Harivaṃśa (critical edition) 59

तयोः प्रवृत्तयोर् एवं कृष्णस्य च बलस्य च । वने विचरतोर् मासौ व्यतियातौ स्म वार्षिकौ

tayoḥ pravṛttayor evaṃ kṛṣṇasya ca balasya ca / vane vicarator māsau vyatiyātau sma vārṣikau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रजम् आजग्मतुस् तौ तु व्रजे शुश्रुवतुस् तदा । प्राप्तं शक्रमहं वीरौ गोपांश् चोत्सवलालसान्

vrajam ājagmatus tau tu vraje śuśruvatus tadā / prāptaṃ śakramahaṃ vīrau gopāṃś cotsavalālasān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौतूहलाद् इदं वाक्यं कृष्णः प्रोवाच तत्र वै । को ऽयं शक्रमहो नाम येन वो हर्ष आगतः

kautūhalād idaṃ vākyaṃ kṛṣṇaḥ provāca tatra vai / ko 'yaṃ śakramaho nāma yena vo harṣa āgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वृद्धतमस् त्व् एको गोपो वाक्यम् उवाच ह । श्रूयतां तात शक्रस्य यदर्थं मह इष्यते

tatra vṛddhatamas tv eko gopo vākyam uvāca ha / śrūyatāṃ tāta śakrasya yadarthaṃ maha iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवानाम् ईश्वरः शक्रो मेघानां चारिसूदन । तस्य चायं क्रतुः कृष्ण लोकपालस्य शाश्वतः

devānām īśvaraḥ śakro meghānāṃ cārisūdana / tasya cāyaṃ kratuḥ kṛṣṇa lokapālasya śāśvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन संचोदिता मेघास् तस्यायुधविभूषिताः । तस्यैवाज्ञाकराः सस्यं जनयन्ति नवाम्बुभिः

tena saṃcoditā meghās tasyāyudhavibhūṣitāḥ / tasyaivājñākarāḥ sasyaṃ janayanti navāmbubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेघस्य पयसो दाता पुरुहूतः पुरंदरः । संप्रहृष्टः स भगवान् प्रीणयत्य् अखिलं जगत्

meghasya payaso dātā puruhūtaḥ puraṃdaraḥ / saṃprahṛṣṭaḥ sa bhagavān prīṇayaty akhilaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन संपादितं सस्यं वयम् अन्ये च मानवाः । वर्तयामोपभुज्जानास् तर्पयामश् च देवताः

tena saṃpāditaṃ sasyaṃ vayam anye ca mānavāḥ / vartayāmopabhujjānās tarpayāmaś ca devatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवो वर्षति लोकेषु ततः सस्यं प्रवर्तते । पृथिव्यां तर्पितायां च सामृतं लक्ष्यते जगत्

devo varṣati lokeṣu tataḥ sasyaṃ pravartate / pṛthivyāṃ tarpitāyāṃ ca sāmṛtaṃ lakṣyate jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीरवत्य इमा गावो वत्सवत्यश् च निर्वृताः । तेन संवर्धिता गावस् तृणैः पुष्टाः सपुंगवाः

kṣīravatya imā gāvo vatsavatyaś ca nirvṛtāḥ / tena saṃvardhitā gāvas tṛṇaiḥ puṣṭāḥ sapuṃgavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासस्या नातृणा गावो न बुभुक्षार्दितो जनः । दृश्यते यत्र दृश्यन्ते वृष्टिमन्तो बलाहकाः

nāsasyā nātṛṇā gāvo na bubhukṣārdito janaḥ / dṛśyate yatra dṛśyante vṛṣṭimanto balāhakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुदोह सवितुर् गा वै शक्रो दिव्याः पयस्वलाः । ताः क्षरन्ति नवं क्षीरं मेध्यं मेघौघधारितम्

dudoha savitur gā vai śakro divyāḥ payasvalāḥ / tāḥ kṣaranti navaṃ kṣīraṃ medhyaṃ meghaughadhāritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाय्वीरितं तु मेघेषु करोति निनदं महत् । जवेनावर्जितं चैव गर्जतीति जना विदुः

vāyvīritaṃ tu megheṣu karoti ninadaṃ mahat / javenāvarjitaṃ caiva garjatīti janā viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य चैवोह्यमानस्य वातयुक्तैर् बलाहकैः । वज्राशनिसमाः शब्दा भवन्त्य् अगमभेदिनः

tasya caivohyamānasya vātayuktair balāhakaiḥ / vajrāśanisamāḥ śabdā bhavanty agamabhedinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तज् जलं वज्रनिष्पेषैर् विमुञ्चति नभोगतम् । बहुभिः कामगैर् मेघैः शक्रो भृत्यैर् इवेश्वरः

taj jalaṃ vajraniṣpeṣair vimuñcati nabhogatam / bahubhiḥ kāmagair meghaiḥ śakro bhṛtyair iveśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचिद् दुर्दिनसंकाशैः क्वचिच् छन्नाभ्रसंस्थितैः । क्वचिच् छीकरमुक्ताभं कुर्वद्भिर् गगनं घनैः

kvacid durdinasaṃkāśaiḥ kvacic channābhrasaṃsthitaiḥ / kvacic chīkaramuktābhaṃ kurvadbhir gaganaṃ ghanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् एतत् पयो दुग्धं गोभिः सूर्यस्य वारिदः । पर्जन्यः सर्वलोकानां भवाय भुवि वर्षति

evam etat payo dugdhaṃ gobhiḥ sūryasya vāridaḥ / parjanyaḥ sarvalokānāṃ bhavāya bhuvi varṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् प्रावृषि राजानः सर्वे शक्रं मुदा युताः । महैः सुरेशम् अर्चन्ति वयम् अन्ये च मानवाः

tasmāt prāvṛṣi rājānaḥ sarve śakraṃ mudā yutāḥ / mahaiḥ sureśam arcanti vayam anye ca mānavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोपवृद्धस्य वचनं श्रुत्वा शक्रपरिग्रहे । प्रभावज्ञो ऽपि शक्रस्य वाक्यं दामोदरो ऽब्रवीत्

gopavṛddhasya vacanaṃ śrutvā śakraparigrahe / prabhāvajño 'pi śakrasya vākyaṃ dāmodaro 'bravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वयं वनचरा गोप गोपा गोधनजीविनः । गावो ऽस्मद्दैवतं विद्धि गिरयश् च वनानि च

vayaṃ vanacarā gopa gopā godhanajīvinaḥ / gāvo 'smaddaivataṃ viddhi girayaś ca vanāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्षकाणां कृषिर् वृत्तिः पण्यं विपणिजीविनाम् । अस्माकं गौः परा वृत्तिर् एतत् त्रैविध्यम् उच्यते । विद्यया यो यया युक्तस् तस्य सा दैवतं परम्

karṣakāṇāṃ kṛṣir vṛttiḥ paṇyaṃ vipaṇijīvinām / asmākaṃ gauḥ parā vṛttir etat traividhyam ucyate / vidyayā yo yayā yuktas tasya sā daivataṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽन्यस्य फलम् अश्नानः करोत्य् अन्यस्य सत्क्रियाम् । द्वाव् अनर्थौ स लभते प्रेत्य चेह च मानवः

yo 'nyasya phalam aśnānaḥ karoty anyasya satkriyām / dvāv anarthau sa labhate pretya ceha ca mānavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्यन्ताः प्रथिताः सीमाः सीमान्तं श्रूयते वनम् । वनान्ता गिरयः सर्वे सा चास्माकं गतिर् ध्रुवा

kṛṣyantāḥ prathitāḥ sīmāḥ sīmāntaṃ śrūyate vanam / vanāntā girayaḥ sarve sā cāsmākaṃ gatir dhruvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रूयन्ते गिरयश् चापि वने ऽस्मिन् कामरूपिणः । प्रविश्य तास् तास् तनवो रमन्ते स्वेषु सानुषु

śrūyante girayaś cāpi vane 'smin kāmarūpiṇaḥ / praviśya tās tās tanavo ramante sveṣu sānuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूत्वा केसरिणः सिंहा व्याघ्राश् च नखिनां वराः । वनानि स्वानि रक्षन्ति त्रासयन्तो द्रुमच्छिदः

bhūtvā kesariṇaḥ siṃhā vyāghrāś ca nakhināṃ varāḥ / vanāni svāni rakṣanti trāsayanto drumacchidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा चैषां विकुर्वन्ति ते वनालयजीविनः । घ्नन्ति तान् एव दुर्वृत्तान् पौरुषादेन कर्मणा

yadā caiṣāṃ vikurvanti te vanālayajīvinaḥ / ghnanti tān eva durvṛttān pauruṣādena karmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रयज्ञपरा विप्राः सीतायज्ञाश् च कर्षकाः । गिरियज्ञा वयं गोपा इज्यो ऽस्माभिर् गिरिर् वने

mantrayajñaparā viprāḥ sītāyajñāś ca karṣakāḥ / giriyajñā vayaṃ gopā ijyo 'smābhir girir vane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन् मह्यं रोचते गोपा गिरियज्ञं वयं वने । कुर्मः कृत्वा सुखं स्थानं पादपे वाथ वा गिरौ

tan mahyaṃ rocate gopā giriyajñaṃ vayaṃ vane / kurmaḥ kṛtvā sukhaṃ sthānaṃ pādape vātha vā girau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र हत्वा पशून् मेध्यान् वितत्यायतने कृते । सर्वघोषस्य संदोहः क्रियतां किं विचार्यते

tatra hatvā paśūn medhyān vitatyāyatane kṛte / sarvaghoṣasya saṃdohaḥ kriyatāṃ kiṃ vicāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं शरत्कुसुमापीडाः परिवार्य प्रदक्षिणम् । गावो गिरिवरं सर्वास् ततो यान्तु वनं पुनः

taṃ śaratkusumāpīḍāḥ parivārya pradakṣiṇam / gāvo girivaraṃ sarvās tato yāntu vanaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्ता किलेयं हि गवां स्वादुवीर्यतृणा गुणैः । शरत्प्रमुदिता रम्या गतमेघजलाशया

prāptā kileyaṃ hi gavāṃ svāduvīryatṛṇā guṇaiḥ / śaratpramuditā ramyā gatameghajalāśayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियकैः पुष्पितैर् गौरं श्यामं बाणवनैः क्वचित् । कठोरतृणम् आभाति निर्मयूररुतं वनम्

priyakaiḥ puṣpitair gauraṃ śyāmaṃ bāṇavanaiḥ kvacit / kaṭhoratṛṇam ābhāti nirmayūrarutaṃ vanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमला विजला व्योम्नि विबलाका विविद्युतः । विवर्तन्ते जलधरा विमदा इव कुञ्जराः

vimalā vijalā vyomni vibalākā vividyutaḥ / vivartante jaladharā vimadā iva kuñjarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पटुना मेघवातेन वार्षिकेणावकम्पिताः । पर्णोत्करघनाः सर्वे प्रसादं यान्ति पादपाः

paṭunā meghavātena vārṣikeṇāvakampitāḥ / parṇotkaraghanāḥ sarve prasādaṃ yānti pādapāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सितवर्णाम्बुदोष्णीषं हंसचामरवीजितम् । पूर्णचन्द्रामलच्छत्रं साभिषेकम् इवाम्बरम्

sitavarṇāmbudoṣṇīṣaṃ haṃsacāmaravījitam / pūrṇacandrāmalacchatraṃ sābhiṣekam ivāmbaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हंसैर् विहसितानीव सुमुत्कुष्टानि सारसैः । सर्वाणि तनुतां यान्ति जलानि जलदक्षये

haṃsair vihasitānīva sumutkuṣṭāni sārasaiḥ / sarvāṇi tanutāṃ yānti jalāni jaladakṣaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्रवाकस्तनतटाः पुलिनश्रोणिमण्डलाः । हंसलक्षणहासिन्यः पतिं यान्ति समुद्रगाः

cakravākastanataṭāḥ pulinaśroṇimaṇḍalāḥ / haṃsalakṣaṇahāsinyaḥ patiṃ yānti samudragāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुमुदोत्फुल्लम् उदकं ताराभिश् चत्रम् अम्बरम् । समम् अभ्युत्स्मयन्तीव शर्वरीष्व् इतरेतरम्

kumudotphullam udakaṃ tārābhiś catram ambaram / samam abhyutsmayantīva śarvarīṣv itaretaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्तक्रौञ्चावघुष्टेषु कलमापक्वपाण्डुषु । निर्विष्टरमणीयेषु वनेषु रमते मनः

mattakrauñcāvaghuṣṭeṣu kalamāpakvapāṇḍuṣu / nirviṣṭaramaṇīyeṣu vaneṣu ramate manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुष्करिण्यस् तडागानि वाप्यश् च विकचोत्पलाः । केदाराः सरितश् चैव सरांसि च श्रियाज्वलन्

puṣkariṇyas taḍāgāni vāpyaś ca vikacotpalāḥ / kedārāḥ saritaś caiva sarāṃsi ca śriyājvalan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पलानि च नीलानि भेजिरे वारिजां श्रियम्

utpalāni ca nīlāni bhejire vārijāṃ śriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मदं जहुः सितापाङ्गा मन्दं ववृधिरे ऽनिलाः । अभवद् व्यभ्रमाकाशम् अभूच् च निभृतो र्णवः

madaṃ jahuḥ sitāpāṅgā mandaṃ vavṛdhire 'nilāḥ / abhavad vyabhramākāśam abhūc ca nibhṛto rṇavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतुपर्यायशिथिलैर् वृत्तनृत्तसमुज्झितैः । मयूराङ्गरुहैर् भूमिर् बहुनेत्रेव लक्ष्यते

ṛtuparyāyaśithilair vṛttanṛttasamujjhitaiḥ / mayūrāṅgaruhair bhūmir bahunetreva lakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वपङ्कमलिनैस् तीरैः काशपुष्पलताकुलैः । हंससारसविन्यासैर् यमुना याति संयता

svapaṅkamalinais tīraiḥ kāśapuṣpalatākulaiḥ / haṃsasārasavinyāsair yamunā yāti saṃyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलमापक्वसस्येषु केदारेषु वनेषु च । सस्यादा जलजादाश् च मत्ता विरुरुवुः खगाः

kalamāpakvasasyeṣu kedāreṣu vaneṣu ca / sasyādā jalajādāś ca mattā viruruvuḥ khagāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिषिचुर् यानि जलदा जलेन जलदागमे । तानि शष्पाण्य् अबालानि कठिनत्वं गतानि वै

siṣicur yāni jaladā jalena jaladāgame / tāni śaṣpāṇy abālāni kaṭhinatvaṃ gatāni vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यक्त्वा मेघमयं वासः शरद्गुणविदीपितः । एष वीतमले व्योम्नि हृष्टो वसति चन्द्रमाः

tyaktvā meghamayaṃ vāsaḥ śaradguṇavidīpitaḥ / eṣa vītamale vyomni hṛṣṭo vasati candramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीरिण्यो द्विगुणं गावः प्रमत्ता द्विगुणं वृषाः । वनानां द्विगुणा लक्ष्मीः सस्यैर् गुणवती मही

kṣīriṇyo dviguṇaṃ gāvaḥ pramattā dviguṇaṃ vṛṣāḥ / vanānāṃ dviguṇā lakṣmīḥ sasyair guṇavatī mahī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्योतींषि घनमुक्तानि पद्मवन्ति जलानि च । मनांसि च मनुष्याणां प्रसादम् उपयान्ति वै

jyotīṃṣi ghanamuktāni padmavanti jalāni ca / manāṃsi ca manuṣyāṇāṃ prasādam upayānti vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असृजत् सविता व्योम्नि निर्मुक्तजलदे भृशम् । शरत्प्रज्वलितं तेजस् तीक्ष्णरश्मिर् विशोषयन्

asṛjat savitā vyomni nirmuktajalade bhṛśam / śaratprajvalitaṃ tejas tīkṣṇaraśmir viśoṣayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीराजयित्वा सैन्यानि निर्यान्ति विजिगीषवः । अन्योन्यराष्ट्राभिमुखाः पार्थिवाः पृथिवीक्षितः

nīrājayitvā sainyāni niryānti vijigīṣavaḥ / anyonyarāṣṭrābhimukhāḥ pārthivāḥ pṛthivīkṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बन्धुजीवाभिताम्रासु बद्धपङ्कवतीषु च । मनस् तिष्ठति कान्तासु चित्रासु वनराजिषु

bandhujīvābhitāmrāsu baddhapaṅkavatīṣu ca / manas tiṣṭhati kāntāsu citrāsu vanarājiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वनेषु च विराजन्ते पादपा वनशोभिनः । असनाह् सप्तपर्णाश् च कोविदाराश् च पुष्पिताः

vaneṣu ca virājante pādapā vanaśobhinaḥ / asanāh saptaparṇāś ca kovidārāś ca puṣpitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृमराः पिचुकाश् चैव केतक्यश् च समन्ततः

sṛmarāḥ picukāś caiva ketakyaś ca samantataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रजेपु च विशेषेण गर्गरोद्गारहासिषु । शरत्प्रकाशयोषेव गोष्ठेष्व् अटति रूपिणी

vrajepu ca viśeṣeṇa gargarodgārahāsiṣu / śaratprakāśayoṣeva goṣṭheṣv aṭati rūpiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नूनं त्रिदशलोकस्थं मेघकालसुखोषितम् । पतत्रिकेतनं देवं बोधयन्ति दिवौकसः

nūnaṃ tridaśalokasthaṃ meghakālasukhoṣitam / patatriketanaṃ devaṃ bodhayanti divaukasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्चयाम गिरिं देवं गाश् चैव सविशेषतः

arcayāma giriṃ devaṃ gāś caiva saviśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सावतंसैर् विषाणैश् च बर्हापीडैश् च दंशितैः । घण्टाभिश् च प्रलम्बाभिः पुष्पैः शारदिकैस् तथा

sāvataṃsair viṣāṇaiś ca barhāpīḍaiś ca daṃśitaiḥ / ghaṇṭābhiś ca pralambābhiḥ puṣpaiḥ śāradikais tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिवाय गावः पूज्यन्तां गिरियज्ञः प्रवर्तताम् । पूज्यन्तां त्रिदशैः शक्रो गिरिर् अस्माभिर् इज्यताम्

śivāya gāvaḥ pūjyantāṃ giriyajñaḥ pravartatām / pūjyantāṃ tridaśaiḥ śakro girir asmābhir ijyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारिष्यामि गोयज्ञं बलाद् अपि न संशयः । यदास्ति मयि वः प्रीतिर् यदि वा सुहृदो वयम्

kāriṣyāmi goyajñaṃ balād api na saṃśayaḥ / yadāsti mayi vaḥ prītir yadi vā suhṛdo vayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गावो हि पूज्याः सततं सर्वेषां नात्र संशयः । स्यात् तु साम्ना भवेत् प्रीतिर् भवतां वैभवाय च । तत एतन् मम वचः क्रियताम् अविचारितम्

gāvo hi pūjyāḥ satataṃ sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ / syāt tu sāmnā bhavet prītir bhavatāṃ vaibhavāya ca / tata etan mama vacaḥ kriyatām avicāritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.