Harivaṃśa (critical edition) 5

वैशंपायन उवाच आसीद् धर्मस्य संगोप्ता पूर्वम् अत्रिसमः प्रभुः । अत्रिवंशसमुत्पन्नस् त्व् अङ्गो नाम प्रजापतिः

vaiśaṃpāyana uvāca āsīd dharmasya saṃgoptā pūrvam atrisamaḥ prabhuḥ / atrivaṃśasamutpannas tv aṅgo nāma prajāpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य पुत्रो ऽभवद् वेनो नात्यर्थं धार्मिको ऽभवत् । जातो मृत्युसुतायां वै सुनीथायां प्रजापतिः

tasya putro 'bhavad veno nātyarthaṃ dhārmiko 'bhavat / jāto mṛtyusutāyāṃ vai sunīthāyāṃ prajāpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स मातामहदोषेण वेनः कालात्मजात्मजः । स्वधर्मं पृष्ठतः कृत्वा कामाल् लोकेष्व् अवर्तत

sa mātāmahadoṣeṇa venaḥ kālātmajātmajaḥ / svadharmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kāmāl lokeṣv avartata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मर्यादां स्थापयामास धर्मापेतां स पार्थिवः । वेदधर्मान् अतिक्रम्य सो ऽधर्मनिरतो ऽभवत्

maryādāṃ sthāpayāmāsa dharmāpetāṃ sa pārthivaḥ / vedadharmān atikramya so 'dharmanirato 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निःस्वाध्यायवषट्काराः प्रजास् तस्मिन् प्रजापतौ । प्रावर्तन्न पपुः सोमं हुतं यज्ञेषु देवताः

niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ prajās tasmin prajāpatau / prāvartanna papuḥ somaṃ hutaṃ yajñeṣu devatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न यष्टव्यं न होतव्यम् इति तस्य प्रजापतेः । आसीत् प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते

na yaṣṭavyaṃ na hotavyam iti tasya prajāpateḥ / āsīt pratijñā krūreyaṃ vināśe pratyupasthite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहम् ईज्यश् च यष्टा च यज्ञश् चेति कुरूद्वह । मयि यज्ञो विधातव्यो मयि होतव्यम् इत्य् अपि

aham ījyaś ca yaṣṭā ca yajñaś ceti kurūdvaha / mayi yajño vidhātavyo mayi hotavyam ity api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् अतिक्रान्तमर्यादम् आददानम् असांप्रतम् । ऊचुर् महर्षयः सर्वे मरीचिप्रमुखास् तदा

tam atikrāntamaryādam ādadānam asāṃpratam / ūcur maharṣayaḥ sarve marīcipramukhās tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधर्मं कुरु मा वेन नैष धर्मः सतां मतः

adharmaṃ kuru mā vena naiṣa dharmaḥ satāṃ mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निधने हि प्रसूतस् त्वं प्रजापतिर् असंशयम् । प्रजाश् च पालयिष्ये ऽहम् इति ते समयः कृतः

nidhane hi prasūtas tvaṃ prajāpatir asaṃśayam / prajāś ca pālayiṣye 'ham iti te samayaḥ kṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तांस् तथा ब्रुवतः सर्वान् महर्षीन् अब्रवीत् तदा । वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिर् इमम् अर्थम् अनर्थवत्

tāṃs tathā bruvataḥ sarvān maharṣīn abravīt tadā / venaḥ prahasya durbuddhir imam artham anarthavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संमूढा न विदुर् नूनं भवन्तो मां विशेषतः

saṃmūḍhā na vidur nūnaṃ bhavanto māṃ viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इच्छन् दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं तथा जलैः । द्यां वै भुवं च रुन्धेयं नात्र कार्या विचारणा

icchan daheyaṃ pṛthivīṃ plāvayeyaṃ tathā jalaiḥ / dyāṃ vai bhuvaṃ ca rundheyaṃ nātra kāryā vicāraṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा न शक्यते मानाद् अवलेपाच् च पार्थिवः । अनुनेतुं तदा वेनं ततः क्रुद्धा महर्षयः

yadā na śakyate mānād avalepāc ca pārthivaḥ / anunetuṃ tadā venaṃ tataḥ kruddhā maharṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽस्य सव्यम् ऊरुं ते ममन्थुर् जातमन्यवः

tato 'sya savyam ūruṃ te mamanthur jātamanyavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिंस् तु मथ्यमाने वै राज्ञ ऊरौ प्रजज्ञिवान् । ह्रस्वो ऽतिमात्रः पुरुषः कृष्णश् चापि बभूव ह

tasmiṃs tu mathyamāne vai rājña ūrau prajajñivān / hrasvo 'timātraḥ puruṣaḥ kṛṣṇaś cāpi babhūva ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स भीतः प्राञ्जलिर् भूत्वा स्थितवाञ् जनमेजय । तम् अत्रिर् विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्य् अब्रवीत् तदा

sa bhītaḥ prāñjalir bhūtvā sthitavāñ janamejaya / tam atrir vihvalaṃ dṛṣṭvā niṣīdety abravīt tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निषादवंशकर्ता स बभूव वदतां वर । धीवरान् असृजच् चापि वेनकल्मषसंभवान्

niṣādavaṃśakartā sa babhūva vadatāṃ vara / dhīvarān asṛjac cāpi venakalmaṣasaṃbhavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये चान्ये विन्ध्यनिलयास् तुमुरास् तुम्बुरास् तथा । अधर्मरुचयस् तात विद्धि तान् वेनकल्मषान्

ye cānye vindhyanilayās tumurās tumburās tathā / adharmarucayas tāta viddhi tān venakalmaṣān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः पुनर् महात्मानः पाणिं वेनस्य दक्षिणम् । अरणीम् इव संरब्धा ममन्थुस् ते महर्षयः

tataḥ punar mahātmānaḥ pāṇiṃ venasya dakṣiṇam / araṇīm iva saṃrabdhā mamanthus te maharṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथुस् तस्मात् समुत्तस्थौ कराज् ज्वलनसंनिभः । दीप्यमानः स्ववपुषा साक्षाद् अग्निर् इव ज्वलन्

pṛthus tasmāt samuttasthau karāj jvalanasaṃnibhaḥ / dīpyamānaḥ svavapuṣā sākṣād agnir iva jvalan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यम् आजगवं नाम धनुर् गृह्य महारवम् । शरांश् च दिव्यान् रक्षार्थं कवचं च महाप्रभम्

ādyam ājagavaṃ nāma dhanur gṛhya mahāravam / śarāṃś ca divyān rakṣārthaṃ kavacaṃ ca mahāprabham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिञ् जाते ऽथ भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः । समापेतुर् महाराज वेनश् च त्रिदिवं ययौ

tasmiñ jāte 'tha bhūtāni saṃprahṛṣṭāni sarvaśaḥ / samāpetur mahārāja venaś ca tridivaṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुत्पन्नेन कौरव्य सत्पुत्रेण महात्मना । त्रातः स पुरुषव्याघ्र पुन्नाम्नो नरकात् तदा

samutpannena kauravya satputreṇa mahātmanā / trātaḥ sa puruṣavyāghra punnāmno narakāt tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं समुद्राश् च नद्यश् च रत्नान्य् आदाय सर्वशः । तोयानि चाभिषेकार्थं सर्व एवोपतस्थिरे

taṃ samudrāś ca nadyaś ca ratnāny ādāya sarvaśaḥ / toyāni cābhiṣekārthaṃ sarva evopatasthire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितामहश् च भगवान् देवैर् आङ्गिरसैः सह । स्थावराणि च भूतानि जंगमानि च सर्वशः

pitāmahaś ca bhagavān devair āṅgirasaiḥ saha / sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṃgamāni ca sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समागम्य तदा वैन्यम् अभ्यषिञ्चन् नराधिपम् । महता राजराज्येन प्रजापालं महाद्युतिम्

samāgamya tadā vainyam abhyaṣiñcan narādhipam / mahatā rājarājyena prajāpālaṃ mahādyutim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽभिषिक्तो महातेजा विधिवद् धर्मकोविदैः । आधिराज्ये तदा राजा पृथुर् वैन्यः प्रतापवान्

so 'bhiṣikto mahātejā vidhivad dharmakovidaiḥ / ādhirājye tadā rājā pṛthur vainyaḥ pratāpavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्रापरञ्जितास् तस्य प्रजास् तेनानुरञ्जिताः । अनुरागात् ततस् तस्य नाम राजेत्य् अजायत

pitrāparañjitās tasya prajās tenānurañjitāḥ / anurāgāt tatas tasya nāma rājety ajāyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपस् तस्तम्भिरे तस्य समुद्रम् अभियास्यतः । पर्वताश् च ददुर् मार्गं ध्वजसङ्गश् च नाभवत्

āpas tastambhire tasya samudram abhiyāsyataḥ / parvatāś ca dadur mārgaṃ dhvajasaṅgaś ca nābhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकृष्टपच्या पृथिवी सिध्यन्त्य् अन्नानि चिन्तया । सर्वकामदुघा गावः पुटके पुटके मधु

akṛṣṭapacyā pṛthivī sidhyanty annāni cintayā / sarvakāmadughā gāvaḥ puṭake puṭake madhu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतस्मिन्न् एव काले तु यज्ञे पैतामहे शुभे । सूतः सूत्यां समुत्पन्नः सौत्ये ऽहनि महामतिः

etasminn eva kāle tu yajñe paitāmahe śubhe / sūtaḥ sūtyāṃ samutpannaḥ sautye 'hani mahāmatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्न् एव महायज्ञे जज्ञे प्राज्ञो ऽथ मागधः । पृथोः स्तवार्थं तौ तत्र समाहूतौ महर्षिभिः

tasminn eva mahāyajñe jajñe prājño 'tha māgadhaḥ / pṛthoḥ stavārthaṃ tau tatra samāhūtau maharṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताव् ऊचुर् ऋषयः सर्वे स्तूयताम् एष पार्थिवः । कर्मैतद् अनुरूपं वां पात्रं चायं नराधिपः

tāv ūcur ṛṣayaḥ sarve stūyatām eṣa pārthivaḥ / karmaitad anurūpaṃ vāṃ pātraṃ cāyaṃ narādhipaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताव् ऊचतुस् तदा सर्वांस् तान् ऋषीन् सूतमागधौ । आवां देवान् ऋषींश् चैव प्रीणयावः स्वकर्मभिः

tāv ūcatus tadā sarvāṃs tān ṛṣīn sūtamāgadhau / āvāṃ devān ṛṣīṃś caiva prīṇayāvaḥ svakarmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चास्य विद्वो वै कर्म न तथा लक्षणं यशः । स्तोत्रं येनास्य कुर्याव राज्ञस् तेजस्विनो द्विजाः

na cāsya vidvo vai karma na tathā lakṣaṇaṃ yaśaḥ / stotraṃ yenāsya kuryāva rājñas tejasvino dvijāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यानि कर्माणि कृतवान् पृथुः पश्चान् महाबलः

yāni karmāṇi kṛtavān pṛthuḥ paścān mahābalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाप्रभृति त्रैलोक्ये स्तवेषु जनमेजय । आशीर्वादाः प्रयुज्यन्ते सूतमागधबन्दिभिः

tadāprabhṛti trailokye staveṣu janamejaya / āśīrvādāḥ prayujyante sūtamāgadhabandibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोः स्तवान्ते सुप्रीतः पृथुः प्रादात् प्रजेश्वरः । अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च

tayoḥ stavānte suprītaḥ pṛthuḥ prādāt prajeśvaraḥ / anūpadeśaṃ sūtāya magadhaṃ māgadhāya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं दृष्ट्वा परमप्रीताः प्रजाः प्राहुर् महर्षयः । वृत्तीनाम् एष वो दाता भविष्यति जनेश्वरः

taṃ dṛṣṭvā paramaprītāḥ prajāḥ prāhur maharṣayaḥ / vṛttīnām eṣa vo dātā bhaviṣyati janeśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो वैन्यं महाराज प्रजाः समभिदुद्रुवुः । त्वं नो वृत्तिं विधत्स्वेति महर्षिवचनात् तदा

tato vainyaṃ mahārāja prajāḥ samabhidudruvuḥ / tvaṃ no vṛttiṃ vidhatsveti maharṣivacanāt tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽभिद्रुतः प्रजाभिस् तु प्रजाहितचिकीर्षया । धनुर् गृह्य पृषत्कांश् च पृथिवीम् आर्दयद् बली

so 'bhidrutaḥ prajābhis tu prajāhitacikīrṣayā / dhanur gṛhya pṛṣatkāṃś ca pṛthivīm ārdayad balī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो वैन्यभयत्रस्ता गौर् भूत्वा प्राद्रवन् मही । तां पृथुर् धनुर् आदाय द्रवन्तीम् अन्वधावत

tato vainyabhayatrastā gaur bhūtvā prādravan mahī / tāṃ pṛthur dhanur ādāya dravantīm anvadhāvata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा लोकान् ब्रह्मलोकादीन् गत्वा वैन्यभयात् तदा । प्रददर्शाग्रतो वैन्यं प्रगृहीतशरासनम्

sā lokān brahmalokādīn gatvā vainyabhayāt tadā / pradadarśāgrato vainyaṃ pragṛhītaśarāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वलद्भिर् निशितैर् बाणैर् दीप्ततेजसम् अच्युतम् । महायोगं महात्मानं दुर्धर्षम् अमरैर् अपि

jvaladbhir niśitair bāṇair dīptatejasam acyutam / mahāyogaṃ mahātmānaṃ durdharṣam amarair api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलभन्ती तु सा त्राणं वैन्यम् एवान्वपद्यत । कृताञ्जलिपुटा भूत्वा पूज्या लोकैस् त्रिभिः सदा

alabhantī tu sā trāṇaṃ vainyam evānvapadyata / kṛtāñjalipuṭā bhūtvā pūjyā lokais tribhiḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उवाच वैन्यं नाधर्मं स्त्रीवधे परिपश्यसि । कथं धारयिता चासि प्रजा राजन् विना मया

uvāca vainyaṃ nādharmaṃ strīvadhe paripaśyasi / kathaṃ dhārayitā cāsi prajā rājan vinā mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मयि लोकाः स्थिता राजन् मयेदं धार्यते जगत् । मत्कृते न विनश्येयुः प्रजाः पार्थिव विद्धि तत्

mayi lokāḥ sthitā rājan mayedaṃ dhāryate jagat / matkṛte na vinaśyeyuḥ prajāḥ pārthiva viddhi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न माम् अर्हसि हन्तुं वै श्रेयश् चेत् त्वं चिकीर्षसि । प्रजानां पृथिवीपाल शृणु चेदं वचो मम

na mām arhasi hantuṃ vai śreyaś cet tvaṃ cikīrṣasi / prajānāṃ pṛthivīpāla śṛṇu cedaṃ vaco mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपायं पश्य येन त्वं धारयेथाः प्रजा नृप

upāyaṃ paśya yena tvaṃ dhārayethāḥ prajā nṛpa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हत्वापि मां न शक्तस् त्वं प्रजानां पोषणे नृप । अन्नभूता भविष्यामि यच्छ कोपं महाद्युते

hatvāpi māṃ na śaktas tvaṃ prajānāṃ poṣaṇe nṛpa / annabhūtā bhaviṣyāmi yaccha kopaṃ mahādyute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवध्याश् च स्त्रियः प्राहुस् तिर्यग्योनिगतेष्व् अपि । सत्त्वेषु पृथिवीपाल न धर्मं त्यक्तुम् अर्हसि

avadhyāś ca striyaḥ prāhus tiryagyonigateṣv api / sattveṣu pṛthivīpāla na dharmaṃ tyaktum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोपं निगृह्य धर्मात्मा वसुधाम् इदम् अब्रवीत्

kopaṃ nigṛhya dharmātmā vasudhām idam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.