Harivaṃśa (critical edition) 6

पृथुर् उवाच एकस्यार्थाय यो हन्याद् आत्मनो वा परस्य वा । बहून् वै प्राणिनो लोके भवेत् तस्येह पातकम्

pṛthur uvāca ekasyārthāya yo hanyād ātmano vā parasya vā / bahūn vai prāṇino loke bhavet tasyeha pātakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखम् एधन्ति बहवो यस्मिंस् तु निहते शुभे । तस्मिन् हते नास्ति भद्रे पातकं नोपपातकम्

sukham edhanti bahavo yasmiṃs tu nihate śubhe / tasmin hate nāsti bhadre pātakaṃ nopapātakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽहं प्रजानिमित्तं त्वां हनिष्यामि वसुंधरे । यदि मे वचनं नाद्य करिष्यसि जगद्धितम्

so 'haṃ prajānimittaṃ tvāṃ haniṣyāmi vasuṃdhare / yadi me vacanaṃ nādya kariṣyasi jagaddhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वां निहत्याद्य बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम् । आत्मानं प्रथयित्वाहं प्रजा धारयिता स्वयम्

tvāṃ nihatyādya bāṇena macchāsanaparāṅmukhīm / ātmānaṃ prathayitvāhaṃ prajā dhārayitā svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा त्वं शासनम् आस्थाय मम धर्मभृतां वरे । संजीवय प्रजाः सर्वाः समर्था ह्य् असि धारणे

sā tvaṃ śāsanam āsthāya mama dharmabhṛtāṃ vare / saṃjīvaya prajāḥ sarvāḥ samarthā hy asi dhāraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुहितृत्वं च मे गच्छ तत एनम् अहं शरम् । नियच्छेयं त्वद्वधार्थम् उद्यतं घोरदर्शनम्

duhitṛtvaṃ ca me gaccha tata enam ahaṃ śaram / niyaccheyaṃ tvadvadhārtham udyataṃ ghoradarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसुंधरोवाच सर्वम् एतद् अहं वीर विधास्यामि न संशयः । वत्सं तु मम तं पश्य क्षरेयं येन वत्सला

vasuṃdharovāca sarvam etad ahaṃ vīra vidhāsyāmi na saṃśayaḥ / vatsaṃ tu mama taṃ paśya kṣareyaṃ yena vatsalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समां च कुरु सर्वत्र मां त्वं धर्मभृतां वर । यथा विष्यन्दमानं मे क्षीरं सर्वत्र भावयेत्

samāṃ ca kuru sarvatra māṃ tvaṃ dharmabhṛtāṃ vara / yathā viṣyandamānaṃ me kṣīraṃ sarvatra bhāvayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैशंपायन उवाच तत उत्सारयामास शिलाः शतसहस्रशः । धनुष्कोट्या तदा वैन्यस् तेन शैला विवर्धिताः

vaiśaṃpāyana uvāca tata utsārayāmāsa śilāḥ śatasahasraśaḥ / dhanuṣkoṭyā tadā vainyas tena śailā vivardhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि पूर्वविसर्गे वै विषमे पृथिवीतले । प्रविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वा तदाभवत्

na hi pūrvavisarge vai viṣame pṛthivītale / pravibhāgaḥ purāṇāṃ vā grāmāṇāṃ vā tadābhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैन्यात् प्रभृति राजेन्द्र सर्वस्यैतस्य संभवः

vainyāt prabhṛti rājendra sarvasyaitasya saṃbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र यत्र समं त्व् अस्या भूमेर् आसीत् तदानघ । तत्र तत्र प्रजाः सर्वा निवासं समरोचयन्

yatra yatra samaṃ tv asyā bhūmer āsīt tadānagha / tatra tatra prajāḥ sarvā nivāsaṃ samarocayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहारः फलमूलानि प्रजानाम् अभवत् तदा । कृच्छ्रेण महता युक्त इत्य् एवम् अनुशुश्रुम

āhāraḥ phalamūlāni prajānām abhavat tadā / kṛcchreṇa mahatā yukta ity evam anuśuśruma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संकल्पयित्वा वत्सं तु मनुं स्वायंभुवं प्रभुम् । स्वे पाणौ पुरुषव्याघ्र दुदोह पृथिवीं ततः

saṃkalpayitvā vatsaṃ tu manuṃ svāyaṃbhuvaṃ prabhum / sve pāṇau puruṣavyāghra dudoha pṛthivīṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनान्नेन प्रजास् तात वर्तन्ते ऽद्यापि नित्यशः

tenānnena prajās tāta vartante 'dyāpi nityaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषिभिः श्रूयते चापि पुनर् दुग्ध्हा वसुंधरा । वत्सः सोमो ऽभवत् तेषां दोग्धा चाङ्गिरसः सुतः

ṛṣibhiḥ śrūyate cāpi punar dugdhhā vasuṃdharā / vatsaḥ somo 'bhavat teṣāṃ dogdhā cāṅgirasaḥ sutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बृहस्पतिर् महातेजाः पात्रं छन्दांसि भारत । क्षीरम् आसीद् अनुपमं तपो ब्रह्म च शाश्वतम्

bṛhaspatir mahātejāḥ pātraṃ chandāṃsi bhārata / kṣīram āsīd anupamaṃ tapo brahma ca śāśvatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः पुनर् देवगणैः पुरंदरपुरोगमैः । काञ्चनं पात्रम् आदाय दुग्धेयं श्रूयते मही

tataḥ punar devagaṇaiḥ puraṃdarapurogamaiḥ / kāñcanaṃ pātram ādāya dugdheyaṃ śrūyate mahī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वत्सस् तु मघवान् आसीद् दोग्धा तु सविता विभुः । क्षीरम् ऊर्जस्करं चैव येन वर्तन्ति देवताः

vatsas tu maghavān āsīd dogdhā tu savitā vibhuḥ / kṣīram ūrjaskaraṃ caiva yena vartanti devatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितृभिः श्रूयते चापि पुनर् दुग्धा वसुंधरा । राजतं पात्रम् आदाय स्वधाम् अमितविक्रमैः

pitṛbhiḥ śrūyate cāpi punar dugdhā vasuṃdharā / rājataṃ pātram ādāya svadhām amitavikramaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमो वैवस्वतस् तेषाम् आसीद् वत्सः प्रतापवान् । अन्तकश् चाभवद् दोग्धा कालो लोकप्रकालनः

yamo vaivasvatas teṣām āsīd vatsaḥ pratāpavān / antakaś cābhavad dogdhā kālo lokaprakālanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नागैश् च श्रूयते दुग्धा वत्सं कृत्वा तु तक्षकम् । अलाबुपात्रम् आदाय विषं क्षीरं नरोत्तम

nāgaiś ca śrūyate dugdhā vatsaṃ kṛtvā tu takṣakam / alābupātram ādāya viṣaṃ kṣīraṃ narottama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषाम् ऐरावतो दोग्धा धृतराष्ट्रः प्रतापवान् । नागानां भरतश्रेष्ठ सर्पाणां च महीपते

teṣām airāvato dogdhā dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān / nāgānāṃ bharataśreṣṭha sarpāṇāṃ ca mahīpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनैव वर्तयन्त्य् उग्रा महाकाया महाबलाः । तदाहारास् तदाचारास् तद्वीर्यास् तदपाश्रयाः

tenaiva vartayanty ugrā mahākāyā mahābalāḥ / tadāhārās tadācārās tadvīryās tadapāśrayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असुरैः श्रूयते चापि पुनर् दुग्धा वसुंधरा । आयसं पात्रम् आदाय मायाः शत्रुनिबर्हणीः

asuraiḥ śrūyate cāpi punar dugdhā vasuṃdharā / āyasaṃ pātram ādāya māyāḥ śatrunibarhaṇīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरोचनस् तु प्राह्रादिर् वत्सस् तेषाम् अभूत् तदा । ऋत्विग् द्विमूर्धा दैत्यानां मधुर् दोग्धा महाबलः

virocanas tu prāhrādir vatsas teṣām abhūt tadā / ṛtvig dvimūrdhā daityānāṃ madhur dogdhā mahābalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयैते माययाद्यापि सर्वे मायाविनो ऽसुराः । वर्तयन्त्य् अमितप्रज्ञास् तद् एषाम् अमितं बलम्

tayaite māyayādyāpi sarve māyāvino 'surāḥ / vartayanty amitaprajñās tad eṣām amitaṃ balam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यक्षैश् च श्रूयते राजन् पुनर् दुग्धा वसुंधरा । आमपात्रे महाराज पुरान्तर्धानम् अक्षयम्

yakṣaiś ca śrūyate rājan punar dugdhā vasuṃdharā / āmapātre mahārāja purāntardhānam akṣayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन ते वर्तयन्तीह परमर्षिर् उवाच ह

tena te vartayantīha paramarṣir uvāca ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राक्षसैश् च पिशाचैश् च पुनर् दुग्धा वसुंधरा । शावं कपालम् आदाय प्रजा भोक्तुं नरर्षभ

rākṣasaiś ca piśācaiś ca punar dugdhā vasuṃdharā / śāvaṃ kapālam ādāya prajā bhoktuṃ nararṣabha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोग्धा रजतनाभस् तु तेषाम् आसीत् कुरूद्वह । वत्सः सुमाली कौरव्य क्षीरं रुधिरम् एव च

dogdhā rajatanābhas tu teṣām āsīt kurūdvaha / vatsaḥ sumālī kauravya kṣīraṃ rudhiram eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन क्षीरेण रक्षांसि यक्षाश् चैवामरोपमाः । वर्तयन्ति पिशाचाश् च भूतसंघास् तथैव च

tena kṣīreṇa rakṣāṃsi yakṣāś caivāmaropamāḥ / vartayanti piśācāś ca bhūtasaṃghās tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्मपत्रे पुनर् दुग्धा गन्धर्वैः साप्सरोगणैः । वत्सं चित्ररथं कृत्वा शुचीन् गन्धान् नरोत्तम

padmapatre punar dugdhā gandharvaiḥ sāpsarogaṇaiḥ / vatsaṃ citrarathaṃ kṛtvā śucīn gandhān narottama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां च सुरुचिस् त्व् आसीद् दोग्धा भरतसत्तम । गन्धर्वराजो ऽतिबलो महात्मा सूर्यसंनिभः

teṣāṃ ca surucis tv āsīd dogdhā bharatasattama / gandharvarājo 'tibalo mahātmā sūryasaṃnibhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शैलैश् च श्रूयते दुग्धा पुनर् देवी वसुंधरा । ओषधीर् वै मूर्तिमती रत्नानि विविधानि च

śailaiś ca śrūyate dugdhā punar devī vasuṃdharā / oṣadhīr vai mūrtimatī ratnāni vividhāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वत्सस् तु हिमवान् आसीद् दोग्धा मेरुर् महागिरिः । पात्रं तु शैलम् एवासीत् तेन शैलाः प्रतिष्ठिताः

vatsas tu himavān āsīd dogdhā merur mahāgiriḥ / pātraṃ tu śailam evāsīt tena śailāḥ pratiṣṭhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुग्धेयं वृक्षवीरुद्भिः श्रूयते च वसुंधरा । पालाशं पात्रम् आदाय च्छिन्नदग्धप्ररोहणम्

dugdheyaṃ vṛkṣavīrudbhiḥ śrūyate ca vasuṃdharā / pālāśaṃ pātram ādāya cchinnadagdhaprarohaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेयं धात्री विधात्री च पावनी च वसुंधरा । चराचरस्य सर्वस्य प्रतिष्ठा योनिर् एव च । सर्वकामदुघा दोग्ध्री सर्वसस्यप्ररोहिणी

seyaṃ dhātrī vidhātrī ca pāvanī ca vasuṃdharā / carācarasya sarvasya pratiṣṭhā yonir eva ca / sarvakāmadughā dogdhrī sarvasasyaprarohiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसीद् इयं समुद्रान्ता मेदिनीति परिश्रुता । मधुकैटभयोः कृत्स्ना मेदसाभिपरिप्लुता

āsīd iyaṃ samudrāntā medinīti pariśrutā / madhukaiṭabhayoḥ kṛtsnā medasābhipariplutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽभ्युपगमाद् राज्ञः पृथोर् वैन्यस्य भारत । दुहितृत्वम् अनुप्राप्ता देवी पृथ्वीति चोच्यते

tato 'bhyupagamād rājñaḥ pṛthor vainyasya bhārata / duhitṛtvam anuprāptā devī pṛthvīti cocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथुना प्रविभक्ता च शोधिता च वसुंधरा । सस्याकरवती स्फीता पुरपत्तनमालिनी

pṛthunā pravibhaktā ca śodhitā ca vasuṃdharā / sasyākaravatī sphītā purapattanamālinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंप्रभावो वैन्यः स राजासीद् राजसत्तम । नमस्यश् चैव पूज्यश् च भूतग्रामैर् न संशयः

evaṃprabhāvo vainyaḥ sa rājāsīd rājasattama / namasyaś caiva pūjyaś ca bhūtagrāmair na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणैश् च महाभागैर् वेदवेदाङ्गपारगैः । पृथुर् एव नमस्कार्यो वृत्तिदः स सनातनः

brāhmaṇaiś ca mahābhāgair vedavedāṅgapāragaiḥ / pṛthur eva namaskāryo vṛttidaḥ sa sanātanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्थिवैश् च महाभागैः पार्थिवत्वम् अभीप्सुभिः । आदिराजो नमस्कार्यः पृथुर् वैन्यः प्रतापवान्

pārthivaiś ca mahābhāgaiḥ pārthivatvam abhīpsubhiḥ / ādirājo namaskāryaḥ pṛthur vainyaḥ pratāpavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योधैर् अपि च विक्रान्तैः प्राप्तुकामैर् जयं युधि । आदिराजो नमस्कार्यो योधानां प्रथमो नृपः

yodhair api ca vikrāntaiḥ prāptukāmair jayaṃ yudhi / ādirājo namaskāryo yodhānāṃ prathamo nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो हि योद्धा रणं याति कीर्तयित्वा पृथुं नृपम् । स घोररूपान् संग्रामान् क्षेमी तरति कीर्तिमान्

yo hi yoddhā raṇaṃ yāti kīrtayitvā pṛthuṃ nṛpam / sa ghorarūpān saṃgrāmān kṣemī tarati kīrtimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैश्यैर् अपि च वित्ताढ्यैर् वैश्यवृत्तिम् अनुष्ठितैः । पृथुर् एव नमस्कार्यो वृत्तिदाता महायशाः

vaiśyair api ca vittāḍhyair vaiśyavṛttim anuṣṭhitaiḥ / pṛthur eva namaskāryo vṛttidātā mahāyaśāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव शूद्रैः शुचिभिस् त्रिवर्णपरिचारिभिः । पृथुर् एव नमस्कार्यः श्रेयः परम् अभीप्सुभिः

tathaiva śūdraiḥ śucibhis trivarṇaparicāribhiḥ / pṛthur eva namaskāryaḥ śreyaḥ param abhīpsubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते वत्सविशेषाश् च दोग्धारः क्षीरम् एव च । पात्राणि च मयोक्तानि किं भूयो वर्णयामि ते

ete vatsaviśeṣāś ca dogdhāraḥ kṣīram eva ca / pātrāṇi ca mayoktāni kiṃ bhūyo varṇayāmi te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.