Harivaṃśa (critical edition) 48

वैशंपायन उवाच कृते गर्भविधाने तु देवकी देवतोपमा । जग्राह सप्त तान् गर्भान् यथावत् समुदाहृतान्

vaiśaṃpāyana uvāca kṛte garbhavidhāne tu devakī devatopamā / jagrāha sapta tān garbhān yathāvat samudāhṛtān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षड्गर्भान् निःसृतान् कंसस् ताञ् जघान शिलातले । आपन्नं सप्तमं गर्भं सा निनायाथ रोहिणीम्

ṣaḍgarbhān niḥsṛtān kaṃsas tāñ jaghāna śilātale / āpannaṃ saptamaṃ garbhaṃ sā nināyātha rohiṇīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सार्धरात्रे स्थितं गर्भं शातयन्ती रजस्वला । निद्रया सहसाविष्टा पपात धरणीतले

sārdharātre sthitaṃ garbhaṃ śātayantī rajasvalā / nidrayā sahasāviṣṭā papāta dharaṇītale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा स्वप्नम् इव तं दृष्ट्वा गर्भं निःसृतम् आत्मनः । अपश्यन्ती च तं गर्भं मुहूर्तं व्यथिताभवत्

sā svapnam iva taṃ dṛṣṭvā garbhaṃ niḥsṛtam ātmanaḥ / apaśyantī ca taṃ garbhaṃ muhūrtaṃ vyathitābhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम् आह निद्रा संविग्नां नैशे तमसि रोहिणीम् । रोहिणीम् इव सोमस्य वसुदेवस्य रोहिणीम्

tām āha nidrā saṃvignāṃ naiśe tamasi rohiṇīm / rohiṇīm iva somasya vasudevasya rohiṇīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्सणेनास्य गर्भस्य स्वगर्भे चाहितस्य वै । संकर्षणो नाम शुभे तव पुत्रो भविष्यति

karsaṇenāsya garbhasya svagarbhe cāhitasya vai / saṃkarṣaṇo nāma śubhe tava putro bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा तं पुत्रम् अवाप्यैव हृष्टा किंचिद् अवाङ्मुखी । विवेश रोहिणी वेश्म सुप्रभा रोहिणी यथा

sā taṃ putram avāpyaiva hṛṣṭā kiṃcid avāṅmukhī / viveśa rohiṇī veśma suprabhā rohiṇī yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य गर्भस्य मार्गेण गर्भम् आधत्त देवकी । यदर्थं सप्त ते गर्भाः कंसेन विनिपातिताः

tasya garbhasya mārgeṇa garbham ādhatta devakī / yadarthaṃ sapta te garbhāḥ kaṃsena vinipātitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तत्र गर्भवसतिं वसत्य् आत्मेच्छया हरिः

sa tatra garbhavasatiṃ vasaty ātmecchayā hariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यशोदापि समाधत्त गर्भं तदहर् एव तु । विष्णोः शरीरजां निद्रां विष्णोर् निर्देशकारिणीम्

yaśodāpi samādhatta garbhaṃ tadahar eva tu / viṣṇoḥ śarīrajāṃ nidrāṃ viṣṇor nirdeśakāriṇīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भकाले त्व् असंपूर्णे अष्टमे मासि ते स्त्रियौ । देवकी च यशोदा च सुषुवाते समं तदा

garbhakāle tv asaṃpūrṇe aṣṭame māsi te striyau / devakī ca yaśodā ca suṣuvāte samaṃ tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याम् एव रजनीं कृष्णो जज्ञे वृष्णिकुले प्रभुः । ताम् एव रजनीं कन्यां यशोदापि व्यजायत । नन्दगोपस्य भार्या वै कंसगोपस्य संमता

yām eva rajanīṃ kṛṣṇo jajñe vṛṣṇikule prabhuḥ / tām eva rajanīṃ kanyāṃ yaśodāpi vyajāyata / nandagopasya bhāryā vai kaṃsagopasya saṃmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवक्य् अजनयद् विष्णुं यशोदा तां तु कन्यकाम् । मुहूर्ते ऽभिजिते प्राप्ते सार्धरात्रे विभूषिते

devaky ajanayad viṣṇuṃ yaśodā tāṃ tu kanyakām / muhūrte 'bhijite prāpte sārdharātre vibhūṣite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सागराः समकम्पन्त चेलुश् च धरणीधराः । जज्वलुश् चाग्नयः शान्ता जायमाने जनार्दने

sāgarāḥ samakampanta celuś ca dharaṇīdharāḥ / jajvaluś cāgnayaḥ śāntā jāyamāne janārdane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिवाः संप्रववुर् वाताः प्रशान्तम् अभवद् रजः । ज्योतींसि च प्रकाशन्त जायमाने जनार्दने

śivāḥ saṃpravavur vātāḥ praśāntam abhavad rajaḥ / jyotīṃsi ca prakāśanta jāyamāne janārdane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनाहता दुंदुभयो देवानां प्राणदन् दिवि । आकाशात् पुष्पवर्षं च ववर्ष त्रिदिवेश्वरः

anāhatā duṃdubhayo devānāṃ prāṇadan divi / ākāśāt puṣpavarṣaṃ ca vavarṣa tridiveśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महर्षयः सगन्धर्वा उपतस्थुः सहाप्सराः

maharṣayaḥ sagandharvā upatasthuḥ sahāpsarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यशोदाया गृहं भीतो विवेश सुतवत्सलः

yaśodāyā gṛhaṃ bhīto viveśa sutavatsalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तया हृतप्रत्ययसर्ववृत्तिषु । *ह्व् ४८।१८*६०६:१ ।* द्वाःस्थेषु पौरेष्व् अनुशायितेष्व् अथ । *ह्व् ४८।१८*६०६:२ ।* द्वारस् तु सरवाः पिहिता दुरत्यया । *ह्व् ४८।१८*६०६:३ ।* बृहत्कपाटायसकीलशृङ्खलैः ॥ *ह्व् ४८।१८*६०६:४ ।* ताः कृष्णवाहे वसुदेव आगते । *ह्व् ४८।१८*६०६:५ ।* स्वयं विशीर्यन्त तमो यथा रवेः । *ह्व् ४८।१८*६०६:६ ।* ववर्ष पर्जन्य उपांशुगर्जितं । *ह्व् ४८।१८*६०६:७ ।* शेषो ऽन्वगाद् वारि निवारयन् फणैः ॥ *ह्व् ४८।१८*६०६:८ ।* मघो ऽतिवर्षत्य् असकृद् यमानुजा । *ह्व् ४८।१८*६०६:९ ।* गम्भीरतोयौघजवोर्मिफेनिला । *ह्व् ४८।१८*६०६:१० ।* भयानकावर्तशताकुला नदी । *ह्व् ४८।१८*६०६:११ ।* मार्गं ददौ सिन्धुर् इव श्रियः पतेः ॥ *ह्व् ४८।१८*६०६:१२ ।* नन्दव्रजं शौरिर् उपेत्य तत्र तान् । *ह्व् ४८।१८*६०६:१३ ।* गोपान् प्रसुप्तान् उपलभ्य निद्रया । *ह्व् ४८।१८*६०६:१४ ।* सुतं यशोदाशयने निधाय तम् । *ह्व् ४८।१८*६०६:१५ ।* सुताम् उपादाय पुनर् गृहान् अगात् ॥ *ह्व् ४८।१८*६०६:१६ ।* यशोदायास् त्व् अविज्ञातं तत्र निक्षिप्य दारकम् । गृह्य तां दारिकां चापि देवकीशयने ऽन्यसत्

tayā hṛtapratyayasarvavṛttiṣu | *HV 48.18*606:1 |* dvāḥstheṣu paureṣv anuśāyiteṣv atha | *HV 48.18*606:2 |* dvāras tu saravāḥ pihitā duratyayā | *HV 48.18*606:3 |* bṛhatkapāṭāyasakīlaśṛṅkhalaiḥ || *HV 48.18*606:4 |* tāḥ kṛṣṇavāhe vasudeva āgate | *HV 48.18*606:5 |* svayaṃ viśīryanta tamo yathā raveḥ | *HV 48.18*606:6 |* vavarṣa parjanya upāṃśugarjitaṃ | *HV 48.18*606:7 |* śeṣo 'nvagād vāri nivārayan phaṇaiḥ || *HV 48.18*606:8 |* magho 'tivarṣaty asakṛd yamānujā | *HV 48.18*606:9 |* gambhīratoyaughajavormiphenilā | *HV 48.18*606:10 |* bhayānakāvartaśatākulā nadī | *HV 48.18*606:11 |* mārgaṃ dadau sindhur iva śriyaḥ pateḥ || *HV 48.18*606:12 |* nandavrajaṃ śaurir upetya tatra tān | *HV 48.18*606:13 |* gopān prasuptān upalabhya nidrayā | *HV 48.18*606:14 |* sutaṃ yaśodāśayane nidhāya tam | *HV 48.18*606:15 |* sutām upādāya punar gṛhān agāt || *HV 48.18*606:16 |* yaśodāyās tv avijñātaṃ tatra nikṣipya dārakam / gṛhya tāṃ dārikāṃ cāpi devakīśayane 'nyasat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिवर्ते कृते ताभ्यां गर्भाभ्यां भयविक्लवः । वसुदेवः कृतार्थो वै निर्जगाम निवेशनात्

parivarte kṛte tābhyāṃ garbhābhyāṃ bhayaviklavaḥ / vasudevaḥ kṛtārtho vai nirjagāma niveśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उग्रसेनसुतायाथ कंसायानकदुंदुभिः । निवेदयाम् आस तदा कन्यां तां वरवर्णिनीम्

ugrasenasutāyātha kaṃsāyānakaduṃdubhiḥ / nivedayām āsa tadā kanyāṃ tāṃ varavarṇinīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा त्वरितः कंसो रक्षिभिः सह वेगितः । आजगाम गृहद्वारं वसुदेवस्य वीर्यवान्

tac chrutvā tvaritaḥ kaṃso rakṣibhiḥ saha vegitaḥ / ājagāma gṛhadvāraṃ vasudevasya vīryavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तत्र त्वरितो द्वारि किं जातम् इति चाब्रवीत् । दीयतां शीघ्रम् इत्य् एवं वाग्भिः समभितर्जयत्

sa tatra tvarito dvāri kiṃ jātam iti cābravīt / dīyatāṃ śīghram ity evaṃ vāgbhiḥ samabhitarjayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दारिका पुत्र जातेति कंसं तूवाच देवकी

dārikā putra jāteti kaṃsaṃ tūvāca devakī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीमन्तो मे हताः सप्त पुत्रगर्भास् त्वया विभो । दारिकेयं हतैवैषा पश्यस्व यदि मन्यसे

śrīmanto me hatāḥ sapta putragarbhās tvayā vibho / dārikeyaṃ hataivaiṣā paśyasva yadi manyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा कंसस् तु तां कन्याम् अहृष्यत मुदा युतः । हतैवैषा यदा कन्या जातेत्य् उक्त्वा वृथामतिः

dṛṣṭvā kaṃsas tu tāṃ kanyām ahṛṣyata mudā yutaḥ / hataivaiṣā yadā kanyā jātety uktvā vṛthāmatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा गर्भशयने क्लिष्टा गर्भाम्बुक्लिन्नमूर्धजा । कंसस्य पुरतो न्यस्ता पृथिव्यां पृथिवीसमा

sā garbhaśayane kliṣṭā garbhāmbuklinnamūrdhajā / kaṃsasya purato nyastā pṛthivyāṃ pṛthivīsamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादे तां गृह्य पुरुषः समाविध्यावधूय च । उद्यच्छन्न् एव सहसा शिलायां समपोथयत् । सावधूता शिलापृष्ठे ऽनिष्पिष्टा दिवम् उत्पतत्

pāde tāṃ gṛhya puruṣaḥ samāvidhyāvadhūya ca / udyacchann eva sahasā śilāyāṃ samapothayat / sāvadhūtā śilāpṛṣṭhe 'niṣpiṣṭā divam utpatat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कन्यैव चाभवन् नित्यं दिव्या देवैर् अभिष्टुता

kanyaiva cābhavan nityaṃ divyā devair abhiṣṭutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलपीताम्बरधरा गजकुम्भोपमस्तनी । रथविस्तीर्णजघना चन्द्रवक्त्रा चतुर्भुजा

nīlapītāmbaradharā gajakumbhopamastanī / rathavistīrṇajaghanā candravaktrā caturbhujā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्युद्विस्पष्टवर्णाभा बालार्कसदृशेक्षणा । पयोधरस्वनवती संध्येव सपयोधरा

vidyudvispaṣṭavarṇābhā bālārkasadṛśekṣaṇā / payodharasvanavatī saṃdhyeva sapayodharā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा वै निशि तमोग्रस्ते बभौ भूतगणाकुले । नृत्यती हसती चैव विपरीतेन भास्वती

sā vai niśi tamograste babhau bhūtagaṇākule / nṛtyatī hasatī caiva viparītena bhāsvatī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहायसगता रौद्रा पपौ पानम् अनुत्तमम् । जहास च महाहासं कंसं च रुषिताब्रवीत्

vihāyasagatā raudrā papau pānam anuttamam / jahāsa ca mahāhāsaṃ kaṃsaṃ ca ruṣitābravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कंस कंस विनाशाय यद् अहं घातिता त्वया । सहसा च समुत्क्षिप्य शिलायां विनिपातिता

kaṃsa kaṃsa vināśāya yad ahaṃ ghātitā tvayā / sahasā ca samutkṣipya śilāyāṃ vinipātitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् तवान्तकाले ऽहं कृष्यमाणस्य शत्रुणा । पाटयित्वा करैर् देहम् उष्णं पास्यामि शोणितम्

tasmāt tavāntakāle 'haṃ kṛṣyamāṇasya śatruṇā / pāṭayitvā karair deham uṣṇaṃ pāsyāmi śoṇitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्त्वा वचो घोरं सा यथेष्टेन वर्त्मना । खं सा देवालयं देवी सगणा विचचार ह

evam uktvā vaco ghoraṃ sā yatheṣṭena vartmanā / khaṃ sā devālayaṃ devī sagaṇā vicacāra ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यां गतायां कंसस् तु तां मेने मृत्युम् आत्मनः । विविक्ते देवकीं चैव व्रीडितः प्रत्यभाषत

tasyāṃ gatāyāṃ kaṃsas tu tāṃ mene mṛtyum ātmanaḥ / vivikte devakīṃ caiva vrīḍitaḥ pratyabhāṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितृष्वसः कृतो यत्नस् तव गर्भा हता मया । अन्यथैवान्यतो देवि मम मृत्युः समुत्थितः

pitṛṣvasaḥ kṛto yatnas tava garbhā hatā mayā / anyathaivānyato devi mama mṛtyuḥ samutthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैराश्येन कृतो यत्नः स्वजने प्रहृतं मया । दैवं पुरुषकारेण न चातिक्रान्तवान् अहम्

nairāśyena kṛto yatnaḥ svajane prahṛtaṃ mayā / daivaṃ puruṣakāreṇa na cātikrāntavān aham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यज गर्भकृतां चिन्तां त्वम् इमां शोककारिकाम् । हेतुभूतस् त्व् अहं तेषां सति कालविपर्यये

tyaja garbhakṛtāṃ cintāṃ tvam imāṃ śokakārikām / hetubhūtas tv ahaṃ teṣāṃ sati kālaviparyaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काल एव नृणां शत्रुः कालश् च परिणामकः । कालो नयति सर्वं वै हेतुभूतश् च मद्विधः

kāla eva nṛṇāṃ śatruḥ kālaś ca pariṇāmakaḥ / kālo nayati sarvaṃ vai hetubhūtaś ca madvidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मा कार्षीः पुत्रजां चिन्तां विलापं शोकजं त्यज । एवंप्राया नृणां योनिर् नास्ति कालस्य संस्थितिः

mā kārṣīḥ putrajāṃ cintāṃ vilāpaṃ śokajaṃ tyaja / evaṃprāyā nṛṇāṃ yonir nāsti kālasya saṃsthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पतामि पादयोर् मूर्ध्ना पुत्रवत् तव देवकि । मद्गतस् त्यज्यतां रोषो जानाम्य् अपकृतं स्वयम्

patāmi pādayor mūrdhnā putravat tava devaki / madgatas tyajyatāṃ roṣo jānāmy apakṛtaṃ svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साश्रुपूर्णमुखी दीना भर्तारम् अभिवीक्षती । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वत्सेति कंसं मातेव जल्पती

sāśrupūrṇamukhī dīnā bhartāram abhivīkṣatī / uttiṣṭhottiṣṭha vatseti kaṃsaṃ māteva jalpatī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवक्य् उवाच ममाग्रतो हता गर्भा ये त्वया कालरूपिणा । कारणं त्वं न वै पुत्र कृतान्तो ह्य् अत्र कारणम्

devaky uvāca mamāgrato hatā garbhā ye tvayā kālarūpiṇā / kāraṇaṃ tvaṃ na vai putra kṛtānto hy atra kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भकृन्तनम् एतन् मे सहनीयं त्वया कृतम् । मूर्ध्ना पद्भ्यां निपतता स्वं च कर्म जुगुप्सता

garbhakṛntanam etan me sahanīyaṃ tvayā kṛtam / mūrdhnā padbhyāṃ nipatatā svaṃ ca karma jugupsatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भे ऽपि नियतो मृत्युर् बाल्ये ऽपि न निवर्तते । युवापि मृत्योर् वशगः स्थविरो मृत एव तु

garbhe 'pi niyato mṛtyur bālye 'pi na nivartate / yuvāpi mṛtyor vaśagaḥ sthaviro mṛta eva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजाते दर्शनं नास्ति यथा नास्ति तथैव सः । जातो ऽप्य् अजाततां याति विधात्रा यत्र नीयते

ajāte darśanaṃ nāsti yathā nāsti tathaiva saḥ / jāto 'py ajātatāṃ yāti vidhātrā yatra nīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् गच्छ पुत्र मा ते भून् मद्गतं मन्युकारणम् । मृत्युनापहृते पूर्वं शेषो हेतुः प्रवर्तते

tad gaccha putra mā te bhūn madgataṃ manyukāraṇam / mṛtyunāpahṛte pūrvaṃ śeṣo hetuḥ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिना पूर्वदृष्टेन प्रजासर्गेण तत्त्वतः । मातापित्रोस् तु कार्येण जन्मतस् तूपपद्यते

vidhinā pūrvadṛṣṭena prajāsargeṇa tattvataḥ / mātāpitros tu kāryeṇa janmatas tūpapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्ये प्रतिहते दीनो जगाम विमना भृशम्

kṛtye pratihate dīno jagāma vimanā bhṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.