Library·Harivaṃśa (critical edition)·55
वैशंपायन उवाच कदाचित् तु तदा कृष्णो विना संकर्षणं गुरुम् । चचार तद्वनवरं कामरूपी वराननः
vaiśaṃpāyana uvāca kadācit tu tadā kṛṣṇo vinā saṃkarṣaṇaṃ gurum / cacāra tadvanavaraṃ kāmarūpī varānanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काकपक्षधरः श्रीमाञ् श्यामः पद्मदलेक्षणः । श्रीवत्सेनोरसा युक्तः शशाङ्क इव लक्ष्मणा
kākapakṣadharaḥ śrīmāñ śyāmaḥ padmadalekṣaṇaḥ / śrīvatsenorasā yuktaḥ śaśāṅka iva lakṣmaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साङ्गदेनाग्रपादेन पङ्कजोद्भिन्नवर्चसा । सुकुमाराभिताम्रेण क्रान्तविक्रान्तगामिना
sāṅgadenāgrapādena paṅkajodbhinnavarcasā / sukumārābhitāmreṇa krāntavikrāntagāminā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पीते प्रीतिकरे नॄणां पद्मकिञ्जल्कसप्रभे । सूक्ष्मे वसानो वसने ससंध्य इव तोयदः
pīte prītikare nṝṇāṃ padmakiñjalkasaprabhe / sūkṣme vasāno vasane sasaṃdhya iva toyadaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वन्यव्यापारयुक्ताभ्यां व्यग्राभ्यां दण्डरज्जुभिः । भुजाभ्यां साधुवृत्ताभ्यां पूजिताभ्यां दिवौकसैः
vanyavyāpārayuktābhyāṃ vyagrābhyāṃ daṇḍarajjubhiḥ / bhujābhyāṃ sādhuvṛttābhyāṃ pūjitābhyāṃ divaukasaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदृशं पुण्डरीकस्य गन्धेन कमलस्य च । रराज तस्य तद्बाल्ये रुचिरोष्ठपुटं मुखम्
sadṛśaṃ puṇḍarīkasya gandhena kamalasya ca / rarāja tasya tadbālye ruciroṣṭhapuṭaṃ mukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिखाभिस् तस्य मुक्ताभी रराज मुखपङ्कजम् । वृत्तं षट्पदपङ्क्तीभिर् यथा स्यात् पद्ममण्डलम्
śikhābhis tasya muktābhī rarāja mukhapaṅkajam / vṛttaṃ ṣaṭpadapaṅktībhir yathā syāt padmamaṇḍalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यार्जुनकदम्बाढ्या नीपकन्दलमालिनी । रराज माला शिरसि नक्षत्राणां यथा दिवि
tasyārjunakadambāḍhyā nīpakandalamālinī / rarāja mālā śirasi nakṣatrāṇāṃ yathā divi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तया मालया वीरः शुशुभे सर्वपुष्पया । मेघकालाम्बुदश्यामो नभस्य इव मूर्तिमान्
sa tayā mālayā vīraḥ śuśubhe sarvapuṣpayā / meghakālāmbudaśyāmo nabhasya iva mūrtimān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकेनामलपत्रेण कण्ठसूत्रावलम्बिना । रराज बर्हिपत्रेण मन्दमारुतकम्पिना
ekenāmalapatreṇa kaṇṭhasūtrāvalambinā / rarāja barhipatreṇa mandamārutakampinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वचिद् गायन् क्वचित् क्रीडंश् चञ्चूर्यंश् च क्वचित् क्वचित् । पर्णवाद्यं श्रुतिसुखं वादयानः क्वचिद् वने
kvacid gāyan kvacit krīḍaṃś cañcūryaṃś ca kvacit kvacit / parṇavādyaṃ śrutisukhaṃ vādayānaḥ kvacid vane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोपवेणुं सुमधुरं कामात् तम् अपि वादयन् । प्रह्लादनार्थं च गवां क्वचिद् वनगतो युवा । गोकुले ऽम्बुधरश्यामश् चचार द्युतिमान् प्रभुः
gopaveṇuṃ sumadhuraṃ kāmāt tam api vādayan / prahlādanārthaṃ ca gavāṃ kvacid vanagato yuvā / gokule 'mbudharaśyāmaś cacāra dyutimān prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रेमे च तत्र रम्यासु चित्रासु वनराजिषु । मयूररवघुष्टासु मदनोद्दीपनीषु च । मेघनादप्रतिव्यूहैर् नादितासु समन्ततः
reme ca tatra ramyāsu citrāsu vanarājiṣu / mayūraravaghuṣṭāsu madanoddīpanīṣu ca / meghanādaprativyūhair nāditāsu samantataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शाड्वलच्छन्नमार्गासु शिलीन्ध्राभरणासु च । कन्दलामलदन्तीषु स्रवन्तीषु नवं जलम्
śāḍvalacchannamārgāsu śilīndhrābharaṇāsu ca / kandalāmaladantīṣu sravantīṣu navaṃ jalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केसराणां नवैर् गन्धैर् मदनिःश्वसितोपमैः । अभीक्ष्णं निःश्वसन्तीषु योषित्स्व् इव समन्ततः
kesarāṇāṃ navair gandhair madaniḥśvasitopamaiḥ / abhīkṣṇaṃ niḥśvasantīṣu yoṣitsv iva samantataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सेव्यमानो नवैर् वातैर् द्रुमसंघातनिःसृतैः । तासु कृष्णो मुदं लेभे सौम्यासु वनराजिषु
sevyamāno navair vātair drumasaṃghātaniḥsṛtaiḥ / tāsu kṛṣṇo mudaṃ lebhe saumyāsu vanarājiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स कदाचिद् वने तस्मिन् गोभिः सह परिव्रजन् । ददर्श विपुलोदग्रं शाखिनं शाखिनां वरम्
sa kadācid vane tasmin gobhiḥ saha parivrajan / dadarśa vipulodagraṃ śākhinaṃ śākhināṃ varam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थितं धरण्यां मेघाभं निबिडं पत्रसंचयैः । गगनार्धोच्छ्रिताकारं पवनाभोगकारिणं
sthitaṃ dharaṇyāṃ meghābhaṃ nibiḍaṃ patrasaṃcayaiḥ / gaganārdhocchritākāraṃ pavanābhogakāriṇaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नीलचित्राङ्गवर्णैश् च सेवितं बहुभिर् द्विजैः । फलैः प्रवालैश् च घनं सेन्द्रचापघनोपमम्
nīlacitrāṅgavarṇaiś ca sevitaṃ bahubhir dvijaiḥ / phalaiḥ pravālaiś ca ghanaṃ sendracāpaghanopamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवनाकारविटपं लतापुष्पसुमण्डितम् । विशालमूलावततं पवनाम्भोदधारिणम्
bhavanākāraviṭapaṃ latāpuṣpasumaṇḍitam / viśālamūlāvatataṃ pavanāmbhodadhāriṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आधिपत्यम् इवान्येषां तस्य देशस्य शाखिनाम् । कुर्वाणं शुभकर्माणं तिरो वर्षन्तम् अव्ययम्
ādhipatyam ivānyeṣāṃ tasya deśasya śākhinām / kurvāṇaṃ śubhakarmāṇaṃ tiro varṣantam avyayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न्यग्रोधं पर्वताकारं भाण्डीरं नाम नामतः । दृष्ट्वा तत्र मतिं चक्रे निवासाय दिवा प्रभुः
nyagrodhaṃ parvatākāraṃ bhāṇḍīraṃ nāma nāmataḥ / dṛṣṭvā tatra matiṃ cakre nivāsāya divā prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तत्र वयसा तुल्यैर् वत्सपालैः सहानघः । रेमे वै दिवसं कृष्णः पुरा स्वर्गगतो यथा
sa tatra vayasā tulyair vatsapālaiḥ sahānaghaḥ / reme vai divasaṃ kṛṣṇaḥ purā svargagato yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं क्रीडमाणं गोपालाः कृष्णं भाण्डीरवासिनम् । रमयन्ति स्म बहवो वन्यैः क्रीडनकैस् तदा
taṃ krīḍamāṇaṃ gopālāḥ kṛṣṇaṃ bhāṇḍīravāsinam / ramayanti sma bahavo vanyaiḥ krīḍanakais tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्ये स्म परिगायन्ति गोपा मुदितमानसाः । गोपालाः कृष्णम् एवान्ये गायन्ति स्म रतिप्रियाः
anye sma parigāyanti gopā muditamānasāḥ / gopālāḥ kṛṣṇam evānye gāyanti sma ratipriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां स गायताम् एव वादयामास वीर्यवान् । पर्णवाद्यान्तरे वेणुं तुम्बीवीणां च तत्र ह
teṣāṃ sa gāyatām eva vādayāmāsa vīryavān / parṇavādyāntare veṇuṃ tumbīvīṇāṃ ca tatra ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कदाचिच् चारयन्न् एव गाः स गोवृषभेक्षणः । जगाम यमुनातीरं लतालंकृतपादपम्
kadācic cārayann eva gāḥ sa govṛṣabhekṣaṇaḥ / jagāma yamunātīraṃ latālaṃkṛtapādapam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तरंगापाङ्गकुटिलां वारिस्पर्शसुखानिलाम् । तां च पद्मोत्पलवतीं ददर्श यमुनां नदीम्
taraṃgāpāṅgakuṭilāṃ vārisparśasukhānilām / tāṃ ca padmotpalavatīṃ dadarśa yamunāṃ nadīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुतीर्थां स्वादुसलिलां ह्रदिनीं वेगगामिनीम् । तोयवातोद्धतैर् वेगैर् अवनामितपादपाम्
sutīrthāṃ svādusalilāṃ hradinīṃ vegagāminīm / toyavātoddhatair vegair avanāmitapādapām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हंसकारण्डवोद्घुष्टां सारसैश् च विनादिताम् । अन्योन्यमिथुनैश् चैव सेवितां मिथुनेचरैः
haṃsakāraṇḍavodghuṣṭāṃ sārasaiś ca vināditām / anyonyamithunaiś caiva sevitāṃ mithunecaraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जलजैः प्राणिभिः कीर्णां जलजैर् भूषितां गुणैः । जलजैः कुसुमैश् चित्रां जलजैर् हरितोदकाम्
jalajaiḥ prāṇibhiḥ kīrṇāṃ jalajair bhūṣitāṃ guṇaiḥ / jalajaiḥ kusumaiś citrāṃ jalajair haritodakām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रस्थितस्रोतचरणां पुलिनश्रोणिमण्डलाम् । आवर्तनाभिगम्भीरां पद्मलोमानुरञ्जिताम्
prasthitasrotacaraṇāṃ pulinaśroṇimaṇḍalām / āvartanābhigambhīrāṃ padmalomānurañjitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ह्रदशातोदराक्रान्तां त्रितरंगवलीधराम् । चक्रवाकस्तनतटां तीरपार्श्वायताननाम्
hradaśātodarākrāntāṃ tritaraṃgavalīdharām / cakravākastanataṭāṃ tīrapārśvāyatānanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फेनप्रहृष्टदशनां प्रसन्नां हंसहासिनीम् । रुचिरोत्पलपत्राक्षीं नतभ्रूं जलजेक्षणाम्
phenaprahṛṣṭadaśanāṃ prasannāṃ haṃsahāsinīm / rucirotpalapatrākṣīṃ natabhrūṃ jalajekṣaṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ह्रददीर्घललाटान्तां कान्तां शैवलमूर्धजाम् । दीर्घस्रोतायतभुजाम् आभोगश्रवणायताम्
hradadīrghalalāṭāntāṃ kāntāṃ śaivalamūrdhajām / dīrghasrotāyatabhujām ābhogaśravaṇāyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कारण्डवाकुण्डलिनीं श्रीमत्पङ्कजलोचनाम् । काशचामीकरं वासो वसानां हंसलक्षणाम्
kāraṇḍavākuṇḍalinīṃ śrīmatpaṅkajalocanām / kāśacāmīkaraṃ vāso vasānāṃ haṃsalakṣaṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तटजाभरणोपेतां मीननिर्मलमखलाम् । वारिप्लवप्लवक्षौमां सारसारावनूपुराम्
taṭajābharaṇopetāṃ mīnanirmalamakhalām / vāriplavaplavakṣaumāṃ sārasārāvanūpurām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
झाषनक्रानुलिप्ताङ्गीं कूर्मलक्षणशोभिनीम् । निपानश्वापदापीडां नृभिः पीतपयोधराम् । श्वापदोच्छिष्टसलिलाम् आश्रमस्थानसंकुलाम्
jhāṣanakrānuliptāṅgīṃ kūrmalakṣaṇaśobhinīm / nipānaśvāpadāpīḍāṃ nṛbhiḥ pītapayodharām / śvāpadocchiṣṭasalilām āśramasthānasaṃkulām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां समुद्रस्य महिषीं वीक्षमाणः समन्ततः । चचार रुचिरं कृष्णो यमुनाम् उपशोभयन्
tāṃ samudrasya mahiṣīṃ vīkṣamāṇaḥ samantataḥ / cacāra ruciraṃ kṛṣṇo yamunām upaśobhayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां चरन् स नदीं श्रेष्ठां ददर्श ह्रदम् उत्तमम् । दीर्घं योजनविस्तारं दुस्तरं त्रिदशैर् अपि
tāṃ caran sa nadīṃ śreṣṭhāṃ dadarśa hradam uttamam / dīrghaṃ yojanavistāraṃ dustaraṃ tridaśair api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गम्भीरम् अक्षोभ्यजलं निष्कम्पम् इव सागरम् । तोयपैः श्वापदैस् त्यक्तं शून्यं तोयचरैः खगैः
gambhīram akṣobhyajalaṃ niṣkampam iva sāgaram / toyapaiḥ śvāpadais tyaktaṃ śūnyaṃ toyacaraiḥ khagaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अगाधेनाम्भसा पूर्णं मेघपूर्णम् इवाम्बरम् । दुःखोपसर्प्यं तीरेषु ससर्पैर् विपुलैर् बिलैः
agādhenāmbhasā pūrṇaṃ meghapūrṇam ivāmbaram / duḥkhopasarpyaṃ tīreṣu sasarpair vipulair bilaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषारणिगतस्याग्नेर् धूमेन परिवेष्टितम्
viṣāraṇigatasyāgner dhūmena pariveṣṭitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपभोगैः परित्यक्तं सद्भिस् त्रिषवणार्थिभिः । आकाशाद् अप्य् असंचार्यं खगैर् आकाशगोचरैः
upabhogaiḥ parityaktaṃ sadbhis triṣavaṇārthibhiḥ / ākāśād apy asaṃcāryaṃ khagair ākāśagocaraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृणेष्व् अपि पतत्स्व् अप्सु ज्वलन्तम् इव तेजसा । समन्ताद् योजनंसाग्रं तीरेष्व् अपि दुरासदम्
tṛṇeṣv api patatsv apsu jvalantam iva tejasā / samantād yojanaṃsāgraṃ tīreṣv api durāsadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषानलेन घोरेण ज्वालाप्रज्वलितं ह्रदम् । वज्रस्योत्तरतस् तस्य क्रोशमात्रे निरामये
viṣānalena ghoreṇa jvālāprajvalitaṃ hradam / vajrasyottaratas tasya krośamātre nirāmaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं दृष्ट्वा चिन्तयामास कृष्णो वै विपुलं ह्रदम् । अगाधं द्योतमानं च कस्येदं सुमहद् ध्रदम्
taṃ dṛṣṭvā cintayāmāsa kṛṣṇo vai vipulaṃ hradam / agādhaṃ dyotamānaṃ ca kasyedaṃ sumahad dhradam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मिन् स कालियो नाम कालाञ्जनचयोपमः । उरगाधिपतिः साक्षाद् ध्रदे वसति दारुनः
asmin sa kāliyo nāma kālāñjanacayopamaḥ / uragādhipatiḥ sākṣād dhrade vasati dārunaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्सृज्य सागरे वासं यो मया वाहितः पुरा । भयात् पतगराजस्य सुपर्णस्योरगाशिनः
utsṛjya sāgare vāsaṃ yo mayā vāhitaḥ purā / bhayāt patagarājasya suparṇasyoragāśinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनेयं दूषिता सर्वा यमुना सागरंगमा । भयात् तस्योरगपतेर् नायं देशो निषेव्यते
teneyaṃ dūṣitā sarvā yamunā sāgaraṃgamā / bhayāt tasyoragapater nāyaṃ deśo niṣevyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् इदं दारुणाकारम् अरण्यं रूढशाड्वलम् । सावरोहद्रुमं घोरं कीर्णं नानालताद्रुमैः
tad idaṃ dāruṇākāram araṇyaṃ rūḍhaśāḍvalam / sāvarohadrumaṃ ghoraṃ kīrṇaṃ nānālatādrumaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्षितं सर्पराजस्य सचिवैर् वनवासिभिः । वनं निर्विषयाकारं विषान्नम् इव दुःस्पृशम् । तैर् आप्तकारिभिर् नित्यं सर्वतः परिरक्षितम्
rakṣitaṃ sarparājasya sacivair vanavāsibhiḥ / vanaṃ nirviṣayākāraṃ viṣānnam iva duḥspṛśam / tair āptakāribhir nityaṃ sarvataḥ parirakṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शैवालमलिनैश् चापि वृक्षैः क्षुपलताकुलैः । कर्तव्यमार्गौ भ्राजेते ह्रदस्यास्य तटाव् उभौ
śaivālamalinaiś cāpi vṛkṣaiḥ kṣupalatākulaiḥ / kartavyamārgau bhrājete hradasyāsya taṭāv ubhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् अस्य सर्पराजस्य कर्तव्यो निग्रहो मया । यथेवं सरिदम्भोदा भवेच् छिवजलाशया
tad asya sarparājasya kartavyo nigraho mayā / yathevaṃ saridambhodā bhavec chivajalāśayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्रजोपभोग्या च शुभा नागे वै दमिते मया । सर्वर्तुसुखसंचारा सर्वतीर्थसुखाश्रया
vrajopabhogyā ca śubhā nāge vai damite mayā / sarvartusukhasaṃcārā sarvatīrthasukhāśrayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतदर्थं च वासो ऽयम् व्रजे ऽस्मिन् गोपजन्म च । अमीषाम् उत्पथस्थानां शासनार्थं दुरात्मनाम्
etadarthaṃ ca vāso 'yam vraje 'smin gopajanma ca / amīṣām utpathasthānāṃ śāsanārthaṃ durātmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतं कदम्बम् आरुह्य तद् एष शिशुलीलया । विनिपत्य ह्रदे घोरे दमयिष्यामि कालियम्
etaṃ kadambam āruhya tad eṣa śiśulīlayā / vinipatya hrade ghore damayiṣyāmi kāliyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.