurdharṣāt triyajñaśatayājinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिभेति हि सदा त्वत्तो ब्राह्मणेभ्यो ऽपि वासवः । एकेन वै तद् उभयं तीर्णं शक्रेण मायया

bibheti hi sadā tvatto brāhmaṇebhyo 'pi vāsavaḥ / ekena vai tad ubhayaṃ tīrṇaṃ śakreṇa māyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एष सुमहातेजा विजिगीषुः पुरंदरः । कथम् अन्यैर् अनाचीर्णं नप्तुर् दारान् अतिक्रमेत्

sa eṣa sumahātejā vijigīṣuḥ puraṃdaraḥ / katham anyair anācīrṇaṃ naptur dārān atikramet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैव हि परा बुद्धिः परो धर्मः परो दमः । यथैव परमैश्वर्यं कीर्तिश् च हरिवाहने । तथैव तव दुर्धर्ष त्रियज्ञशतयाजिनः

yathaiva hi parā buddhiḥ paro dharmaḥ paro damaḥ / yathaiva paramaiśvaryaṃ kīrtiś ca harivāhane / tathaiva tava durdharṣa triyajñaśatayājinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मा वासवं मा च गुरुम् आत्माणं मा वपुष्तमाम् । गच्छ दोषेण कालो हि सर्वथा दुरतिक्रमः

mā vāsavaṃ mā ca gurum ātmāṇaṃ mā vapuṣtamām / gaccha doṣeṇa kālo hi sarvathā duratikramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐश्वर्येणाश्वम् आविश्य देवेन्द्रेणाभिरोषितः । आनुकूल्येन देवस्य वर्तितव्यं सुखार्थिना

aiśvaryeṇāśvam āviśya devendreṇābhiroṣitaḥ / ānukūlyena devasya vartitavyaṃ sukhārthinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुस्तरं प्रतिकूलं हि प्रतिस्रोत इवाम्भसः । स्त्रीरत्नम् उपभुङ्क्ष्वेमाम् अपापां विगतज्वरः

dustaraṃ pratikūlaṃ hi pratisrota ivāmbhasaḥ / strīratnam upabhuṅkṣvemām apāpāṃ vigatajvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपापास् त्यज्यमाना वै शपेयुर् अपि योषितः । अदुष्टास् तु स्त्रियो राजन् दिव्यास् तु सविशेषतः

apāpās tyajyamānā vai śapeyur api yoṣitaḥ / aduṣṭās tu striyo rājan divyās tu saviśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भानोः प्रभा शिखा वह्नेर् वेदीहोत्रे तथाहुतिः । परामृष्टाप्य् असंरक्ता नोपदुष्यन्ति योषितः

bhānoḥ prabhā śikhā vahner vedīhotre tathāhutiḥ / parāmṛṣṭāpy asaṃraktā nopaduṣyanti yoṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्राह्या लालयितव्याश् च पूज्याश् च सततं बुधैः । शीलवत्यो नमस्कार्याः पूज्याः स्त्रिय इव स्त्रियः

grāhyā lālayitavyāś ca pūjyāś ca satataṃ budhaiḥ / śīlavatyo namaskāryāḥ pūjyāḥ striya iva striyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूत उवाच एवं स विश्वावसुनानुनीतः प्रसादम् आगम्य वपुष्टमायाम् । चकार मिथ्याव्यतिशङ्कितात्मा शान्तिं परां तत्र स धर्मजुष्टाम्

sūta uvāca evaṃ sa viśvāvasunānunītaḥ prasādam āgamya vapuṣṭamāyām / cakāra mithyāvyatiśaṅkitātmā śāntiṃ parāṃ tatra sa dharmajuṣṭām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रमम् अभिविनिवर्त्य मानसं स समभिलषज्जनमेजयो यशः स्वम् । विषयम् अनुशशास धर्मबुद्धिर् मुदितमना रमयन् वपुष्टमां ताम्

śramam abhivinivartya mānasaṃ sa samabhilaṣajjanamejayo yaśaḥ svam / viṣayam anuśaśāsa dharmabuddhir muditamanā ramayan vapuṣṭamāṃ tām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च विरमति विप्रपूजनान् न च विनिवर्तति यज्ञशीलनात् । न च विषयपरिरक्षणाच् च्युतो ऽसौ न च परिगर्हति वपुष्टमां च

na ca viramati viprapūjanān na ca vinivartati yajñaśīlanāt / na ca viṣayaparirakṣaṇāc cyuto 'sau na ca parigarhati vapuṣṭamāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिविहितम् अशक्यम् अन्यथा हि कर्तुम् यद् ऋषिर् अचिन्त्यतपाः पुराब्रवीत् सः । न च तद् अशक्यम् अन्यथा हि कर्तुम् । *ह्व् ११८।४२अ*१५८८ ।* इति नरपतिर् आत्मवांस् तदासौ तद् अनुविचिन्त्य बभूव वीतमन्युः

vidhivihitam aśakyam anyathā hi kartum yad ṛṣir acintyatapāḥ purābravīt saḥ / na ca tad aśakyam anyathā hi kartum | *HV 118.42a*1588 |* iti narapatir ātmavāṃs tadāsau tad anuvicintya babhūva vītamanyuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं महाकाव्यम् ऋषेर् महात्मनः पठन् नृणां पूज्यतमो भवेन् नरः । प्रकृष्टम् आयुः समवाप्य दुर्लभं लभेत सर्वज्ञफलं च केवलम्

idaṃ mahākāvyam ṛṣer mahātmanaḥ paṭhan nṛṇāṃ pūjyatamo bhaven naraḥ / prakṛṣṭam āyuḥ samavāpya durlabhaṃ labheta sarvajñaphalaṃ ca kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतक्रतोः कल्मषविप्रमोक्षणं पठन् इदम् मुच्यति कल्मषान् नरः । तथैव कामान् विविधान् समश्नुते समाप्तकामश् च चिराय नन्दति

śatakratoḥ kalmaṣavipramokṣaṇaṃ paṭhan idam mucyati kalmaṣān naraḥ / tathaiva kāmān vividhān samaśnute samāptakāmaś ca cirāya nandati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा हि पुष्पप्रभवं फलं द्रुमात् ततः प्रजायन्ति पुनश् च पादपाः । तथा महर्षिप्रभवा इमा गिरः प्रवर्धयन्ते तम् ऋषिं प्रवर्तिताः

yathā hi puṣpaprabhavaṃ phalaṃ drumāt tataḥ prajāyanti punaś ca pādapāḥ / tathā maharṣiprabhavā imā giraḥ pravardhayante tam ṛṣiṃ pravartitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रान् अपुत्रो लभते सुवर्चसश् च्युतः पुनर् विन्दति चात्मनः स्थितिम् । व्याधिं न चाप्नोति चिरं च बन्धनं क्रियां च पुण्यां लभते गुणान्वितः

putrān aputro labhate suvarcasaś cyutaḥ punar vindati cātmanaḥ sthitim / vyādhiṃ na cāpnoti ciraṃ ca bandhanaṃ kriyāṃ ca puṇyāṃ labhate guṇānvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पतिम् उपलभते च सत्सु कन्या श्रवणम् उपेत्य शुभा मुनेस् तु वाचः । जनयति च सुतान् गुणैर् उपेतान् रिपुजनमर्दनवीर्यशालिनश् च

patim upalabhate ca satsu kanyā śravaṇam upetya śubhā munes tu vācaḥ / janayati ca sutān guṇair upetān ripujanamardanavīryaśālinaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विजयति वसुधां च क्षत्रवृत्तिर् धनम् अतुलं लभते द्विषज्जयं च । विपुलम् अपि धनं लभेच् च वैश्यः सुगतिम् इयाच् छ्रवणाच् च शूद्रजातिः

vijayati vasudhāṃ ca kṣatravṛttir dhanam atulaṃ labhate dviṣajjayaṃ ca / vipulam api dhanaṃ labhec ca vaiśyaḥ sugatim iyāc chravaṇāc ca śūdrajātiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुराणम् एतच् चरितं महात्मनाम् अधीत्य बुद्धिं लभते च नैष्ठिकीम् । विहाय दुःखानि विमुक्तसङ्गः स वीतरागो विचरेद् वसुंधराम्

purāṇam etac caritaṃ mahātmanām adhītya buddhiṃ labhate ca naiṣṭhikīm / vihāya duḥkhāni vimuktasaṅgaḥ sa vītarāgo vicared vasuṃdharām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् एतद् आख्यानम् उदाहृतं वः प्रतिस्मरन्तो द्विजमण्डलेषु । स्थैर्येण जातेन पुनः स्मरन्तः सुखं भवन्तो विचरन्तु लोकम्

ity etad ākhyānam udāhṛtaṃ vaḥ pratismaranto dvijamaṇḍaleṣu / sthairyeṇa jātena punaḥ smarantaḥ sukhaṃ bhavanto vicarantu lokam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति चरितम् इदं महात्मनाम् ऋषिकृतम् अद्भुतवीर्यकर्मणाम् । कथितम् इदं हि समासविस्तरैः किम् अपरम् इच्छसि किं ब्रवीमि ते

iti caritam idaṃ mahātmanām ṛṣikṛtam adbhutavīryakarmaṇām / kathitam idaṃ hi samāsavistaraiḥ kim aparam icchasi kiṃ bravīmi te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.