Harivaṃśa (critical edition) 45

वैशंपायन उवाच नारदस्य वचः श्रुत्वा सस्मितं मधुसूदनः । प्रत्युवाच शुभं वाक्यं वरेण्यः प्रभुर् ईश्वरः

vaiśaṃpāyana uvāca nāradasya vacaḥ śrutvā sasmitaṃ madhusūdanaḥ / pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ vareṇyaḥ prabhur īśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रैलोक्यस्य हितार्थाय यन् मा वदसि नारद । तस्य सम्यक्प्रवृत्तस्य श्रूयताम् उत्तरं वचः

trailokyasya hitārthāya yan mā vadasi nārada / tasya samyakpravṛttasya śrūyatām uttaraṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदिता देहिनो जाता मयैते भुवि दानवाः । यां यां तनुं समास्थाय दैत्यः पुष्यति विग्रहम्

viditā dehino jātā mayaite bhuvi dānavāḥ / yāṃ yāṃ tanuṃ samāsthāya daityaḥ puṣyati vigraham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जानामि कंसं संभूतम् उग्रसेनसुतं भुवि । केशिनं चापि जानामि दैत्यं तुरगविग्रहम्

jānāmi kaṃsaṃ saṃbhūtam ugrasenasutaṃ bhuvi / keśinaṃ cāpi jānāmi daityaṃ turagavigraham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तिनं चोत्पलापीडं मल्लौ चाणूरमुष्टिकौ । अरिष्टं चैव जानामि दैत्यं वृषभरूपिणम्

hastinaṃ cotpalāpīḍaṃ mallau cāṇūramuṣṭikau / ariṣṭaṃ caiva jānāmi daityaṃ vṛṣabharūpiṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदितो मे खरश् चैव प्रलम्बश् च महासुरः । सा च मे विदिता विप्र पूतना दुहिता बलेः

vidito me kharaś caiva pralambaś ca mahāsuraḥ / sā ca me viditā vipra pūtanā duhitā baleḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालियं चापि जानामि यमुनाह्रदगोचरम् । वैनतेयभयाद् विप्र सर्पम् अज्ञातरूपिणम्

kāliyaṃ cāpi jānāmi yamunāhradagocaram / vainateyabhayād vipra sarpam ajñātarūpiṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदितो मे जरासंधः स्थितो मूर्ध्नि महीक्षिताम् । प्राग्ज्योतिषपुरे चापि नरकं साधु तर्कये

vidito me jarāsaṃdhaḥ sthito mūrdhni mahīkṣitām / prāgjyotiṣapure cāpi narakaṃ sādhu tarkaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मय्य् आसक्तां च जानामि भारतीं महतीं धुरम् । तच् च सर्वं विजानामि यथा स्थास्यन्ति ते नृपाः

mayy āsaktāṃ ca jānāmi bhāratīṃ mahatīṃ dhuram / tac ca sarvaṃ vijānāmi yathā sthāsyanti te nṛpāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षयो भुवि मया दृष्टः शक्रलोके च सत्क्रिया । तेषां पुरुषदेहानाम् अपरावृत्तिवर्तिनाम्

kṣayo bhuvi mayā dṛṣṭaḥ śakraloke ca satkriyā / teṣāṃ puruṣadehānām aparāvṛttivartinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संप्रवेक्ष्याम्य् अहं योगम् आत्मनश् च परस्य च । संप्राप्य पार्थिवं लोकं मानुषत्वम् उपागतः

saṃpravekṣyāmy ahaṃ yogam ātmanaś ca parasya ca / saṃprāpya pārthivaṃ lokaṃ mānuṣatvam upāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कंसादींश् चापि तान् सर्वान् वधिष्यामि महासुरान् । तेन तेन विधानेन येन यः शान्तिम् एष्यति

kaṃsādīṃś cāpi tān sarvān vadhiṣyāmi mahāsurān / tena tena vidhānena yena yaḥ śāntim eṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुप्रविश्य योगेन तास् ता हि गतयो मम । अमीषाम् अमरेन्द्राणां हन्तव्या रिपवो युधि

anupraviśya yogena tās tā hi gatayo mama / amīṣām amarendrāṇāṃ hantavyā ripavo yudhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगत्यर्थे कृतो यो ऽयम् अंशोत्सर्गो महात्मभिः । सुरदेवर्षिगन्धर्वैर् एतच् चानुमतं मम

jagatyarthe kṛto yo 'yam aṃśotsargo mahātmabhiḥ / suradevarṣigandharvair etac cānumataṃ mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनिश्चयो हि प्राग् एव नारदायं कृतो मया । निवासं तु न मे ब्रह्मा विदधाति पितामहः

viniścayo hi prāg eva nāradāyaṃ kṛto mayā / nivāsaṃ tu na me brahmā vidadhāti pitāmahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र देशे यथा जातो येन वेषेण वा वसन् । तान् अहं समरे हन्यां तन् मे ब्रूहि पितामह

yatra deśe yathā jāto yena veṣeṇa vā vasan / tān ahaṃ samare hanyāṃ tan me brūhi pitāmaha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मोवाच नारायणेमं सिद्धार्थम् उपायं शृणु मे विभो । भुवि यस् ते जनयिता जननी च भविष्यति

brahmovāca nārāyaṇemaṃ siddhārtham upāyaṃ śṛṇu me vibho / bhuvi yas te janayitā jananī ca bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र वै त्वं महाबाहो जातः कुलकरो भुवि । यादवानां महद्वंशम् अखिलं धारयिष्यसि

yatra vai tvaṃ mahābāho jātaḥ kulakaro bhuvi / yādavānāṃ mahadvaṃśam akhilaṃ dhārayiṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तांश् चासुरान् समुत्साद्य वंशं कृत्वात्मनो महत् । स्थापयिष्यसि मर्यादां नृणां तन् मे निशामय

tāṃś cāsurān samutsādya vaṃśaṃ kṛtvātmano mahat / sthāpayiṣyasi maryādāṃ nṛṇāṃ tan me niśāmaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा हि कश्यपो विष्णो वरुणस्य महात्मनः । जहार यज्ञिया गावः पयोदाश् च महामखे

purā hi kaśyapo viṣṇo varuṇasya mahātmanaḥ / jahāra yajñiyā gāvaḥ payodāś ca mahāmakhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदितिः सुरभिश् चोभे द्वे भार्ये कश्यपस्य तु । प्रदीयमाना गास् तास् तु नैच्छतां वरुणस्य वै

aditiḥ surabhiś cobhe dve bhārye kaśyapasya tu / pradīyamānā gās tās tu naicchatāṃ varuṇasya vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो मां वरुणो ऽभ्येत्य प्रणम्य शिरसानतः । उवाच भगवन् गावो गुरुणा मे हृता इति

tato māṃ varuṇo 'bhyetya praṇamya śirasānataḥ / uvāca bhagavan gāvo guruṇā me hṛtā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतकार्यो हि गास् तास् तु नानुजानाति मे गुरुः । अन्ववर्तत भार्ये द्वे अदितिं सुरभिं तथा

kṛtakāryo hi gās tās tu nānujānāti me guruḥ / anvavartata bhārye dve aditiṃ surabhiṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मम ता ह्य् अक्षया गावो दिव्याः कामदुघा विभो । चरन्ति सगारान् सर्वान् रक्षिताः स्वेन तेजसा

mama tā hy akṣayā gāvo divyāḥ kāmadughā vibho / caranti sagārān sarvān rakṣitāḥ svena tejasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस् ता धर्षयितुं शक्तो मम गाः कश्यपाद् ऋते । अक्षयं याः क्षरन्त्य् अग्रं पयो देवामृतोपमम्

kas tā dharṣayituṃ śakto mama gāḥ kaśyapād ṛte / akṣayaṃ yāḥ kṣaranty agraṃ payo devāmṛtopamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभुर् वा व्युत्थितो ब्रह्मन् गुरुर् वा यदि वेतरः । त्वया नियम्याः सर्वे वै त्वं हि नः परमा गतिः

prabhur vā vyutthito brahman gurur vā yadi vetaraḥ / tvayā niyamyāḥ sarve vai tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि प्रभवतां दण्डो लोके कार्यम् अजानताम् । न विद्यते लोकगुरो न स्युर् वै लोकसेतवः

yadi prabhavatāṃ daṇḍo loke kāryam ajānatām / na vidyate lokaguro na syur vai lokasetavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वास्तु तथा वास्तु कर्तव्ये भगवान् प्रभुः । मम गावः प्रतीयन्तां ततो गन्तास्मि सागरम्

yathā vāstu tathā vāstu kartavye bhagavān prabhuḥ / mama gāvaḥ pratīyantāṃ tato gantāsmi sāgaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् ते ऽत्मा देवता गावो या गावः स त्वम् अव्ययम् । लोकानां त्वत्प्रवृत्तानाम् एकं गोब्राह्मणं स्मृतम्

yas te 'tmā devatā gāvo yā gāvaḥ sa tvam avyayam / lokānāṃ tvatpravṛttānām ekaṃ gobrāhmaṇaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रातव्याः प्रथमं गावस् त्रातास् त्रायन्ति ता द्विजान् । गोब्राह्मणपरित्राणात् परित्रातं जगद् भवेत्

trātavyāḥ prathamaṃ gāvas trātās trāyanti tā dvijān / gobrāhmaṇaparitrāṇāt paritrātaṃ jagad bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् अम्बुपतिना प्रोक्तो वरुणेनाहम् अच्युत । गवां कारणतत्त्वज्ञः कश्यपे शापम् उत्सृजम्

ity ambupatinā prokto varuṇenāham acyuta / gavāṃ kāraṇatattvajñaḥ kaśyape śāpam utsṛjam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येनांशेन हृता गावः कश्यपेन महात्मना । स तेनांशेन जगतीं गत्वा गोपत्वम् एष्यति

yenāṃśena hṛtā gāvaḥ kaśyapena mahātmanā / sa tenāṃśena jagatīṃ gatvā gopatvam eṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या च सा सुरभिर् नाम यादितिश् च सुरारणिः । ते ऽप्य् उभे तस्य वै भार्ये सह तेनैव यास्यतः

yā ca sā surabhir nāma yāditiś ca surāraṇiḥ / te 'py ubhe tasya vai bhārye saha tenaiva yāsyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अस्य कश्यपस्यांशस् तेजसा कश्यपोपमः । वसुदेव इति ख्यातो गोषु तिष्ठति भूतले

tad asya kaśyapasyāṃśas tejasā kaśyapopamaḥ / vasudeva iti khyāto goṣu tiṣṭhati bhūtale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गिरिर् गोवर्धनो नाम मथुरायास् त्व् अदूरतः । तत्रासौ गोषु निरतः कंसस्य करदायकः

girir govardhano nāma mathurāyās tv adūrataḥ / tatrāsau goṣu nirataḥ kaṃsasya karadāyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य भार्याद्वयं चैव अदितिः सुरभिस् तथा । देवकी रोहिणी चैव वसुदेवस्य धीमतः

tasya bhāryādvayaṃ caiva aditiḥ surabhis tathā / devakī rohiṇī caiva vasudevasya dhīmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रावतर लोकानां भवाय मधुसूदन । जयाशीर्वचनैस् त्व् एते वर्धयन्ति दिवौकसः

tatrāvatara lokānāṃ bhavāya madhusūdana / jayāśīrvacanais tv ete vardhayanti divaukasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मानम् आत्मना हि त्वम् अवतार्य महीतलम् । देवकीं रोहिणीं चैव गर्भाभ्यां परितोषय

ātmānam ātmanā hi tvam avatārya mahītalam / devakīṃ rohiṇīṃ caiva garbhābhyāṃ paritoṣaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र त्वं शिशुर् एवादौ गोपालकृतलक्षणः । वर्धयस्व महाबाहो पुरा त्रैविक्रमे यथा

tatra tvaṃ śiśur evādau gopālakṛtalakṣaṇaḥ / vardhayasva mahābāho purā traivikrame yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छादयित्वात्मनात्मानं मायया योगरूपया । गोपकन्यासहस्राणि रमयंश् चर मेदिनीम्

chādayitvātmanātmānaṃ māyayā yogarūpayā / gopakanyāsahasrāṇi ramayaṃś cara medinīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गाश् च ते रक्षतो विष्णो वनानि परिधावतः । वनमालापरिक्षिप्तं धन्या द्रक्ष्यन्ति ते वपुः

gāś ca te rakṣato viṣṇo vanāni paridhāvataḥ / vanamālāparikṣiptaṃ dhanyā drakṣyanti te vapuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णो पद्मपलाशाक्ष गोपालवसतिं गते । बाले त्वयि महाबाहो लोको बालत्वम् एष्यति

viṣṇo padmapalāśākṣa gopālavasatiṃ gate / bāle tvayi mahābāho loko bālatvam eṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वने चारयतो गास् तु गोष्ठांश् च परिधावतः । मज्जतो यमुनायां च रतिम् आप्स्यन्ति ते त्वयि

vane cārayato gās tu goṣṭhāṃś ca paridhāvataḥ / majjato yamunāyāṃ ca ratim āpsyanti te tvayi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवितं वसुदेवस्य भविष्यति सुजीवितम् । यस् त्वया तात इत्य् उक्तः पुत्र इत्य् एव वक्ष्यति

jīvitaṃ vasudevasya bhaviṣyati sujīvitam / yas tvayā tāta ity uktaḥ putra ity eva vakṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वा कस्य पुत्रत्वं गच्छेरन् यत्र कश्यपात् । का च धारयितुं शक्ता विष्णो त्वाम् अदितिं विना

atha vā kasya putratvaṃ gaccheran yatra kaśyapāt / kā ca dhārayituṃ śaktā viṣṇo tvām aditiṃ vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगेनात्मसमुत्थेन त्वं गच्छ विजयाय वै । वयम् अप्य् आलयं स्वं गच्छामो मधुसूदन

yogenātmasamutthena tvaṃ gaccha vijayāya vai / vayam apy ālayaṃ svaṃ gacchāmo madhusūdana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स देवान् अभ्यनुज्ञाय विविक्ते त्रिदिवालये । जगाम विष्णुः स्वं देशं क्षीरोदस्योत्तरां दिशम्

sa devān abhyanujñāya vivikte tridivālaye / jagāma viṣṇuḥ svaṃ deśaṃ kṣīrodasyottarāṃ diśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रैव पार्वती नाम गुहा मेरोः सुदुर्गमा । त्रिभिस् तस्यैव विक्रान्तैर् नित्यं पर्वसु पूजिता

tatraiva pārvatī nāma guhā meroḥ sudurgamā / tribhis tasyaiva vikrāntair nityaṃ parvasu pūjitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुराणं तत्र विन्यस्य देहं हरिर् उदारधीः । आत्मानं योजयाम् आस वसुदेवगृहे प्रभुः

purāṇaṃ tatra vinyasya dehaṃ harir udāradhīḥ / ātmānaṃ yojayām āsa vasudevagṛhe prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.