Library·Harivaṃśa (critical edition)·40
वैशंपायन उवाच ऋषिभिः पूजितस् तैस् तु विवेश हरिर् ईश्वरः । पौराणं ब्रह्मसदनं दिव्यं नारायणाश्रमम्
vaiśaṃpāyana uvāca ṛṣibhiḥ pūjitas tais tu viveśa harir īśvaraḥ / paurāṇaṃ brahmasadanaṃ divyaṃ nārāyaṇāśramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तत्र विविशे हृष्टस् तान् आमन्त्र्य सदोगतान् । प्रणम्य चादिदेवाय ब्रह्मणे पद्मयोनये
sa tatra viviśe hṛṣṭas tān āmantrya sadogatān / praṇamya cādidevāya brahmaṇe padmayonaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वेन नाम्ना परिज्ञातं स तं नारायणाश्रमम् । प्रविशन्न् एव भगवान् आयुधानि व्यसर्जयत्
svena nāmnā parijñātaṃ sa taṃ nārāyaṇāśramam / praviśann eva bhagavān āyudhāni vyasarjayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तत्राम्बुपतिप्रख्यं ददर्शालयम् आत्मनः । स्वधिष्ठितं भूतगणैः शाश्वतैश् च महर्षिभिः
sa tatrāmbupatiprakhyaṃ dadarśālayam ātmanaḥ / svadhiṣṭhitaṃ bhūtagaṇaiḥ śāśvataiś ca maharṣibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संवर्तकाम्बुदोपेतं नक्षत्रस्थानसंकुलम् । तिमिरौघपरिक्षिप्तम् अप्रधृष्यं सुरासुरैः
saṃvartakāmbudopetaṃ nakṣatrasthānasaṃkulam / timiraughaparikṣiptam apradhṛṣyaṃ surāsuraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तत्र विषयो वायोर् नेन्दोर् नापि विवस्वतः । वपुषा पद्मनाभस्य स देशस् तेजसा वृतः
na tatra viṣayo vāyor nendor nāpi vivasvataḥ / vapuṣā padmanābhasya sa deśas tejasā vṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तत्र प्रविशन्न् एव जटाभारं समुद्वहन् । स सहस्रशिरा भूत्वा शयनायोपचक्रमे
sa tatra praviśann eva jaṭābhāraṃ samudvahan / sa sahasraśirā bhūtvā śayanāyopacakrame
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकानाम् अन्तकालज्ञा काली नयनशालिनी । उपतस्थे महात्मानं निद्रा तं कालरूपिणी
lokānām antakālajñā kālī nayanaśālinī / upatasthe mahātmānaṃ nidrā taṃ kālarūpiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वस्य जगतः प्रभुम् । *ह्व् ४०।८च्*५३१:१ ।* नारायणं विश्वबीजम् । *ह्व् ४०।८च्*५३१:२ ।* स शिश्ये शयने दिव्ये समुद्राम्भोदशीतले । हरिर् एकार्णवोक्तेन व्रतेन व्रतिनां वरः
viśvasya jagataḥ prabhum | *HV 40.8c*531:1 |* nārāyaṇaṃ viśvabījam | *HV 40.8c*531:2 |* sa śiśye śayane divye samudrāmbhodaśītale / harir ekārṇavoktena vratena vratināṃ varaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं शयानं महात्मानं भवाय जगतः प्रभुम् । उपासां चक्रिरे विष्णुं देवाः सर्षिगणास् तदा
taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ bhavāya jagataḥ prabhum / upāsāṃ cakrire viṣṇuṃ devāḥ sarṣigaṇās tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य सुप्तस्य शुशुभे नाभिमध्यात् समुत्थितम् । आद्यस्य सदनं पद्मं ब्रह्मणः सूर्यसंनिभम्
tasya suptasya śuśubhe nābhimadhyāt samutthitam / ādyasya sadanaṃ padmaṃ brahmaṇaḥ sūryasaṃnibham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मसूत्रोद्यतकरः स्वपन्न् एव महामुनिः । आवर्तयति लोकानां सर्वेषां कालपर्ययम्
brahmasūtrodyatakaraḥ svapann eva mahāmuniḥ / āvartayati lokānāṃ sarveṣāṃ kālaparyayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवृतात् तस्य वदनान् निःश्वासपवनेरिताः । प्रजानां पङ्क्तयो ह्य् ओघैर् निष्पतन्ति विशन्ति च
vivṛtāt tasya vadanān niḥśvāsapavaneritāḥ / prajānāṃ paṅktayo hy oghair niṣpatanti viśanti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते सृष्टाः प्राणिनाम् ओघा विभक्ता ब्रह्मणा स्वयम् । चतुर्धा स्वां गतिं जग्मुः कृतान्तोक्तेन कर्मणा
te sṛṣṭāḥ prāṇinām oghā vibhaktā brahmaṇā svayam / caturdhā svāṃ gatiṃ jagmuḥ kṛtāntoktena karmaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तं वेद स्वयं ब्रह्मा नापि ब्रह्मर्षयो ऽव्ययाः । विष्णुं निद्रामयं योगं प्रविष्टं तमसावृतम्
na taṃ veda svayaṃ brahmā nāpi brahmarṣayo 'vyayāḥ / viṣṇuṃ nidrāmayaṃ yogaṃ praviṣṭaṃ tamasāvṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते तु ब्रह्मर्षयः सर्वे पितामहपुरोगमाः । न विदुस् तं क्वचित् सुप्तं क्वचिद् आसीनम् आसने
te tu brahmarṣayaḥ sarve pitāmahapurogamāḥ / na vidus taṃ kvacit suptaṃ kvacid āsīnam āsane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जागर्ति को ऽत्र कः शेते कः श्वसन् कश् च नेङ्गते । को भोगवान् को द्युतिमान् कृष्णात् कृष्णतरश् च कः
jāgarti ko 'tra kaḥ śete kaḥ śvasan kaś ca neṅgate / ko bhogavān ko dyutimān kṛṣṇāt kṛṣṇataraś ca kaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चैनं शेकुर् अन्वेष्टुं कर्मतो जन्मतो ऽपि वा
na cainaṃ śekur anveṣṭuṃ karmato janmato 'pi vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथाभिस् तत्प्रदिष्टाभिर् ये तस्य चरितं विदुः । पुराणं तं पुराणेषु ऋषयः संप्रचक्षते
kathābhis tatpradiṣṭābhir ye tasya caritaṃ viduḥ / purāṇaṃ taṃ purāṇeṣu ṛṣayaḥ saṃpracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रूयते चास्य चरितं देवेष्व् अपि पुरातनम् । महापुराणात् प्रभृति परं तस्य न विद्यते
śrūyate cāsya caritaṃ deveṣv api purātanam / mahāpurāṇāt prabhṛti paraṃ tasya na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यच् चास्य वेद वेदो ऽपि चरितं स्वप्रभावजम् । तेनेमाः श्रुतयो व्याप्ता वैदिका लौकिकाश् च याः
yac cāsya veda vedo 'pi caritaṃ svaprabhāvajam / tenemāḥ śrutayo vyāptā vaidikā laukikāś ca yāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवकाले भवत्य् एष लोकानां भूतभावनः । दानवानाम् अभावाय जागर्ति मधुसूदनः
bhavakāle bhavaty eṣa lokānāṃ bhūtabhāvanaḥ / dānavānām abhāvāya jāgarti madhusūdanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदैनं वीक्षितुं देवा न शेकुः सुप्तम् अच्युतम् । ततः स्वपिति घर्मान्ते जागर्ति जलदक्षये
yadainaṃ vīkṣituṃ devā na śekuḥ suptam acyutam / tataḥ svapiti gharmānte jāgarti jaladakṣaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् सुप्ते न वर्तन्ते मन्त्रपूताः क्रतुक्रियाः । शरत्प्रवृत्तयज्ञो हि जागर्ति मधुसूदनः
tasmin supte na vartante mantrapūtāḥ kratukriyāḥ / śaratpravṛttayajño hi jāgarti madhusūdanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् इदं वार्षिकं चक्रं कारयत्य् अम्बुदेश्वरः । वैष्णवं कर्म कुर्वाणः सुप्ते विष्णौ पुरंदरः
tad idaṃ vārṣikaṃ cakraṃ kārayaty ambudeśvaraḥ / vaiṣṇavaṃ karma kurvāṇaḥ supte viṣṇau puraṃdaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या ह्य् एषा गह्वरी माया निद्रेति जगति स्थिता । अकस्माद् द्वेषिणी घोरा कालरात्रिर् महीक्षिताम्
yā hy eṣā gahvarī māyā nidreti jagati sthitā / akasmād dveṣiṇī ghorā kālarātrir mahīkṣitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्यास् तनुस् तमोद्वारा निशादिवसनाशिनी । जीवितार्धहरी घोरा सर्वप्राणभृतां भुवि
asyās tanus tamodvārā niśādivasanāśinī / jīvitārdhaharī ghorā sarvaprāṇabhṛtāṃ bhuvi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैतया कश्चिद् आविष्टो जृम्भमाणो मुहुर् मुहुः । शक्तः प्रसहितुं वेगं मज्जन्न् इव महार्णवे
naitayā kaścid āviṣṭo jṛmbhamāṇo muhur muhuḥ / śaktaḥ prasahituṃ vegaṃ majjann iva mahārṇave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्नजा भुवि मर्त्यानां श्रमजा वा कथंचन । नैशा भवति लोकस्य निद्रा सर्वस्य लौकिकी
annajā bhuvi martyānāṃ śramajā vā kathaṃcana / naiśā bhavati lokasya nidrā sarvasya laukikī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वप्नान्ते क्षीयते ह्य् एषा प्रायशो भुवि देहिनाम् । मृत्युकाले च भूतानां प्राणान् नाशयते भृशम्
svapnānte kṣīyate hy eṣā prāyaśo bhuvi dehinām / mṛtyukāle ca bhūtānāṃ prāṇān nāśayate bhṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवेष्व् अपि दधारैनां नान्यो नारायणाद् ऋते । सखी सर्वहरस्यैषा माया विष्णुशरीरजा
deveṣv api dadhāraināṃ nānyo nārāyaṇād ṛte / sakhī sarvaharasyaiṣā māyā viṣṇuśarīrajā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सैषा नारायणमुखे दृष्टा कमललोचना । लोकान् अल्पेन कालेन भजते भूतमोहिनी
saiṣā nārāyaṇamukhe dṛṣṭā kamalalocanā / lokān alpena kālena bhajate bhūtamohinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् एषा हितार्थाय लोकानां कृष्णवर्त्मना । ध्रियते सेवनीयेन पतिनेव पतिव्रता
evam eṣā hitārthāya lokānāṃ kṛṣṇavartmanā / dhriyate sevanīyena patineva pativratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तया निद्रया छन्नस् तस्मिन् नारायणाश्रमे । शेते स्म हि तदा विष्णुर् मोहयञ् जगद् अव्ययः
sa tayā nidrayā channas tasmin nārāyaṇāśrame / śete sma hi tadā viṣṇur mohayañ jagad avyayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य वर्षसहस्राणि शयानस्य महात्मनः । जग्मुः कृतयुगं चैव त्रेता चैव युगोत्तमम्
tasya varṣasahasrāṇi śayānasya mahātmanaḥ / jagmuḥ kṛtayugaṃ caiva tretā caiva yugottamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तु द्वापरपर्यन्ते दृष्ट्वा लोकान् सुदुःखितान् । प्राबुध्यत महातेजाः स्तूयमानो महर्षिभिः
sa tu dvāparaparyante dṛṣṭvā lokān suduḥkhitān / prābudhyata mahātejāḥ stūyamāno maharṣibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋषय ऊचुः जहीहि निद्रां सहजां भुक्तपूर्वाम् इव स्रजम् । इमे ते ब्रह्मणा सार्धं देवा दर्शनकाङ्क्षिणः
ṛṣaya ūcuḥ jahīhi nidrāṃ sahajāṃ bhuktapūrvām iva srajam / ime te brahmaṇā sārdhaṃ devā darśanakāṅkṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इमे त्वां ब्रह्मविदुषो ब्रह्मसंस्तववादिनः । वर्धयन्ति हृषीकेश ऋषयः संशितव्रताः
ime tvāṃ brahmaviduṣo brahmasaṃstavavādinaḥ / vardhayanti hṛṣīkeśa ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेषाम् आत्मभूतानां भूतानां भूतभावन । शृणु विष्णो शुभां वाचं भूव्योमाग्न्यनिलाम्भसाम्
eteṣām ātmabhūtānāṃ bhūtānāṃ bhūtabhāvana / śṛṇu viṣṇo śubhāṃ vācaṃ bhūvyomāgnyanilāmbhasām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इमे त्वा सप्त मुनयः सहिता मुनिमण्डलैः । स्तुवन्ति देव दिव्याभिर् गेयाभिर् गीर्भिर् अञ्जसा
ime tvā sapta munayaḥ sahitā munimaṇḍalaiḥ / stuvanti deva divyābhir geyābhir gīrbhir añjasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तिष्ठ शतपत्राक्ष पद्मनाभ महाद्युते । कारणं किंचिद् उत्पन्नं देवानां कार्यगौरवात्
uttiṣṭha śatapatrākṣa padmanābha mahādyute / kāraṇaṃ kiṃcid utpannaṃ devānāṃ kāryagauravāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच स संक्षिप्य जगत् सर्वं तिमिरौघं विदारयन् । उदतिष्ठद् धृषीकेशः श्रिया परमया ज्वलन्
vaiśaṃpāyana uvāca sa saṃkṣipya jagat sarvaṃ timiraughaṃ vidārayan / udatiṣṭhad dhṛṣīkeśaḥ śriyā paramayā jvalan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स ददर्श सुरान् सर्वान् समेतान् सपितामहान् । विवक्षतः प्रक्षुभिताञ् जगदर्थे समागतान्
sa dadarśa surān sarvān sametān sapitāmahān / vivakṣataḥ prakṣubhitāñ jagadarthe samāgatān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तान् उवाच हरिर् देवान् निद्राविश्रान्तलोचनः । तत्त्वदृष्टार्थया वाचा धर्महेत्वर्थयुक्तया
tān uvāca harir devān nidrāviśrāntalocanaḥ / tattvadṛṣṭārthayā vācā dharmahetvarthayuktayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुतो वो विग्रहो देवाः कुतो वो भयम् आगतम् । कस्य वा केन वा कार्यं किं वा मयि न वर्तते
kuto vo vigraho devāḥ kuto vo bhayam āgatam / kasya vā kena vā kāryaṃ kiṃ vā mayi na vartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न खल्व् अकुशलं लोके वर्तते दानवोत्थितम् । नृणाम् आयासजननं शीघ्रम् इच्छामि वेदितुम्
na khalv akuśalaṃ loke vartate dānavotthitam / nṛṇām āyāsajananaṃ śīghram icchāmi veditum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष ब्रह्मविदां मध्ये विहाय शयनोत्तमम् । शिवाय भवताम् अर्थे स्थितः किं करवाणि वः
eṣa brahmavidāṃ madhye vihāya śayanottamam / śivāya bhavatām arthe sthitaḥ kiṃ karavāṇi vaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.