Harivaṃśa (critical edition) 20

तत्रात्रिः सर्वलोकानां तस्थौ स्वविनयैर् वृतः । कर्मणा मनसा वाचा शुभान्य् एव चचार ह

tatrātriḥ sarvalokānāṃ tasthau svavinayair vṛtaḥ / karmaṇā manasā vācā śubhāny eva cacāra ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहिंस्रः सर्वभूतेषु धर्मात्मा संशितव्रतः । काष्ठकुड्यशिलाभूत ऊर्ध्वबाहुर् महाद्युतिः

ahiṃsraḥ sarvabhūteṣu dharmātmā saṃśitavrataḥ / kāṣṭhakuḍyaśilābhūta ūrdhvabāhur mahādyutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुत्तमं नाम तपो येन तप्तं महत् पुरा । त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीति हि नः श्रुतम्

anuttamaṃ nāma tapo yena taptaṃ mahat purā / trīṇi varṣasahasrāṇi divyānīti hi naḥ śrutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततोर्ध्वरेतसस् तस्य स्थितस्यानिमिषस्य हि । सोमत्वं तनुर् आपेदे महाबुद्धस्य भारत

tatordhvaretasas tasya sthitasyānimiṣasya hi / somatvaṃ tanur āpede mahābuddhasya bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वम् आचक्रमे तस्य सोमत्वं भावितात्मनः । नेत्राभ्यां वारि सुस्राव दशधा द्योतयद् दिशः

ūrdhvam ācakrame tasya somatvaṃ bhāvitātmanaḥ / netrābhyāṃ vāri susrāva daśadhā dyotayad diśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं गर्भं दशधा दृष्ट्वा दश देव्यो दधुस् ततः । समेत्य धारयाम् आसुर् न च ताः तम् अशक्नुवन्

taṃ garbhaṃ daśadhā dṛṣṭvā daśa devyo dadhus tataḥ / sametya dhārayām āsur na ca tāḥ tam aśaknuvan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स ताभ्यः सहसैवाथ दिग्भ्यो गर्भः प्रभान्वितः । पपात भासयंल् लोकाञ् शीतांशुः सर्वभावनः

sa tābhyaḥ sahasaivātha digbhyo garbhaḥ prabhānvitaḥ / papāta bhāsayaṃl lokāñ śītāṃśuḥ sarvabhāvanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा न धारणे शक्तास् तस्य गर्भस्य ता दिशः । ततस् ताभिः सहैवाशु निपतात वसुंधराम्

yadā na dhāraṇe śaktās tasya garbhasya tā diśaḥ / tatas tābhiḥ sahaivāśu nipatāta vasuṃdharām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पतितं सोमम् आलोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः । रथम् आरोपयाम् आस लोकानां हितकाम्यया

patitaṃ somam ālokya brahmā lokapitāmahaḥ / ratham āropayām āsa lokānāṃ hitakāmyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स हि वेदमयस् तात धर्मात्मा सत्यसंगरः । युक्तो वाजिसहस्रेण सितेनेति हि नः श्रुतम्

sa hi vedamayas tāta dharmātmā satyasaṃgaraḥ / yukto vājisahasreṇa siteneti hi naḥ śrutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन् निपतिते देवाः पुत्रे ऽत्रेः परमात्मनि । तुष्टुवुर् ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः सप्त ये श्रुताः

tasmin nipatite devāḥ putre 'treḥ paramātmani / tuṣṭuvur brahmaṇaḥ putrā mānasāḥ sapta ye śrutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैवाङ्गिरसस् तत्र भृगोर् एवात्मजैः सह । ऋग्भिर् यजुर्भिः सामभिर् अथर्वाङ्गिरसैर् अपि

tathaivāṅgirasas tatra bhṛgor evātmajaiḥ saha / ṛgbhir yajurbhiḥ sāmabhir atharvāṅgirasair api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः । आप्यायमानं लोकांस् त्रीन् भावयाम् आस सर्वतः

tasya saṃstūyamānasya tejaḥ somasya bhāsvataḥ / āpyāyamānaṃ lokāṃs trīn bhāvayām āsa sarvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तेन रथमुख्येन सागरान्तां वसुंधराम् । त्रिःसप्तकृत्वो ऽतियशाश् चकाराभिप्रदक्षिणाम्

sa tena rathamukhyena sāgarāntāṃ vasuṃdharām / triḥsaptakṛtvo 'tiyaśāś cakārābhipradakṣiṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य यच् च्यावितं तेजः पृथिवीम् अन्वपद्यत । ओषध्यस् ताः समुद्भूतास् तेजसा प्रज्वलन्त्य् उत

tasya yac cyāvitaṃ tejaḥ pṛthivīm anvapadyata / oṣadhyas tāḥ samudbhūtās tejasā prajvalanty uta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताभिऋ धार्यो ह्य् अयं लोकः प्रजाश् चैव चतुर्विधाः । पोष्टा हि भगवान् सोमो जगतो जगतीपते

tābhiṛ dhāryo hy ayaṃ lokaḥ prajāś caiva caturvidhāḥ / poṣṭā hi bhagavān somo jagato jagatīpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स लब्धतेजा भगवान् संस्तवैः स्वैश् च कर्मभिः । तपस् तेपे महाभाग पद्मानां दशतीर् दश

sa labdhatejā bhagavān saṃstavaiḥ svaiś ca karmabhiḥ / tapas tepe mahābhāga padmānāṃ daśatīr daśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिरण्यवर्णा या देव्यो धारयन्त्य् आत्मना जगत् । निधिस् तासाम् अभूद् देवः प्रख्यातः स्वेन कर्मणा

hiraṇyavarṇā yā devyo dhārayanty ātmanā jagat / nidhis tāsām abhūd devaḥ prakhyātaḥ svena karmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । बीजौषधीनां विप्राणाम् अपां च जनमेजय

tatas tasmai dadau rājyaṃ brahmā brahmavidāṃ varaḥ / bījauṣadhīnāṃ viprāṇām apāṃ ca janamejaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽभिषिक्तो महातेजा राजराज्येन राजराट् । त्रींल् लोकान् भावयाम् आस स्वभासा भास्वतां वरः

so 'bhiṣikto mahātejā rājarājyena rājarāṭ / trīṃl lokān bhāvayām āsa svabhāsā bhāsvatāṃ varaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तविंशतिम् इन्दोस् तु दाक्षायण्यो महाव्रताः । ददौ प्राचेतसो दक्षो नक्षत्राणीति या विदुः

saptaviṃśatim indos tu dākṣāyaṇyo mahāvratāḥ / dadau prācetaso dakṣo nakṣatrāṇīti yā viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तत् प्राप्य महद् राज्यं सोमः सोमवतां वरः । समाजह्रे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम्

sa tat prāpya mahad rājyaṃ somaḥ somavatāṃ varaḥ / samājahre rājasūyaṃ sahasraśatadakṣiṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

होतास्य भगवान् अत्रिर् अध्वर्युर् भगवान् भृगुः । हिरण्यगर्भश् चोद्गाता ब्रह्मा ब्रह्मात्वम् एयिवान्

hotāsya bhagavān atrir adhvaryur bhagavān bhṛguḥ / hiraṇyagarbhaś codgātā brahmā brahmātvam eyivān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदस्यस् तत्र भगवान् हरिर् नारायणः प्रभुः । सनत्कुमारप्रमुखैर् आद्यैर् ब्रह्मर्षिभिर् वृतः

sadasyas tatra bhagavān harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ / sanatkumārapramukhair ādyair brahmarṣibhir vṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणाम् अददात् सोमस् त्रींल् लोकान् इति नः श्रुतम् । तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश् च भारत

dakṣiṇām adadāt somas trīṃl lokān iti naḥ śrutam / tebhyo brahmarṣimukhyebhyaḥ sadasyebhyaś ca bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिनीवाली कुहूश् चैव द्युतिः पुष्टिः प्रभा वसुः । कीर्तिर् धृतिश् च लक्ष्मीश् च नव देव्यः सिषेविरे

sinīvālī kuhūś caiva dyutiḥ puṣṭiḥ prabhā vasuḥ / kīrtir dhṛtiś ca lakṣmīś ca nava devyaḥ siṣevire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरराजाति राजेन्द्रो दशधा भावयन् दिशः

virarājāti rājendro daśadhā bhāvayan diśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य तत् प्राप्य दुष्प्राप्यम् ऐश्वर्यं मुनिसत्कृतम् । विबभ्राम मतिस् तात विनयाद् अनयाहृता

tasya tat prāpya duṣprāpyam aiśvaryaṃ munisatkṛtam / vibabhrāma matis tāta vinayād anayāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बृहस्पतेः स वै भार्यां तारां नाम यशस्विनीम् । जहार तरसा सर्वान् अवमत्याङ्गिरःसुतान्

bṛhaspateḥ sa vai bhāryāṃ tārāṃ nāma yaśasvinīm / jahāra tarasā sarvān avamatyāṅgiraḥsutān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स याच्यमानो देवैश् च तथा देवर्षिभिः सह । नैव व्यसर्जयत् तारां तस्मा अङ्गिरसे तदा

sa yācyamāno devaiś ca tathā devarṣibhiḥ saha / naiva vyasarjayat tārāṃ tasmā aṅgirase tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उशना तस्य जग्राह पार्ष्णिम् अङ्गिरसस् तदा । स हि शिष्यो महातेजाः पितुः पूर्वं बृहस्पतेः

uśanā tasya jagrāha pārṣṇim aṅgirasas tadā / sa hi śiṣyo mahātejāḥ pituḥ pūrvaṃ bṛhaspateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन स्नेहेन भगवान् रुद्रस् तस्य बृहस्पतेः । पार्ष्णिग्राहो ऽभवद् देवः प्रगृह्याजगवं धनुः

tena snehena bhagavān rudras tasya bṛhaspateḥ / pārṣṇigrāho 'bhavad devaḥ pragṛhyājagavaṃ dhanuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन ब्रह्मशिरो नाम परमास्त्रं महात्मना । उद्दिश्य देवान् उत्सृष्टं येनैषां नाशितं यशः

tena brahmaśiro nāma paramāstraṃ mahātmanā / uddiśya devān utsṛṣṭaṃ yenaiṣāṃ nāśitaṃ yaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र तद् युद्धम् अभवत् प्रख्यातं तारकामयम् । देवानां दानवानां च लोकक्षयकरं महत्

tatra tad yuddham abhavat prakhyātaṃ tārakāmayam / devānāṃ dānavānāṃ ca lokakṣayakaraṃ mahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र शिष्टास् तु ये देवास् तुषिताश् चैव ये भारत । ब्रह्माणं शरणं जग्मुर् आदिदेवं पितामहम्

tatra śiṣṭās tu ye devās tuṣitāś caiva ye bhārata / brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmur ādidevaṃ pitāmaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो निवार्योशनसं तं वै रुद्रं च शंकरम् । ददाव् अङ्गिरसे तारां स्वयम् एव पितामहः

tato nivāryośanasaṃ taṃ vai rudraṃ ca śaṃkaram / dadāv aṅgirase tārāṃ svayam eva pitāmahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम् अन्तःप्रसवां दृष्ट्वा विप्रः प्राह बृहस्पतिः । मदीयायां न ते योनौ गर्भो धार्यः कथं चन

tām antaḥprasavāṃ dṛṣṭvā vipraḥ prāha bṛhaspatiḥ / madīyāyāṃ na te yonau garbho dhāryaḥ kathaṃ cana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयोनाव् असृजत्तं तु कुमारं दस्युहन्तमम् । इषीकास्तम्बम् आसाद्य ज्वलन्तम् इव पावकम्

ayonāv asṛjattaṃ tu kumāraṃ dasyuhantamam / iṣīkāstambam āsādya jvalantam iva pāvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातमात्रः स भगवान् देवानाम् आक्षिपद् वपुः । ततः संशयम् आपन्नास् ताराम् अकथयन् सुराः

jātamātraḥ sa bhagavān devānām ākṣipad vapuḥ / tataḥ saṃśayam āpannās tārām akathayan surāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा तां शप्तुम् आरब्धः कुमारो दस्युहन्तमः

tadā tāṃ śaptum ārabdhaḥ kumāro dasyuhantamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं निवार्य ततो ब्रह्मा तारां पप्रच्छ संशयम् । यद् अत्र तथ्यं तद् ब्रूहि तारे कस्य सुतो ह्य् अयम्

taṃ nivārya tato brahmā tārāṃ papraccha saṃśayam / yad atra tathyaṃ tad brūhi tāre kasya suto hy ayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा प्राञ्जलिर् उवाचेदं ब्रह्माणं वरदं प्रभुम् । सोमस्येति महात्मानं कुमारं दस्युहन्तमम्

sā prāñjalir uvācedaṃ brahmāṇaṃ varadaṃ prabhum / somasyeti mahātmānaṃ kumāraṃ dasyuhantamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं मूर्ध्न्य् उपाघ्राय तदा सोमो धाता प्रजापतिः । बुध इत्य् अकरोन् नाम तस्य पुत्रस्य धीमतः । प्रतिकूलं च गगने समभ्युत्तिष्ठते बुधः

taṃ mūrdhny upāghrāya tadā somo dhātā prajāpatiḥ / budha ity akaron nāma tasya putrasya dhīmataḥ / pratikūlaṃ ca gagane samabhyuttiṣṭhate budhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पादयाम् आस तदा पुत्रं वै राजपुत्रिका । तस्यापत्यं महाराजो बभूवैलः पुरूरवाः । उर्वश्यां जज्ञिरे यस्य पुत्राः सप्त महात्मनः

utpādayām āsa tadā putraṃ vai rājaputrikā / tasyāpatyaṃ mahārājo babhūvailaḥ purūravāḥ / urvaśyāṃ jajñire yasya putrāḥ sapta mahātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसह्य धर्षितस् तत्र विवशो राजयक्ष्मणा । ततो यक्ष्माभिभूतस् तु सोमः प्रक्षीणमण्डः । जगाम शरणायाथ पितरं सो ऽत्रिम् एव च

prasahya dharṣitas tatra vivaśo rājayakṣmaṇā / tato yakṣmābhibhūtas tu somaḥ prakṣīṇamaṇḍaḥ / jagāma śaraṇāyātha pitaraṃ so 'trim eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य तत् पापशमनं चकारात्रिर् महायशाः । स राजयक्ष्मणा मुक्तः श्रिया जज्वाल सर्वशः

tasya tat pāpaśamanaṃ cakārātrir mahāyaśāḥ / sa rājayakṣmaṇā muktaḥ śriyā jajvāla sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत् सोमस्य ते जन्म कीर्तितं कीर्तिवर्धनम् । वंशम् अस्य महाराज कीर्त्यमानम् अतः शृणु

etat somasya te janma kīrtitaṃ kīrtivardhanam / vaṃśam asya mahārāja kīrtyamānam ataḥ śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धन्यम् आयुष्यम् आरोग्यं पुण्यं संकल्पसाधकम् । सोमस्य जन्म श्रुत्वैव सर्वपापैः प्रमुच्यते

dhanyam āyuṣyam ārogyaṃ puṇyaṃ saṃkalpasādhakam / somasya janma śrutvaiva sarvapāpaiḥ pramucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.