Harivaṃśa (critical edition) 34

वैशंपायन उवाच श्रुतस् ते दैत्यसैन्यस्य विस्तरस् तात विग्रहे । सुराणां सर्वसैन्यस्य विस्तरं वैष्णवं शृणु

vaiśaṃpāyana uvāca śrutas te daityasainyasya vistaras tāta vigrahe / surāṇāṃ sarvasainyasya vistaraṃ vaiṣṇavaṃ śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च महाबलौ । सबलाः सानुगाश् चैव संनह्यन्त यथाक्रमम्

ādityā vasavo rudrā aśvinau ca mahābalau / sabalāḥ sānugāś caiva saṃnahyanta yathākramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुहूतस् तु पुरतो लोकपालः सहस्रदृक् । ग्रामणीः सर्वदेवानाम् आरुरोह सुरद्विपम्

puruhūtas tu purato lokapālaḥ sahasradṛk / grāmaṇīḥ sarvadevānām āruroha suradvipam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सव्ये चास्य रथः पार्श्वे पक्षिप्रवरवेगवान् । सुचारुचक्रचरणो हेमवज्रपरिष्कृतः

savye cāsya rathaḥ pārśve pakṣipravaravegavān / sucārucakracaraṇo hemavajrapariṣkṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवगन्धर्वयक्षौघैर् अनुयातः सहस्रशः । दीप्तिमद्भिः सदस्यैश् च ब्रह्मर्षिभिर् अभिष्टुतः

devagandharvayakṣaughair anuyātaḥ sahasraśaḥ / dīptimadbhiḥ sadasyaiś ca brahmarṣibhir abhiṣṭutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वज्रविस्फूर्जितोद्धूतैर् विद्युदिन्द्रायुधार्पितैः । गुप्तो बलाहकगणैः पर्वतैर् इव कामगैः

vajravisphūrjitoddhūtair vidyudindrāyudhārpitaiḥ / gupto balāhakagaṇaiḥ parvatair iva kāmagaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यम् आरूढः स भगवान् पर्येति मघवान् गजम् । हविर् धानेषु गायन्ति विप्रा मखमुखे स्थिताः

yam ārūḍhaḥ sa bhagavān paryeti maghavān gajam / havir dhāneṣu gāyanti viprā makhamukhe sthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्गे शक्रानुयातेषु देवतूर्यानुनादिषु । इन्द्रं समुपनृत्यन्ति शतशो ह्य् अप्सरोगणाः

svarge śakrānuyāteṣu devatūryānunādiṣu / indraṃ samupanṛtyanti śataśo hy apsarogaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केतुना वंशराजेन भ्राजमानो यथा रविः । युक्तो हयसहस्रेण मनोमारुतरंहसा

ketunā vaṃśarājena bhrājamāno yathā raviḥ / yukto hayasahasreṇa manomārutaraṃhasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स स्यन्दनवरो भाति युक्तो मातलिना तदा । कृत्स्नः परिवृतो मेरुर् भास्करस्येव तेजसा

sa syandanavaro bhāti yukto mātalinā tadā / kṛtsnaḥ parivṛto merur bhāskarasyeva tejasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमस् तु दण्डम् उद्यम्य कालयुक्तं च मुद्गरम् । तस्थौ सुरगणानीके दैत्यान् नादेन भीषयन्

yamas tu daṇḍam udyamya kālayuktaṃ ca mudgaram / tasthau suragaṇānīke daityān nādena bhīṣayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्भिः सागरैर् गुप्तो लेलिहद्भिश् च पन्नगैः । शङ्खमुक्ताङ्गदधरो बिभ्रत् तोयमयं वपुः

caturbhiḥ sāgarair gupto lelihadbhiś ca pannagaiḥ / śaṅkhamuktāṅgadadharo bibhrat toyamayaṃ vapuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालपाशान् समाविध्य हयैः शशिकरोपमैः । वाय्वीरितजलोद्गारैः कुर्वंल् लीलाः सहस्रशः

kālapāśān samāvidhya hayaiḥ śaśikaropamaiḥ / vāyvīritajalodgāraiḥ kurvaṃl līlāḥ sahasraśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाण्डुरोद्धूतवसनः प्रवालरुचिराङ्गदः । मणिश्यामोत्तमवपुर् हारभारार्पितोदरः

pāṇḍuroddhūtavasanaḥ pravālarucirāṅgadaḥ / maṇiśyāmottamavapur hārabhārārpitodaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युद्धवेलाम् अभिलषन् भिन्नवेल इवार्णवः

yuddhavelām abhilaṣan bhinnavela ivārṇavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्तश् च शङ्खपद्माभ्यां निधीनाम् अधिपः प्रभुः । राजराजेश्वरः श्रीमान् गदापाणिर् अदृश्यत

yuktaś ca śaṅkhapadmābhyāṃ nidhīnām adhipaḥ prabhuḥ / rājarājeśvaraḥ śrīmān gadāpāṇir adṛśyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमानयोधी धनदो विमाने पुष्पके स्थितः । स राजराजः शुशुभे युद्धार्थी नरवाहनः । प्रेक्षमाणः शिवसखः साक्षाद् इव शिवः स्वयम्

vimānayodhī dhanado vimāne puṣpake sthitaḥ / sa rājarājaḥ śuśubhe yuddhārthī naravāhanaḥ / prekṣamāṇaḥ śivasakhaḥ sākṣād iva śivaḥ svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं पक्षं सहस्राक्षः पितृराजस् तु दक्षिणम् । वरुणः पश्चिमं पक्षम् उत्तरं नरवाहनः

pūrvaṃ pakṣaṃ sahasrākṣaḥ pitṛrājas tu dakṣiṇam / varuṇaḥ paścimaṃ pakṣam uttaraṃ naravāhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्षु युक्ताश् चत्वारो लोकपाला बलोत्कटाः । स्वां स्वां दिशं ररक्षुस् ते तस्य देवबलस्य ह

caturṣu yuktāś catvāro lokapālā balotkaṭāḥ / svāṃ svāṃ diśaṃ rarakṣus te tasya devabalasya ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूर्यः सप्ताश्वयुक्तेन रथेनाम्बरगामिना । श्रिया जाज्वल्यमानेन दीप्यमानैश् च रश्मिभिः

sūryaḥ saptāśvayuktena rathenāmbaragāminā / śriyā jājvalyamānena dīpyamānaiś ca raśmibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदयास्तगचक्रेण मेरुपर्यन्तगामिना । त्रिदिवद्वारचित्रेण तपता लोकम् अव्ययम्

udayāstagacakreṇa meruparyantagāminā / tridivadvāracitreṇa tapatā lokam avyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहस्ररश्मियुक्तेन भ्राजमानेन तेजसा । चचार मध्ये देवानां द्वादशात्मा दिनेश्वरः

sahasraraśmiyuktena bhrājamānena tejasā / cacāra madhye devānāṃ dvādaśātmā dineśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोमः श्वेतहयो भाति स्यन्दने शीतरश्मिवान् । हिमतोयप्रपूर्णाभिर् भाभिर् आप्लावयञ् जगत्

somaḥ śvetahayo bhāti syandane śītaraśmivān / himatoyaprapūrṇābhir bhābhir āplāvayañ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् ऋक्षयोगानुगतं शिशिरांशुं द्विजेश्वरम् । शशच्छायाङ्किततनुं नैशस्य तमसः क्षयम्

tam ṛkṣayogānugataṃ śiśirāṃśuṃ dvijeśvaram / śaśacchāyāṅkitatanuṃ naiśasya tamasaḥ kṣayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्योतिषाम् ईरणं व्योम्नि रसानां रसनं प्रभुम् । ओषधीनां परित्राणं निधानम् अमृतस्य च

jyotiṣām īraṇaṃ vyomni rasānāṃ rasanaṃ prabhum / oṣadhīnāṃ paritrāṇaṃ nidhānam amṛtasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगतः प्रथमं भागं सौम्यं शैत्यमयं रसम् । ददृशुर् दानवाः सोमं हिमप्रहरणं स्थितम्

jagataḥ prathamaṃ bhāgaṃ saumyaṃ śaityamayaṃ rasam / dadṛśur dānavāḥ somaṃ himapraharaṇaṃ sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः प्राणः सर्वभूतानां पञ्चधा भिद्यते नृषु । सप्तस्कन्धगतो लोकांस् त्रीन् दधार चचार च

yaḥ prāṇaḥ sarvabhūtānāṃ pañcadhā bhidyate nṛṣu / saptaskandhagato lokāṃs trīn dadhāra cacāra ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यम् आहुर् अग्नेर् यन्तारं सर्वप्रभवम् ईश्वरम् । सप्तस्वरगता यस्य योनिर् गीभिर् उदीर्यते

yam āhur agner yantāraṃ sarvaprabhavam īśvaram / saptasvaragatā yasya yonir gībhir udīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यं वदन्त्य् उत्तमं भूतं यं वदन्त्य् अशरीरिणम् । यम् आहुर् आकाशगमं शीघ्रगं शब्दयोनिनम्

yaṃ vadanty uttamaṃ bhūtaṃ yaṃ vadanty aśarīriṇam / yam āhur ākāśagamaṃ śīghragaṃ śabdayoninam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वायुः सर्वभूतायुर् उद्धतः स्वेन तेजसा । प्रववौ व्यथयन् दैत्यान् प्रतिलोमः सतोयदः

sa vāyuḥ sarvabhūtāyur uddhataḥ svena tejasā / pravavau vyathayan daityān pratilomaḥ satoyadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मरुतो देवगन्धर्वा विद्याधरगणैः सह । चिक्रीडुर् असिभिः शुभ्रैर् निर्मुक्तैर् इव पन्नगैः

maruto devagandharvā vidyādharagaṇaiḥ saha / cikrīḍur asibhiḥ śubhrair nirmuktair iva pannagaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृजन्तः सर्पपतयस् तीव्रं रोषमयं विषम् । शरभूताः सुरेन्द्राणां चेरुर् व्यात्तमुखा दिवि

sṛjantaḥ sarpapatayas tīvraṃ roṣamayaṃ viṣam / śarabhūtāḥ surendrāṇāṃ cerur vyāttamukhā divi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्वतास् तु शिलाशृङ्गैः शतशाखैश् च पादपैः । उपतस्थुः सुरगणान् प्रहर्तुं दानवं बलम्

parvatās tu śilāśṛṅgaiḥ śataśākhaiś ca pādapaiḥ / upatasthuḥ suragaṇān prahartuṃ dānavaṃ balam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः स देवो हृषीकेशः पद्मनाभस् त्रिविक्रमः । कृष्णवर्त्मा युगान्ताभो विश्वस्य जगतः प्रभुः

yaḥ sa devo hṛṣīkeśaḥ padmanābhas trivikramaḥ / kṛṣṇavartmā yugāntābho viśvasya jagataḥ prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुद्रयोनिर् मधुहा हव्यभुक् क्रतुसत्कृतः । भूम्यापोव्योमभूतात्मा स्यामः शान्तिकरो ऽरिहा

samudrayonir madhuhā havyabhuk kratusatkṛtaḥ / bhūmyāpovyomabhūtātmā syāmaḥ śāntikaro 'rihā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽर्कम् अग्नाव् इवोद्यन्तम् उद्यम्योत्तमतेजसम् । अरिघ्नम् असुरानीके चक्रं चक्रगदाधरः । सपरीवेषम् उद्यन्तं सवितुर् मण्डलं यथा

so 'rkam agnāv ivodyantam udyamyottamatejasam / arighnam asurānīke cakraṃ cakragadādharaḥ / saparīveṣam udyantaṃ savitur maṇḍalaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सव्येनालम्ब्य महतीं सर्वासुरविनाशिनीम् । करेण कालीं वपुषा शत्रुकालप्रदां गदाम्

savyenālambya mahatīṃ sarvāsuravināśinīm / kareṇa kālīṃ vapuṣā śatrukālapradāṃ gadām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेषैर् भुजैः प्रदीप्तानि भुजगारिध्वजः प्रभुः । दधारायुधजातानि शार्ङ्गादीनि महायशाः

śeṣair bhujaiḥ pradīptāni bhujagāridhvajaḥ prabhuḥ / dadhārāyudhajātāni śārṅgādīni mahāyaśāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कश्यपस्यात्मभुवं द्विजं भुजगभोजनम् । पवनाधिकसंपातं गगनक्षोभणं खगम्

sa kaśyapasyātmabhuvaṃ dvijaṃ bhujagabhojanam / pavanādhikasaṃpātaṃ gaganakṣobhaṇaṃ khagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुजगेन्द्रेण वदने निविष्टेन विराजितम् । अमृतारम्भनिर्मुक्तं मन्दराद्रिम् इवोच्छ्रितम्

bhujagendreṇa vadane niviṣṭena virājitam / amṛtārambhanirmuktaṃ mandarādrim ivocchritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवासुरविमर्देषु शतशो दृष्टविक्रमम् । महेन्द्रेणामृतस्यार्थे वज्रेण कृतलक्षणम्

devāsuravimardeṣu śataśo dṛṣṭavikramam / mahendreṇāmṛtasyārthe vajreṇa kṛtalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिखिनं चूडिनं चैव तप्तकुण्डलभूषणम् । विचित्रपत्रवसनं धातुमन्तम् इवाचलम्

śikhinaṃ cūḍinaṃ caiva taptakuṇḍalabhūṣaṇam / vicitrapatravasanaṃ dhātumantam ivācalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फीतक्रोडावलम्बेन शीतांशुसमतेजसा । भोगिभोगावसक्तेन मणिरत्नेन भास्वता

sphītakroḍāvalambena śītāṃśusamatejasā / bhogibhogāvasaktena maṇiratnena bhāsvatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षाभ्यां चारुपत्राभ्याम् आवृत्य दिवि लीलया । युगान्ते सेन्द्रचापाभ्यां तोयदाभ्याम् इवाम्बरम्

pakṣābhyāṃ cārupatrābhyām āvṛtya divi līlayā / yugānte sendracāpābhyāṃ toyadābhyām ivāmbaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीललोहितपीताभिः पताकाभिर् अलंकृतम् । केतुवेषप्रतिच्छन्नं महाकायनिकेतनम्

nīlalohitapītābhiḥ patākābhir alaṃkṛtam / ketuveṣapraticchannaṃ mahākāyaniketanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुपर्णः स्वेन वपुषा सुपर्णं खेचरोत्तमम्

suparṇaḥ svena vapuṣā suparṇaṃ khecarottamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् अन्वयुर् देवगणा मुनयश् च समाहिताः । गीर्भिः परममन्त्राभिस् तुष्टुवुश् च गदाधरम्

tam anvayur devagaṇā munayaś ca samāhitāḥ / gīrbhiḥ paramamantrābhis tuṣṭuvuś ca gadādharam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् वैश्रवणसुश्लिष्टं वैवस्वतपुरःसरम् । वारिराजपरिक्षिप्तं देवराजविराजितम्

tad vaiśravaṇasuśliṣṭaṃ vaivasvatapuraḥsaram / vārirājaparikṣiptaṃ devarājavirājitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पवनाविद्धनिर्घोषं संप्रदीप्तहुताशनम्

pavanāviddhanirghoṣaṃ saṃpradīptahutāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णोर् जिष्णोः सहिष्णोश् च भ्राजिष्णोस् तेजसा वृतम् । बलं बलवदुद्धूतं युद्धाय समवर्तत

viṣṇor jiṣṇoḥ sahiṣṇoś ca bhrājiṣṇos tejasā vṛtam / balaṃ balavaduddhūtaṃ yuddhāya samavartata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्त्य् अस्तु दैत्येभ्य इति उशना वाक्यम् अब्रवीत्

svasty astu daityebhya iti uśanā vākyam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.