Harivaṃśa (critical edition) 56

वैशंपायन उवाच सोपसृत्य नदीतीरं बद्ध्वा परिकरं दृढम् । आरोहच् चपलः कृष्णः कदम्बशिखरं युवा

vaiśaṃpāyana uvāca sopasṛtya nadītīraṃ baddhvā parikaraṃ dṛḍham / ārohac capalaḥ kṛṣṇaḥ kadambaśikharaṃ yuvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णः कदम्बशिखराल् लम्बमानो ऽम्बुदाकृतिः । ह्रदमध्ये ऽकरोच् छब्दं निपतन्न् अम्बुजेक्षणः

kṛṣṇaḥ kadambaśikharāl lambamāno 'mbudākṛtiḥ / hradamadhye 'karoc chabdaṃ nipatann ambujekṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कृष्णेनावपतता क्षोभितः स महाह्रदः । संप्राशिच्यत वेगेन भिद्यमान इवार्णवः

sa kṛṣṇenāvapatatā kṣobhitaḥ sa mahāhradaḥ / saṃprāśicyata vegena bhidyamāna ivārṇavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन शब्देन संक्षुब्धं तत्सर्पभवनं महत् । उत्तिष्ठद् उदकात् सर्पो रोषपर्याकुलेक्षणः

tena śabdena saṃkṣubdhaṃ tatsarpabhavanaṃ mahat / uttiṣṭhad udakāt sarpo roṣaparyākulekṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चोरगपतिः क्रुद्धो मेघराशिसमप्रभः । ततो रक्तान्तनयनः कालियः समदृश्यत

sa coragapatiḥ kruddho megharāśisamaprabhaḥ / tato raktāntanayanaḥ kāliyaḥ samadṛśyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चास्यः पावकोच्छ्वासश् चलज्जिह्वो ऽनलाननः । पृतुभिः पञ्चभिर् घोरैः शिरोभिः परिवारितः

pañcāsyaḥ pāvakocchvāsaś calajjihvo 'nalānanaḥ / pṛtubhiḥ pañcabhir ghoraiḥ śirobhiḥ parivāritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूरयित्वा ह्रदं सर्वं भोगेनानलवर्चसा । स्फुरन्न् इव स रोषेण ज्वलन्न् इव च तेजसा

pūrayitvā hradaṃ sarvaṃ bhogenānalavarcasā / sphurann iva sa roṣeṇa jvalann iva ca tejasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रोधेन तज्जलं तस्य सर्वं शृतम् इवाभवत् । प्रतिश्रोताश् च भीतेव जगाम यमुना नदी । तस्य क्रोधाग्निपूर्णेन वक्त्रेणाभूच् च मारुतः

krodhena tajjalaṃ tasya sarvaṃ śṛtam ivābhavat / pratiśrotāś ca bhīteva jagāma yamunā nadī / tasya krodhāgnipūrṇena vaktreṇābhūc ca mārutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा कृष्णं ह्रदगतं क्रीडन्तं शिशुलीलया । सधूमाः पन्नगेन्द्रस्य मुखान् निश्चेरुर् अर्चिषः

dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ hradagataṃ krīḍantaṃ śiśulīlayā / sadhūmāḥ pannagendrasya mukhān niścerur arciṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृजता तेन रोषाग्निं समीपे तीरजा द्रुमाः । क्षणेन भस्मसान् नीता युगान्तप्रतिमेन वै

sṛjatā tena roṣāgniṃ samīpe tīrajā drumāḥ / kṣaṇena bhasmasān nītā yugāntapratimena vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य पुत्राश् च दाराश् च भृत्याश् चान्ये महोरगाः । वमन्तः पावकं घोरं वक्त्रेभ्यो विषसंभवम् । सधूमाः पन्नगेन्द्रास् ते निपेतुर् अमितौजसः

tasya putrāś ca dārāś ca bhṛtyāś cānye mahoragāḥ / vamantaḥ pāvakaṃ ghoraṃ vaktrebhyo viṣasaṃbhavam / sadhūmāḥ pannagendrās te nipetur amitaujasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवेशितश् च तैः सर्पैः स कृष्णो भोगबन्धनम् । निर्यत्नचरणाकारस् तस्थौ गिरिर् इवाचलः

praveśitaś ca taiḥ sarpaiḥ sa kṛṣṇo bhogabandhanam / niryatnacaraṇākāras tasthau girir ivācalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ददंशुर् दशनैस् तीक्ष्णैर् विषोत्पीडजलाविलैः । ते कृष्णं सर्पपतयो न ममार च वीर्यवान्

dadaṃśur daśanais tīkṣṇair viṣotpīḍajalāvilaiḥ / te kṛṣṇaṃ sarpapatayo na mamāra ca vīryavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतस्मिन्न् अन्तरे भीता गोपालाः सर्व एव ते । क्रन्दमाना व्रजं जग्मुर् बाष्पसंदिग्धया गिरा

etasminn antare bhītā gopālāḥ sarva eva te / krandamānā vrajaṃ jagmur bāṣpasaṃdigdhayā girā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष मोहं गतः कृष्णो मग्नो वै कालियह्रदे । भक्ष्यते सर्पराजेन तद् आगच्छत माचिरम्

eṣa mohaṃ gataḥ kṛṣṇo magno vai kāliyahrade / bhakṣyate sarparājena tad āgacchata māciram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्दगोपाय वै क्षिप्रं बल्लवाय निवेद्यताम् । एष ते कृष्यते पुत्रः सर्पेणेति महाह्रदे

nandagopāya vai kṣipraṃ ballavāya nivedyatām / eṣa te kṛṣyate putraḥ sarpeṇeti mahāhrade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्दगोपस् तु तच् छ्रुत्वा वज्रपातोपमं वचः । आर्तः स्खलितविक्रान्तस् तं जगाम ह्रदोत्तमम्

nandagopas tu tac chrutvā vajrapātopamaṃ vacaḥ / ārtaḥ skhalitavikrāntas taṃ jagāma hradottamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सबालयुवतीवृद्धः स च संकर्षणो युवा । आक्रीडं पन्नगेन्द्रस्य जनस् तं समुपागमत्

sabālayuvatīvṛddhaḥ sa ca saṃkarṣaṇo yuvā / ākrīḍaṃ pannagendrasya janas taṃ samupāgamat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हाहाकारं प्रकुर्वन्तस् तस्थुस् तीरे ह्रदस्य वै

hāhākāraṃ prakurvantas tasthus tīre hradasya vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रीडिता विस्मिताश् चैव शोकार्ताश् च पुनः पुनः । केचित् तु कृष्ण हा हेति हा धिग् इत्य् अपरे पुनः । अपरे हा हताः स्मेति रुरुदुर् भृशदुःखिताः

vrīḍitā vismitāś caiva śokārtāś ca punaḥ punaḥ / kecit tu kṛṣṇa hā heti hā dhig ity apare punaḥ / apare hā hatāḥ smeti rurudur bhṛśaduḥkhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रियश् चैव यशोदां ताम् हा हतासीति चुक्रुशुः । या पश्यसि प्रियं पुत्रं सर्पराजवशंगतं । संदितं सर्पभोगेन कृष्यमाणं यथा मृगम्

striyaś caiva yaśodāṃ tām hā hatāsīti cukruśuḥ / yā paśyasi priyaṃ putraṃ sarparājavaśaṃgataṃ / saṃditaṃ sarpabhogena kṛṣyamāṇaṃ yathā mṛgam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्मसारमयं नूनं हृदयं ते ऽभिलक्ष्यते । पुत्रं कथम् इमं दृष्ट्वा यशोदे नावदीर्यते

aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ te 'bhilakṣyate / putraṃ katham imaṃ dṛṣṭvā yaśode nāvadīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखितं बत पश्यामो नन्दगोपं ह्रदान्तिके । न्यस्य पुत्रमुखे दृष्टिं निश्चेतनम् अवस्थितम्

duḥkhitaṃ bata paśyāmo nandagopaṃ hradāntike / nyasya putramukhe dṛṣṭiṃ niścetanam avasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यशोदाम् अनुगच्छन्त्यः सर्पावासम् इमं ह्रदम् । प्रविशामो न यास्यामः सर्वा दामोदरं विना

yaśodām anugacchantyaḥ sarpāvāsam imaṃ hradam / praviśāmo na yāsyāmaḥ sarvā dāmodaraṃ vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवसः को विना सूर्यं विना चन्द्रेण का निशा । विना वृषेण का गावो विना कृष्णेन को व्रजः । विना कृष्णं न यास्यामो विवत्सा इव धेनवः

divasaḥ ko vinā sūryaṃ vinā candreṇa kā niśā / vinā vṛṣeṇa kā gāvo vinā kṛṣṇena ko vrajaḥ / vinā kṛṣṇaṃ na yāsyāmo vivatsā iva dhenavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकभावशरीरज्ञ एकदेहो द्विधाकृतः । संकर्षणस् तु संक्रुद्धो बभाषे कृष्णम् अव्ययम्

ekabhāvaśarīrajña ekadeho dvidhākṛtaḥ / saṃkarṣaṇas tu saṃkruddho babhāṣe kṛṣṇam avyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्ण कृष्ण महाबाहो गोपानां नन्दिवर्धन । दम्यताम् एष वै क्षिप्रं सर्पराजो विषायुधः

kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho gopānāṃ nandivardhana / damyatām eṣa vai kṣipraṃ sarparājo viṣāyudhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमे नो बान्धवास् तात त्वां मत्वा मानुषं प्रभो । परिदेवन्ति करुणम् सर्वे मानुषबुद्धयः

ime no bāndhavās tāta tvāṃ matvā mānuṣaṃ prabho / paridevanti karuṇam sarve mānuṣabuddhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा रौहिणेयस्य वाक्यं संज्ञासमीरितम् । विक्रीड्यास्फोटयद् बाहू तद् भित्त्वा भोगबन्धनम्

tac chrutvā rauhiṇeyasya vākyaṃ saṃjñāsamīritam / vikrīḍyāsphoṭayad bāhū tad bhittvā bhogabandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य पद्भ्यां अथाक्रम्य भोगराशिं जलोक्षितम् । शिरो ऽस्य कृष्णो जग्राह स्वहस्तेनावनाम्य च

tasya padbhyāṃ athākramya bhogarāśiṃ jalokṣitam / śiro 'sya kṛṣṇo jagrāha svahastenāvanāmya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यारुरोह सहसा मध्यमं तन् महच् छिरः । सो ऽस्य मूर्ध्नि स्थितः कृष्णो ननर्त रुचिराङ्गदः

tasyāruroha sahasā madhyamaṃ tan mahac chiraḥ / so 'sya mūrdhni sthitaḥ kṛṣṇo nanarta rucirāṅgadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृद्यमानः स कृष्णेन श्रान्तमूर्धा भुजंगमः । अस्यैः सरुधिरोद्गारैः कातरं वाक्यम् अब्रवीत्

mṛdyamānaḥ sa kṛṣṇena śrāntamūrdhā bhujaṃgamaḥ / asyaiḥ sarudhirodgāraiḥ kātaraṃ vākyam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविज्ञानान् मया कृष्ण रोषो ऽयं संप्रदर्शितः । दमितो ऽहं हतविषो वशगस् ते वरानन

avijñānān mayā kṛṣṇa roṣo 'yaṃ saṃpradarśitaḥ / damito 'haṃ hataviṣo vaśagas te varānana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाज्ञापय किं कुर्यां सदारापत्यबान्धवः । कस्य वा वशतां यामि जीवितं मे प्रदीयताम्

tadājñāpaya kiṃ kuryāṃ sadārāpatyabāndhavaḥ / kasya vā vaśatāṃ yāmi jīvitaṃ me pradīyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चमूर्धानतं दृष्ट्वा सर्पं सर्पारिकेतनः । अक्रुद्ध एव भगवान् प्रत्युवाचोरगेश्वरम्

pañcamūrdhānataṃ dṛṣṭvā sarpaṃ sarpāriketanaḥ / akruddha eva bhagavān pratyuvācorageśvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तवास्मिन् यमुनातोये नैव स्थानं ददाम्य् अहम् । गच्छार्णवजलं सर्प सपुत्रः सहबान्धवः

tavāsmin yamunātoye naiva sthānaṃ dadāmy aham / gacchārṇavajalaṃ sarpa saputraḥ sahabāndhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यश् चेह भूयो दृश्येत स्थले वा यदि वा जले । तव भृत्यस् तनूजो वा क्षिप्रं वध्यः स मे भवेत्

yaś ceha bhūyo dṛśyeta sthale vā yadi vā jale / tava bhṛtyas tanūjo vā kṣipraṃ vadhyaḥ sa me bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिवं चास्य जलस्यास्तु त्वं च गच्छ महार्णवम् । स्थाने त्व् इह भवेद् दोषस् तवान्तकरणो महान्

śivaṃ cāsya jalasyāstu tvaṃ ca gaccha mahārṇavam / sthāne tv iha bhaved doṣas tavāntakaraṇo mahān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्पदानि च ते सर्प दृष्ट्वा मूर्धनि सागरे । गरुदः पन्नगरिपुस् त्वयि न प्रहरिष्यति

matpadāni ca te sarpa dṛṣṭvā mūrdhani sāgare / garudaḥ pannagaripus tvayi na prahariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृह्य मूर्ध्ना तु चरणौ कृष्णस्योरगपुंगवः । पश्यताम् एव गोपानां जगामादर्शनं ह्रदात्

gṛhya mūrdhnā tu caraṇau kṛṣṇasyoragapuṃgavaḥ / paśyatām eva gopānāṃ jagāmādarśanaṃ hradāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्जिते तु गते सर्पे कृष्णम् उत्तीर्य विष्ठितम् । विस्मितास् तुष्टुवुर् गोपाश् चक्रुश् चैव प्रदक्षिणम्

nirjite tu gate sarpe kṛṣṇam uttīrya viṣṭhitam / vismitās tuṣṭuvur gopāś cakruś caiva pradakṣiṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊचुः सर्वे सुसंप्रीता नन्दगोपं वनेचराः । धन्यो ऽस्य् अनुगृहीतो ऽसि यस्य ते पुत्र ईदृशः

ūcuḥ sarve susaṃprītā nandagopaṃ vanecarāḥ / dhanyo 'sy anugṛhīto 'si yasya te putra īdṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्यप्रभृति गोपानां गवां घोषस्य चानघ । आपत्सु शरणं कृष्णः प्रभुश् चायतलोचनः

adyaprabhṛti gopānāṃ gavāṃ ghoṣasya cānagha / āpatsu śaraṇaṃ kṛṣṇaḥ prabhuś cāyatalocanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाता शिवजला सर्वा यमुना मुनिसेविता । सर्वैस् तीर्थैः सुखं गावो विचरिष्यन्ति नः सदा

jātā śivajalā sarvā yamunā munisevitā / sarvais tīrthaiḥ sukhaṃ gāvo vicariṣyanti naḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्तम् एव वयं गोपा वने यत् कृष्णम् ईदृशम् । महद्भूतं न जानीमश् छन्नम् अग्निम् इव व्रजे

vyaktam eva vayaṃ gopā vane yat kṛṣṇam īdṛśam / mahadbhūtaṃ na jānīmaś channam agnim iva vraje

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं ते विस्मिताः सर्वे स्तुवन्तः कृष्णम् अव्ययम् । जग्मुर् गोपगणा घोषं देवाश् चैत्ररथं यथा

evaṃ te vismitāḥ sarve stuvantaḥ kṛṣṇam avyayam / jagmur gopagaṇā ghoṣaṃ devāś caitrarathaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.