Harivaṃśa (critical edition) 2

वैशंपायन उवाच स सृष्टासु प्रजास्व् एवम् आपवो वै प्रजापतिः । लेभे वै पुरुषः पत्नीं शतरूपाम् अयोनिजाम्

vaiśaṃpāyana uvāca sa sṛṣṭāsu prajāsv evam āpavo vai prajāpatiḥ / lebhe vai puruṣaḥ patnīṃ śatarūpām ayonijām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपवस्य महिम्ना तु दिवम् आवृत्य तिष्ठतः । धर्मेणैव महाराज शतरूपा व्यजायत

āpavasya mahimnā tu divam āvṛtya tiṣṭhataḥ / dharmeṇaiva mahārāja śatarūpā vyajāyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा तु वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् । भर्तारं दीप्ततपसं पुरुषं प्रत्यपद्यत

sā tu varṣāyutaṃ taptvā tapaḥ paramaduścaram / bhartāraṃ dīptatapasaṃ puruṣaṃ pratyapadyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वै स्वायंभुवस् तात पुरुषो मनुर् उच्यते । तस्यैकसप्ततियुगं मन्वन्तरम् इहोच्यते

sa vai svāyaṃbhuvas tāta puruṣo manur ucyate / tasyaikasaptatiyugaṃ manvantaram ihocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैराजात् पुरुषाद् वीरं शतरूपा व्यजात । प्रियव्रतोत्तानपादौ वीरात् काम्या व्यजायत

vairājāt puruṣād vīraṃ śatarūpā vyajāta / priyavratottānapādau vīrāt kāmyā vyajāyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काम्यापुत्राश् च चत्वारः सम्राट् कुक्षिर् विराट् प्रभुः

kāmyāputrāś ca catvāraḥ samrāṭ kukṣir virāṭ prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तानपादं जग्राह पुत्रम् अत्रिः प्रजापतिः । उत्तानपादाच् चतुरः सूनृता सुषुवे सुतान्

uttānapādaṃ jagrāha putram atriḥ prajāpatiḥ / uttānapādāc caturaḥ sūnṛtā suṣuve sutān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सूनृता नाम विश्रुता । उत्पन्ना वाचि धर्मेण ध्रुवस्य जननी शुभा

dharmasya kanyā suśroṇī sūnṛtā nāma viśrutā / utpannā vāci dharmeṇa dhruvasya jananī śubhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्रुवं च कीर्तिमन्तं चाप्य् अयस्मन्तम् अयस्पतिम् । उत्तानपादो ऽजनयत् सूनृतायां प्रजापतिः

dhruvaṃ ca kīrtimantaṃ cāpy ayasmantam ayaspatim / uttānapādo 'janayat sūnṛtāyāṃ prajāpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि दिव्यानि भारत । तपस् तेपे महाराज प्रार्थयन् सुमहद् यशः

dhruvo varṣasahasrāṇi trīṇi divyāni bhārata / tapas tepe mahārāja prārthayan sumahad yaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतः स्थानम् आत्मसमं प्रभुः । अचलम् चैव पुरतः सप्तर्षीणां प्रजापतिः

tasmai brahmā dadau prītaḥ sthānam ātmasamaṃ prabhuḥ / acalam caiva purataḥ saptarṣīṇāṃ prajāpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याभिमानम् ऋद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य च । देवासुराणाम् आचार्यः श्लोकम् अप्य् उशना जगौ

tasyābhimānam ṛddhiṃ ca mahimānaṃ nirīkṣya ca / devāsurāṇām ācāryaḥ ślokam apy uśanā jagau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो यस्य तपसो वीर्यम् अहो श्रुतम् अहो व्रतम् । यम् अद्य पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः

aho yasya tapaso vīryam aho śrutam aho vratam / yam adya purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रिपुं रिपुंजयं विप्रं वृकलम् वृकतेजसम्

ripuṃ ripuṃjayaṃ vipraṃ vṛkalam vṛkatejasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रिपोर् आधत्त बृहती चाक्षुषम् सर्वतेजसम् । अजीजनत् पुष्करिण्यां वैरण्यां चाक्षुषो मनुम्

ripor ādhatta bṛhatī cākṣuṣam sarvatejasam / ajījanat puṣkariṇyāṃ vairaṇyāṃ cākṣuṣo manum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजापतेर् आत्मजायां वीरणस्य महात्मनः । मनोर् अजायन्त दश नड्वलायां महौजसः । कन्यायां भरतश्रेष्ठ वैराजस्य प्रजापतेः

prajāpater ātmajāyāṃ vīraṇasya mahātmanaḥ / manor ajāyanta daśa naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ / kanyāyāṃ bharataśreṣṭha vairājasya prajāpateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊरुः पूरुः शतद्युम्नस् तपस्वी सत्यवित् कविः । अग्निष्टुद् अतिरात्रश् च सुद्युम्नश् चेति तेनव । अभिमन्युश् च दशमो नड्वलायां महौजसः

ūruḥ pūruḥ śatadyumnas tapasvī satyavit kaviḥ / agniṣṭud atirātraś ca sudyumnaś ceti tenava / abhimanyuś ca daśamo naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊरोर्ऽजनयत् पुत्रान् षडाग्नेयी महाप्रभान् । अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुम् आङ्गिरसं शिवम्

ūror'janayat putrān ṣaḍāgneyī mahāprabhān / aṅgaṃ sumanasaṃ svātiṃ kratum āṅgirasaṃ śivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गात् सुनीथापत्यं वै वेनम् एकं व्यजायत । अपचारेण वेनस्य प्रकोपः सुमहान् अभूत्

aṅgāt sunīthāpatyaṃ vai venam ekaṃ vyajāyata / apacāreṇa venasya prakopaḥ sumahān abhūt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजार्थम् ऋषयो ऽथास्य ममन्थुर् दक्षिणं करम् । वेनस्य पाणौ मथिते संबभूव महान् ऋषिः

prajārtham ṛṣayo 'thāsya mamanthur dakṣiṇaṃ karam / venasya pāṇau mathite saṃbabhūva mahān ṛṣiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं दृष्ट्वा मुनयः प्राहुर् एष वै मुदिताः प्रजाः । करिष्यति महातेजा यशश् च प्राप्स्यते महत्

taṃ dṛṣṭvā munayaḥ prāhur eṣa vai muditāḥ prajāḥ / kariṣyati mahātejā yaśaś ca prāpsyate mahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स धन्वी कवची जातस् तेजसा निर्दहन्न् इव । बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् । *ह्व् २।२२अ*४०:१ ।* प्रजारक्षाकृतोत्साहः । *ह्व् २।२२अ*४०:२ ।* पृथुर् वैन्यस् तदा चेमां ररक्ष क्षत्रपूर्वजः

sa dhanvī kavacī jātas tejasā nirdahann iva / baddhagodhāṅgulitravān | *HV 2.22a*40:1 |* prajārakṣākṛtotsāhaḥ | *HV 2.22a*40:2 |* pṛthur vainyas tadā cemāṃ rarakṣa kṣatrapūrvajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजसूयाभिषिक्तानाम् आद्यः स वसुधाधिपः । तस्माच् चैव समुत्पन्नौ निपुणौ सूतम् अगधौ

rājasūyābhiṣiktānām ādyaḥ sa vasudhādhipaḥ / tasmāc caiva samutpannau nipuṇau sūtam agadhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनेयं गौर् महाराज दुग्धा सस्यानि भारत । प्रजानां वृत्तिकामेन देवैः सर्षिगणैः सह

teneyaṃ gaur mahārāja dugdhā sasyāni bhārata / prajānāṃ vṛttikāmena devaiḥ sarṣigaṇaiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पैः पुण्यजनैश् चैव वीरुद्भिः पर्वतैस् तथा

sarpaiḥ puṇyajanaiś caiva vīrudbhiḥ parvatais tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषु तेषु च पात्रेषु दुह्यमाना वसुंधरा । प्रादाद् यथेप्सितं क्षीरं तेन प्राणान् अधार्यन्

teṣu teṣu ca pātreṣu duhyamānā vasuṃdharā / prādād yathepsitaṃ kṣīraṃ tena prāṇān adhāryan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथुपुत्रौ तु धर्मज्ञौ जज्ञाते ऽन्तर्धिपालिनौ । शिखण्डिनी हविर्धानम् अन्तर्धानाद् व्याजायत

pṛthuputrau tu dharmajñau jajñāte 'ntardhipālinau / śikhaṇḍinī havirdhānam antardhānād vyājāyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हविर्धानात् षडाग्नेयी धिषणाजनयत् सुतान् । प्राचीनबर्हिषं शुक्रम् गयं कृष्णं व्रजाजिनौ

havirdhānāt ṣaḍāgneyī dhiṣaṇājanayat sutān / prācīnabarhiṣaṃ śukram gayaṃ kṛṣṇaṃ vrajājinau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राचीनबर्हिर् भगवान् महान् आसीत् प्रजापतिः । हविर्धानान् महाराज येन संवर्धिताः प्रजाः

prācīnabarhir bhagavān mahān āsīt prajāpatiḥ / havirdhānān mahārāja yena saṃvardhitāḥ prajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राचीनाग्राः कुशास् तस्य पृथिव्यां जनमेजय । प्राचीनबर्हेर् अभवन् पृथिवीतलचारिणः

prācīnāgrāḥ kuśās tasya pṛthivyāṃ janamejaya / prācīnabarher abhavan pṛthivītalacāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुद्रतनयायां तु कृतदारो ऽभवत् प्रभुः । महतस् तपसः पारे सवर्णायां महीपतिः

samudratanayāyāṃ tu kṛtadāro 'bhavat prabhuḥ / mahatas tapasaḥ pāre savarṇāyāṃ mahīpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे प्रचेतस नाम धनुर्वेदस्य पारगाः

sarve pracetasa nāma dhanurvedasya pāragāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपृथग्धर्मचरणास् ते ऽतप्यन्त महत् तपः । दश वर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः

apṛthagdharmacaraṇās te 'tapyanta mahat tapaḥ / daśa varṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपश् चरत्सु पृथिवीं प्रचेतःसु महीरुहः । अरक्ष्यमाणाम् आवव्रुर् बभूवाथ प्रजाक्षयः

tapaś caratsu pṛthivīṃ pracetaḥsu mahīruhaḥ / arakṣyamāṇām āvavrur babhūvātha prajākṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाशकन् मारुतो वातुं वृतं खम् अभवद् द्रुमैः । दश वर्षसहस्राणि न शेकुश् चेष्टितुं प्रजाः

nāśakan māruto vātuṃ vṛtaṃ kham abhavad drumaiḥ / daśa varṣasahasrāṇi na śekuś ceṣṭituṃ prajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखेभ्यो वायुम् अग्निं च ते ऽसृजञ् जातमन्यवः

mukhebhyo vāyum agniṃ ca te 'sṛjañ jātamanyavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मूलान् अथ वृक्षांस् तान् कृत्वा वायुर् अशोषयत् । तान् अग्निर् अदहद् घोर एवम् आसीद् द्रुमक्षयः

unmūlān atha vṛkṣāṃs tān kṛtvā vāyur aśoṣayat / tān agnir adahad ghora evam āsīd drumakṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रुमक्षयम् अथो बुद्ध्वा किंचिच् छिष्टेषु शाखिषु । उपगम्याब्रवीद् एतान् राजा सोमः प्रतापवान्

drumakṣayam atho buddhvā kiṃcic chiṣṭeṣu śākhiṣu / upagamyābravīd etān rājā somaḥ pratāpavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोपं यच्छत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः । वृक्षशून्या कृता पृथ्वी शाम्येताम् अग्निमारुतौ

kopaṃ yacchata rājānaḥ sarve prācīnabarhiṣaḥ / vṛkṣaśūnyā kṛtā pṛthvī śāmyetām agnimārutau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्नभूता च कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनी । भविष्यं जानता तात धृता गर्भेण वै मया

ratnabhūtā ca kanyeyaṃ vṛkṣāṇāṃ varavarṇinī / bhaviṣyaṃ jānatā tāta dhṛtā garbheṇa vai mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षाणाम् इति निर्मिता । भार्या वो ऽस्तु महाभागा सोमवंशविवर्धिनी

māriṣā nāma nāmnaiṣā vṛkṣāṇām iti nirmitā / bhāryā vo 'stu mahābhāgā somavaṃśavivardhinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युष्माकं तेजसो ऽर्धेन मम चार्धेन तेजसः । अस्याम् उत्पत्स्यते विद्वान् दक्षो नाम प्रजापतिः

yuṣmākaṃ tejaso 'rdhena mama cārdhena tejasaḥ / asyām utpatsyate vidvān dakṣo nāma prajāpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै । अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्धयिष्यति

sa imāṃ dagdhabhūyiṣṭhāṃ yuṣmattejomayena vai / agnināgnisamo bhūyaḥ prajāḥ saṃvardhayiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सोमस्य वचनाज् जगृहुस् ते प्रचेतसः । संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम्

tataḥ somasya vacanāj jagṛhus te pracetasaḥ / saṃhṛtya kopaṃ vṛkṣebhyaḥ patnīṃ dharmeṇa māriṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशभ्यस् तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः । दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन भारत

daśabhyas tu pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpatiḥ / dakṣo jajñe mahātejāḥ somasyāṃśena bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रान् उत्पादयाम् आस सोमवंशविवर्धनान् । अचरांश् च चरांश् चैव द्विपदो ऽथ चतुष्पदः

putrān utpādayām āsa somavaṃśavivardhanān / acarāṃś ca carāṃś caiva dvipado 'tha catuṣpadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ददौ स दश दर्माय कश्यपाय त्रयोदश । शिष्टाः सोमाय राज्ञे तु नक्षत्राख्या ददौ प्रभुः

dadau sa daśa darmāya kaśyapāya trayodaśa / śiṣṭāḥ somāya rājñe tu nakṣatrākhyā dadau prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासु देवा खगा गावो नागा दितिजदानवाः । गन्धर्वाप्सरसश् चैव जज्ञिरे ऽन्याश् च जातयः

tāsu devā khagā gāvo nāgā ditijadānavāḥ / gandharvāpsarasaś caiva jajñire 'nyāś ca jātayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततःप्रभृति राजेन्द्र प्रजा मैथुनसंभवाः । संकल्पाद् दर्शनात् स्पर्शात् पूर्वेषां सृष्टिर् उच्यते

tataḥprabhṛti rājendra prajā maithunasaṃbhavāḥ / saṃkalpād darśanāt sparśāt pūrveṣāṃ sṛṣṭir ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनमेजय उवाच देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । संभवः कथितः पूर्वं दक्षस्य च महात्मनः

janamejaya uvāca devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām / saṃbhavaḥ kathitaḥ pūrvaṃ dakṣasya ca mahātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं प्राचेतसत्वं स पुनर् लेभे महातपाः

kathaṃ prācetasatvaṃ sa punar lebhe mahātapāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतं मे संशयं विप्र व्याख्यातुं त्वम् इहार्हसि । दौहित्रश् चैव सोमस्य कथं श्वशुरतां गतः

etaṃ me saṃśayaṃ vipra vyākhyātuṃ tvam ihārhasi / dauhitraś caiva somasya kathaṃ śvaśuratāṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैशंपायन उवाच उत्पत्तिश् च निरोधश् च नित्यौ भूतेषु भारत । ऋषयो ऽत्र न मुह्यन्ति विद्यावन्तश् च ये जनाः

vaiśaṃpāyana uvāca utpattiś ca nirodhaś ca nityau bhūteṣu bhārata / ṛṣayo 'tra na muhyanti vidyāvantaś ca ye janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युगे युगे भवन्त्य् एते सर्वे दक्षादयो नृप । पुनश् चैव निरुध्यन्ते विद्वांस् तत्र न मुह्यति

yuge yuge bhavanty ete sarve dakṣādayo nṛpa / punaś caiva nirudhyante vidvāṃs tatra na muhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्यैष्ठ्यं कानिष्ठ्यम् अप्य् एषां पूर्वं नासीज् जनाधिप । तप एव गरीयो ऽभूत् प्रभावश् चैव कारणम्

jyaiṣṭhyaṃ kāniṣṭhyam apy eṣāṃ pūrvaṃ nāsīj janādhipa / tapa eva garīyo 'bhūt prabhāvaś caiva kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमां हि सृष्टिं दक्षस्य यो विद्यात् सचराचरम् । प्रजावान् आयुर् उत्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते

imāṃ hi sṛṣṭiṃ dakṣasya yo vidyāt sacarācaram / prajāvān āyur uttīrṇaḥ svargaloke mahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.