Harivaṃśa (critical edition) 12

भीष्म उवाच ततो हं तस्य वचनान् मार्कण्डेयं समाहितः । प्रश्नं तम् एवान्वपृच्छं यन् मे पृष्टः पुरा पिता

bhīṣma uvāca tato haṃ tasya vacanān mārkaṇḍeyaṃ samāhitaḥ / praśnaṃ tam evānvapṛcchaṃ yan me pṛṣṭaḥ purā pitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स माम् उवाच धर्मात्मा मार्कण्डेयो महातपाः । भीष्म वक्ष्यामि तत्त्वेन शृणुष्व प्रयतो नघ

sa mām uvāca dharmātmā mārkaṇḍeyo mahātapāḥ / bhīṣma vakṣyāmi tattvena śṛṇuṣva prayato nagha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मयापि हि प्रसादाद् वै दीर्घायुष्ट्वं पितुः प्रभो । पितृभक्त्यैव लब्धं च प्राग्लोके परमं यशः

mayāpi hi prasādād vai dīrghāyuṣṭvaṃ pituḥ prabho / pitṛbhaktyaiva labdhaṃ ca prāgloke paramaṃ yaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो हं युगस्य पर्यन्ते बहुवर्षसहस्रिके । अधिरुह्य गिरिं मेरुं तपो तप्यं सुदुश्चरम्

so haṃ yugasya paryante bahuvarṣasahasrike / adhiruhya giriṃ meruṃ tapo tapyaṃ suduścaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कदाचित् पश्यामि दिवं प्रज्वाल्य तेजसा । विमानं महद् आयान्तम् उत्तरेण गिरेस् तदा

tataḥ kadācit paśyāmi divaṃ prajvālya tejasā / vimānaṃ mahad āyāntam uttareṇa gires tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपश्यं तत्र चैवाहं शयानं दीप्ततेजसम् । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषम् अग्नाव् अग्निम् इवाहितम्

apaśyaṃ tatra caivāhaṃ śayānaṃ dīptatejasam / aṅguṣṭhamātraṃ puruṣam agnāv agnim ivāhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो हं तस्मै नमस् कृत्वा प्रणम्य शिरसा प्रभुम् । संनिविष्टं विमानस्थं पाद्यार्घ्याभ्यां अपूजयम्

so haṃ tasmai namas kṛtvā praṇamya śirasā prabhum / saṃniviṣṭaṃ vimānasthaṃ pādyārghyābhyāṃ apūjayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपृच्छं चैव दुर्धर्षं विद्याम त्वाम् कथं प्रभो । दैवतं ह्य् असि देवानाम् इति मे वर्तते मतिः

apṛcchaṃ caiva durdharṣaṃ vidyāma tvām kathaṃ prabho / daivataṃ hy asi devānām iti me vartate matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स माम् उवाच धर्मात्मा स्मयमान इवानघ । न ते तपः सुचरितं येन मां नावबुध्यसे

sa mām uvāca dharmātmā smayamāna ivānagha / na te tapaḥ sucaritaṃ yena māṃ nāvabudhyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणेनैव प्रमाणं स बिभ्रद् अन्यद् अनुत्तमम् । रूपेण न मया कश्चिद् दृष्टपूर्वः पुमान् क्वचित्

kṣaṇenaiva pramāṇaṃ sa bibhrad anyad anuttamam / rūpeṇa na mayā kaścid dṛṣṭapūrvaḥ pumān kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सनत्कुमार उवाच विद्धि मां ब्रह्मणः पुत्रं मानसं पूर्वजं प्रभो । तपोवीर्यात् समुत्पन्नं नारायणगुणात्मकम्

sanatkumāra uvāca viddhi māṃ brahmaṇaḥ putraṃ mānasaṃ pūrvajaṃ prabho / tapovīryāt samutpannaṃ nārāyaṇaguṇātmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सनत्कुमार इति यः श्रुतो वेदेषु वै पुरा । सो स्मि भार्गव भद्रं ते कं कामं करवाणि ते

sanatkumāra iti yaḥ śruto vedeṣu vai purā / so smi bhārgava bhadraṃ te kaṃ kāmaṃ karavāṇi te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये त्व् अन्ये ब्रह्मणः पुत्रा यवीयांसस् तु ते मम । भ्रातरः सप्त दुर्धर्षा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः

ye tv anye brahmaṇaḥ putrā yavīyāṃsas tu te mama / bhrātaraḥ sapta durdharṣā yeṣāṃ vaṃśāḥ pratiṣṭhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रींल् लोकाण् धारयन्तीमान् देवदानवपूजिताः

trīṃl lokāṇ dhārayantīmān devadānavapūjitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वयं तु यतिधर्माण आरोप्यात्मानम् आत्मनि । प्रजाधर्मं च कामं च वर्तयामो महामुने

vayaṃ tu yatidharmāṇa āropyātmānam ātmani / prajādharmaṃ ca kāmaṃ ca vartayāmo mahāmune

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोत्पन्नस् तथैवाहं कुमार इति विद्धि माम् । तस्मात् सनत्कुमारेति नामैतन् मे प्रतिष्ठितम्

yathotpannas tathaivāhaṃ kumāra iti viddhi mām / tasmāt sanatkumāreti nāmaitan me pratiṣṭhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्भक्त्या ते तपश् चीर्णं मम दर्शनकाङ्क्षया । एष दृष्टो सि भवता कं कामं करवाणि ते

madbhaktyā te tapaś cīrṇaṃ mama darśanakāṅkṣayā / eṣa dṛṣṭo si bhavatā kaṃ kāmaṃ karavāṇi te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्तवन्तं तम् अहं प्रत्यवोचं सनातनम् । अनुज्ञातो भगवता प्रीयता तेन भारत

ity uktavantaṃ tam ahaṃ pratyavocaṃ sanātanam / anujñāto bhagavatā prīyatā tena bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो हम् अर्थम् एतं वै तम् अपृच्छं सनातनम् । पृष्टः पितॄणां सर्गं च फलं श्राद्धस्य चानघ । चिच्छेद संशयं भीष्म स तु देवेश्वरो मम

tato ham artham etaṃ vai tam apṛcchaṃ sanātanam / pṛṣṭaḥ pitṝṇāṃ sargaṃ ca phalaṃ śrāddhasya cānagha / ciccheda saṃśayaṃ bhīṣma sa tu deveśvaro mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स माम् उवाच प्रीतात्मा कथान्ते बहुवार्षिके । रमे त्वयाहं विप्रर्षे शृणु सर्वं यथातथम्

sa mām uvāca prītātmā kathānte bahuvārṣike / rame tvayāhaṃ viprarṣe śṛṇu sarvaṃ yathātatham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवान् असृजत ब्रह्मा मां यक्ष्यन्तीति भार्गव । तम् उत्सृज्य तदात्मानम् अयजंस् ते फलार्थिनः

devān asṛjata brahmā māṃ yakṣyantīti bhārgava / tam utsṛjya tadātmānam ayajaṃs te phalārthinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा विचेतसः । न स्म किंचित् प्रजानन्ति ततो लोको व्यमुह्यत

te śaptā brahmaṇā mūḍhā naṣṭasaṃjñā vicetasaḥ / na sma kiṃcit prajānanti tato loko vyamuhyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते भूयः प्रणताः सर्वे प्रायाचन्त पितामहम् । अनुग्रहाय लोकानां ततस् तान् अब्रवीत् प्रभुः

te bhūyaḥ praṇatāḥ sarve prāyācanta pitāmaham / anugrahāya lokānāṃ tatas tān abravīt prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायश्चित्तं चरध्वं वै व्यभिचारो हि वः कृतः । पुत्रांश् च परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानम् अवाप्स्यथ

prāyaścittaṃ caradhvaṃ vai vyabhicāro hi vaḥ kṛtaḥ / putrāṃś ca paripṛcchadhvaṃ tato jñānam avāpsyatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायश्चित्तक्रियार्थं ते पुत्रान् पप्रच्छुर् आर्तवत् । तेभ्यस् ते प्रयतात्मानः शशंसुर् तनयास् तदा

prāyaścittakriyārthaṃ te putrān papracchur ārtavat / tebhyas te prayatātmānaḥ śaśaṃsur tanayās tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायश्चित्तानि धर्मज्ञा वाङ्मनःकर्मजानि वै । शंसन्ति कुशला नित्यं चक्षुष्मन्तो हि तत्त्वतः

prāyaścittāni dharmajñā vāṅmanaḥkarmajāni vai / śaṃsanti kuśalā nityaṃ cakṣuṣmanto hi tattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायश्चित्तार्थतत्त्वज्ञा लब्धसंज्ञा दिवौकसः । गम्यतां पुत्रकाश् चेति पुत्रैर् उक्ताश् च ते तदा

prāyaścittārthatattvajñā labdhasaṃjñā divaukasaḥ / gamyatāṃ putrakāś ceti putrair uktāś ca te tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिशप्तास् तु ते देवाः पुत्रवाक्येन तेन वै । पितामहम् उपागच्छन् संशयच्छेदनाय वै

abhiśaptās tu te devāḥ putravākyena tena vai / pitāmaham upāgacchan saṃśayacchedanāya vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तान् अब्रवीद् देवो यूयं वै ब्रह्मवादिनः । तस्माद् यद् उक्ता यूयं तैस् तत् तथा न तद् अन्यथा

tatas tān abravīd devo yūyaṃ vai brahmavādinaḥ / tasmād yad uktā yūyaṃ tais tat tathā na tad anyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यूयं शरीरकर्तारस् तेषां देवा भविष्यथ । ते तु ज्ञानप्रदातारः पितरो वो न संशयः

yūyaṃ śarīrakartāras teṣāṃ devā bhaviṣyatha / te tu jñānapradātāraḥ pitaro vo na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्योन्यपितरो यूयं ते चैवेति निबोधत । देवाश् च पितरश् चैव तद् बुध्यध्वं दिवौकसः

anyonyapitaro yūyaṃ te caiveti nibodhata / devāś ca pitaraś caiva tad budhyadhvaṃ divaukasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् ते पुनर् आगम्य पुत्रान् ऊचुर् दिवौकसः । ब्रह्मणा छिन्नसंदेहाः प्रीतिमन्तः परस्परम्

tatas te punar āgamya putrān ūcur divaukasaḥ / brahmaṇā chinnasaṃdehāḥ prītimantaḥ parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यूयं वै पितरो स्माकं यैर् वयं प्रतिबोधिताः । धर्मज्ञाः कश् च वः कामः को वरो वः प्रदीयताम् । यद् उक्तं चैव युष्माभिस् तत् तथा न तद् अन्यथा

yūyaṃ vai pitaro smākaṃ yair vayaṃ pratibodhitāḥ / dharmajñāḥ kaś ca vaḥ kāmaḥ ko varo vaḥ pradīyatām / yad uktaṃ caiva yuṣmābhis tat tathā na tad anyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्ताश् च यस्माद् युष्माभिः पुत्रका इति वै वयम् । तस्माद् भवन्तः पितरो भविष्यन्ति न संशयः

uktāś ca yasmād yuṣmābhiḥ putrakā iti vai vayam / tasmād bhavantaḥ pitaro bhaviṣyanti na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो निष्ट्वा च पितॄन् श्राद्धैः क्रियाः काश्चित् करिष्यति । राक्षसा दानवा नागाः फलं प्राप्स्यन्ति तस्य तत्

yo niṣṭvā ca pitṝn śrāddhaiḥ kriyāḥ kāścit kariṣyati / rākṣasā dānavā nāgāḥ phalaṃ prāpsyanti tasya tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्राद्धैर् आप्यायिताश् चैव पितरः सोमम् अव्ययम् । आप्याय्यमानं युष्माभिर् वर्धयिष्यन्ति नित्यदा

śrāddhair āpyāyitāś caiva pitaraḥ somam avyayam / āpyāyyamānaṃ yuṣmābhir vardhayiṣyanti nityadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्राद्धैर् आप्यायितः सोमो लोकम् आप्याययिष्यति । समुद्रपर्वतवनं जंगमाजंगमैर् वृतम्

śrāddhair āpyāyitaḥ somo lokam āpyāyayiṣyati / samudraparvatavanaṃ jaṃgamājaṃgamair vṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्राद्धानि पुष्टिकामाश् च ये करिष्यन्ति मानवाः । तेभ्यः पुष्टिं प्रजाश् चैव दास्यन्ति पितरः सदा

śrāddhāni puṣṭikāmāś ca ye kariṣyanti mānavāḥ / tebhyaḥ puṣṭiṃ prajāś caiva dāsyanti pitaraḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्राद्धे च ये प्रदास्यन्ति त्रीन् पिण्डान् नामगोत्रतः । सर्वत्र वर्तमानांस् तान् पितरः सपितामहाः । भावयिष्यन्ति सततं श्राद्धदानेन पूजिताः

śrāddhe ca ye pradāsyanti trīn piṇḍān nāmagotrataḥ / sarvatra vartamānāṃs tān pitaraḥ sapitāmahāḥ / bhāvayiṣyanti satataṃ śrāddhadānena pūjitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तद् वचनं सत्यं भवत्व् अद्य दिवौकसः । पुत्राश् च पितरश् चैव वयं सर्वे परस्परम्

iti tad vacanaṃ satyaṃ bhavatv adya divaukasaḥ / putrāś ca pitaraś caiva vayaṃ sarve parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सनत्कुमार उवाच त एते पितरो देवा देवाश् च पितरस् तथा । अन्योन्यपितरो ह्य् एते देवाश् च पितरश् च ह

sanatkumāra uvāca ta ete pitaro devā devāś ca pitaras tathā / anyonyapitaro hy ete devāś ca pitaraś ca ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.