Harivaṃśa (critical edition) 61

वैशंपायन उवाच महे प्रतिहते शक्रः सक्रोधस् त्रिदशेश्वरः । संवर्तकं नाम गणं तोयदानाम् अथाब्रवीत्

vaiśaṃpāyana uvāca mahe pratihate śakraḥ sakrodhas tridaśeśvaraḥ / saṃvartakaṃ nāma gaṇaṃ toyadānām athābravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भो बलाहकमातङ्गाः श्रूयतां मम भाषितम् । यदि वो मत्प्रियं कार्यं राजभक्तिपुरस्कृतम्

bho balāhakamātaṅgāḥ śrūyatāṃ mama bhāṣitam / yadi vo matpriyaṃ kāryaṃ rājabhaktipuraskṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते वृन्दावन गता दामोदरपरायणाः । नन्दगोपादयो गोपा विद्विषन्ति ममोत्सवम्

ete vṛndāvana gatā dāmodaraparāyaṇāḥ / nandagopādayo gopā vidviṣanti mamotsavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आजीवो यः परस् तेषां गोपत्वं च यतः स्मृतम् । ता गावः सप्तरात्रेण पीड्यन्तां वृष्टिमारुतैः

ājīvo yaḥ paras teṣāṃ gopatvaṃ ca yataḥ smṛtam / tā gāvaḥ saptarātreṇa pīḍyantāṃ vṛṣṭimārutaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐरावतगतश् चाहम् स्वयम् एवाम्बु दारुणम् । स्रक्ष्यामि वृष्टिं वातं च वज्राशनिसमप्रभम्

airāvatagataś cāham svayam evāmbu dāruṇam / srakṣyāmi vṛṣṭiṃ vātaṃ ca vajrāśanisamaprabham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवद्भिश् चण्डवर्षेण चरता मारुतेन च । हतास् ताः सव्रजा गावस् त्यक्ष्यन्ति भुवि जीवितम्

bhavadbhiś caṇḍavarṣeṇa caratā mārutena ca / hatās tāḥ savrajā gāvas tyakṣyanti bhuvi jīvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् आज्ञापयाम् आस स सर्वाञ् जलदान् प्रभुः । प्रत्याहते वै कृष्णेन शासने पाकशासनः

evam ājñāpayām āsa sa sarvāñ jaladān prabhuḥ / pratyāhate vai kṛṣṇena śāsane pākaśāsanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् ते जलदाः कृष्णा घोरनादा भयावहाः । आकाशं छादयामासुः सर्वतः पर्वतोपमाः

tatas te jaladāḥ kṛṣṇā ghoranādā bhayāvahāḥ / ākāśaṃ chādayāmāsuḥ sarvataḥ parvatopamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्युत्संपातजननाः शक्रचापविभूषिताः । तिमिरावृतम् आकाशं चक्रुस् ते जलदास् तदा

vidyutsaṃpātajananāḥ śakracāpavibhūṣitāḥ / timirāvṛtam ākāśaṃ cakrus te jaladās tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गजा इवान्ये संसक्ताः केचिन् मकरवर्चसः । नागा इवान्ये गगने चेरुर् जलदपुंगवाः

gajā ivānye saṃsaktāḥ kecin makaravarcasaḥ / nāgā ivānye gagane cerur jaladapuṃgavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते ऽन्योन्यवपुषा बद्धा नागयूथायुतोपमाः । दुर्दिनं विपुलं चक्रुश् छादयन्तो नभस् तलम्

te 'nyonyavapuṣā baddhā nāgayūthāyutopamāḥ / durdinaṃ vipulaṃ cakruś chādayanto nabhas talam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धाराभिस् तुल्यरूपाभिर् ववृषुस् ते बलाहकाः

dhārābhis tulyarūpābhir vavṛṣus te balāhakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुद्रं मेनिरे तं हि खम् आरूढं नृचक्षुषः । दुर्विगाह्यम् अपर्यन्तम् अगाधं दुर्दिनं महत्

samudraṃ menire taṃ hi kham ārūḍhaṃ nṛcakṣuṣaḥ / durvigāhyam aparyantam agādhaṃ durdinaṃ mahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न संपतन्ति खगमा दुद्रुवुर् मृगजातयः । पर्वताभेषु मेघेषु खे नदत्सु समन्ततः

na saṃpatanti khagamā dudruvur mṛgajātayaḥ / parvatābheṣu megheṣu khe nadatsu samantataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुप्तसूर्येन्दुसदृशे मेघैर् नभसि दारुणैह् । अतिवृष्टेन लोकस्य विरूपम् अभवद् वपुः

suptasūryendusadṛśe meghair nabhasi dāruṇaih / ativṛṣṭena lokasya virūpam abhavad vapuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेघौघैर् निष्प्रभाकारम् अदृश्यग्रहतारकम् । चन्द्रसूर्यांशुरहितं खं बभूवातिनिष्प्रभम्

meghaughair niṣprabhākāram adṛśyagrahatārakam / candrasūryāṃśurahitaṃ khaṃ babhūvātiniṣprabham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आबभौ सर्वतस् तत्र भूमिस् तोयमयी यथा

ābabhau sarvatas tatra bhūmis toyamayī yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनेदुर् बर्हिणस् तत्र स्तोककाल्परुताः खगाः । विवृद्धिं निम्नगा याताः प्लवगाः संप्लवं गताः

vinedur barhiṇas tatra stokakālparutāḥ khagāḥ / vivṛddhiṃ nimnagā yātāḥ plavagāḥ saṃplavaṃ gatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्जितेन च मेघानां पर्जन्यनिनदेन च । तर्जितानीव कम्पन्ते तृणानि तरुभिः सह

garjitena ca meghānāṃ parjanyaninadena ca / tarjitānīva kampante tṛṇāni tarubhiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तो ऽन्तकालो लोकानां प्राप्ता चैकार्णवा मही । इति गोपगणा वाक्यं व्याहरन्ति भयार्दिताः

prāpto 'ntakālo lokānāṃ prāptā caikārṇavā mahī / iti gopagaṇā vākyaṃ vyāharanti bhayārditāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हम्भारवैः क्रन्दमाना न चेलुः स्तम्भितोपमाः । निष्कम्पसक्थिश्रवणा निष्प्रयत्नखुराननाः । हृष्टलोमार्द्रतनवः क्षामकुक्षिपयोधराः

hambhāravaiḥ krandamānā na celuḥ stambhitopamāḥ / niṣkampasakthiśravaṇā niṣprayatnakhurānanāḥ / hṛṣṭalomārdratanavaḥ kṣāmakukṣipayodharāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काश्चित् प्राणान् जहुः श्रान्ता निपेतुः काश्चिद् आतुराः । काश्चित् सवत्साः पतिता गावः शीकरवेजिताः

kāścit prāṇān jahuḥ śrāntā nipetuḥ kāścid āturāḥ / kāścit savatsāḥ patitā gāvaḥ śīkaravejitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काश्चिद् आक्रम्य क्रोडेन वत्सांश् तिष्ठन्ति मातरः । विमुखाः श्रान्तसक्थ्यश् च निराहाराः कृशोदराः

kāścid ākramya kroḍena vatsāṃś tiṣṭhanti mātaraḥ / vimukhāḥ śrāntasakthyaś ca nirāhārāḥ kṛśodarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पेतुर् आर्ता वेपमाना गावो वर्षपराजिताः । वत्साश् चोन्मुखका बाला दामोदर मुखाः स्थिताः । त्राहीति वदनैर् दीनैः कृष्णम् ऊचुर् इवार्तवत्

petur ārtā vepamānā gāvo varṣaparājitāḥ / vatsāś conmukhakā bālā dāmodara mukhāḥ sthitāḥ / trāhīti vadanair dīnaiḥ kṛṣṇam ūcur ivārtavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गवां तत्कदनं दृष्ट्वा दुर्दिनागमजं भयम् । गोपांश् चासन्नवदनान् कोपं कृष्णः समादधे

gavāṃ tatkadanaṃ dṛṣṭvā durdināgamajaṃ bhayam / gopāṃś cāsannavadanān kopaṃ kṛṣṇaḥ samādadhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चिन्तयित्वा संरब्धो दृष्टो योगो गवाम् इति । आत्मानम् आत्मना वाक्यम् इदम् आह प्रियंवदः

sa cintayitvā saṃrabdho dṛṣṭo yogo gavām iti / ātmānam ātmanā vākyam idam āha priyaṃvadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्याहम् इमम् उत्पाट्य सकाननवनं गिरिम् । कल्पयेयं गवां स्थानं वर्षत्राणाय दुर्धरम्

adyāham imam utpāṭya sakānanavanaṃ girim / kalpayeyaṃ gavāṃ sthānaṃ varṣatrāṇāya durdharam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं धृतो मया शैलो भूमीगृहनिभोपमः । त्रास्यन्ते सव्रजा गावो मद्वश्यश् च भविष्यति

ayaṃ dhṛto mayā śailo bhūmīgṛhanibhopamaḥ / trāsyante savrajā gāvo madvaśyaś ca bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्वोर् बलं दर्शयिष्यन् समीपं तं महीधरम् । दोर्भ्यां उत्पाटयामास कृष्णो गिरिर् इवापरः

bāhvor balaṃ darśayiṣyan samīpaṃ taṃ mahīdharam / dorbhyāṃ utpāṭayāmāsa kṛṣṇo girir ivāparaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स धृतः संगतो मेघैर् गिरिः सव्येन पाणिना । गृहभावं गतस् तत्र गृहाकारेण वर्चसा

sa dhṛtaḥ saṃgato meghair giriḥ savyena pāṇinā / gṛhabhāvaṃ gatas tatra gṛhākāreṇa varcasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमेर् उत्पाट्यमानस्य तस्य शैलस्य सानुषु । शिलाः प्रशिथिलाश् चेलुर् निष्पेतुश् च सपादपाः

bhūmer utpāṭyamānasya tasya śailasya sānuṣu / śilāḥ praśithilāś celur niṣpetuś ca sapādapāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिखरैर् घूणमानैश् च सीदमानैश् च सर्वतः । विधृतैश् चोच्छ्रितैः शृङ्गैर् अगमः खगमो ऽभवत्

śikharair ghūṇamānaiś ca sīdamānaiś ca sarvataḥ / vidhṛtaiś cocchritaiḥ śṛṅgair agamaḥ khagamo 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चलत्प्रस्रवणैः पार्श्वैर् मेघौघैर् एकतां गतैः । भिद्यमानाश्मनिचयश् चचाल धरणीधरः

calatprasravaṇaiḥ pārśvair meghaughair ekatāṃ gataiḥ / bhidyamānāśmanicayaś cacāla dharaṇīdharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविदुस् ते जना रूपं वायोस् तस्य च गर्जतः

vividus te janā rūpaṃ vāyos tasya ca garjataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेघैः शिखरसंधानैर् जलप्रस्रवणान्वितैः । मिश्रीकृत इवाभाति गिरिर् उद्दामबर्हिणः

meghaiḥ śikharasaṃdhānair jalaprasravaṇānvitaiḥ / miśrīkṛta ivābhāti girir uddāmabarhiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आप्लुतो ऽयं गिरिः पक्षैर् इति विद्याधरोरगाः । गन्धर्वऋषयश् चैव वाचो मुञ्चन्ति सुस्वराः

āpluto 'yaṃ giriḥ pakṣair iti vidyādharoragāḥ / gandharvaṛṣayaś caiva vāco muñcanti susvarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कृष्णतलविन्यस्तो मुक्तमूलः क्षितेस् तलात् । रीतीर् निर्वर्तयामास काञ्चनाञ् जनराजतीः

sa kṛṣṇatalavinyasto muktamūlaḥ kṣites talāt / rītīr nirvartayāmāsa kāñcanāñ janarājatīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कानिचिच् छादितानीव संकीर्णार्धानि कानिचित् । गिरेर् मेघं प्रविष्टानि तस्य शृङ्गाणि चाभवन्

kānicic chāditānīva saṃkīrṇārdhāni kānicit / girer meghaṃ praviṣṭāni tasya śṛṅgāṇi cābhavan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गिरिणा कम्प्यमानेन कम्पितानां तु शाखिनाम् । पुष्पम् उच्चावचं भूमौ व्यशीर्यत समन्ततः

giriṇā kampyamānena kampitānāṃ tu śākhinām / puṣpam uccāvacaṃ bhūmau vyaśīryata samantataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निःसृताः पृथुमूर्धानः स्वस्तिकार्धविभूषिताः । द्विजिह्वपतयः क्रुद्धाः खेचराः खे समन्ततः

niḥsṛtāḥ pṛthumūrdhānaḥ svastikārdhavibhūṣitāḥ / dvijihvapatayaḥ kruddhāḥ khecarāḥ khe samantataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्तिं जग्मुः खगगणा वर्षेण च भयेन च । उत्पत्योत्पत्य गगनात् पुनः पेतुर् अवाङ्मुखाः

ārtiṃ jagmuḥ khagagaṇā varṣeṇa ca bhayena ca / utpatyotpatya gaganāt punaḥ petur avāṅmukhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेजुश् चारोषिताः सिंहाः सजला इव तोयदाः । गर्गरा इव मथ्यन्तो नेदुः शार्दूलपुंगवाः

rejuś cāroṣitāḥ siṃhāḥ sajalā iva toyadāḥ / gargarā iva mathyanto neduḥ śārdūlapuṃgavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषमैश् च समीभूतैः समैश् चात्यन्तदुर्गमैः । व्यावृत्तदेहः स गिरी रम्य एवोपलक्ष्यते

viṣamaiś ca samībhūtaiḥ samaiś cātyantadurgamaiḥ / vyāvṛttadehaḥ sa girī ramya evopalakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिवृष्टस्य तैर् मेघैस् तस्य रूपं बभूव ह । स्तम्भितस्येव रुद्रेण त्रिपुरस्य विहायसि

abhivṛṣṭasya tair meghais tasya rūpaṃ babhūva ha / stambhitasyeva rudreṇa tripurasya vihāyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाहुदण्डेन कृष्णस्य विधृतं सुमहत् तदा । नीलाभ्रपटलच् छन्नं तद्गिरिच्छत्रम् आबभौ

bāhudaṇḍena kṛṣṇasya vidhṛtaṃ sumahat tadā / nīlābhrapaṭalac channaṃ tadgiricchatram ābabhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नायमानो जलदैर् निमीलितगुहामुखः । बाहूपधाने कृष्णस्य प्रसुप्त इव खे गिरिः

svapnāyamāno jaladair nimīlitaguhāmukhaḥ / bāhūpadhāne kṛṣṇasya prasupta iva khe giriḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्विहंगरुतैर् वृक्षैर् निर्मयूररुतैर् वनैः । निरालम्ब इवाभाति गिरिः स शिखरैर् वृतः

nirvihaṃgarutair vṛkṣair nirmayūrarutair vanaiḥ / nirālamba ivābhāti giriḥ sa śikharair vṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्यस्तैर् घूर्णमानैश् च प्रचलद्भिश् च सानुभिः । सज्वराणीव शैलस्य वनानि शिखराणि च

paryastair ghūrṇamānaiś ca pracaladbhiś ca sānubhiḥ / sajvarāṇīva śailasya vanāni śikharāṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तमाङ्गगतास् तस्य मेघाः पवनवाहनाः । त्वर्यमाणा महेन्द्रेण तोयं मुमुचुर् अक्षयम्

uttamāṅgagatās tasya meghāḥ pavanavāhanāḥ / tvaryamāṇā mahendreṇa toyaṃ mumucur akṣayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स लम्बमानः कृष्णस्य भुजाग्रे सघनो गिरिः । चक्रारूढ इवाभाति देशो नृपतिपीडितः

sa lambamānaḥ kṛṣṇasya bhujāgre saghano giriḥ / cakrārūḍha ivābhāti deśo nṛpatipīḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स मेघनिचयस् तस्थौ गिरिं तं परिवार्य ह । पुरं पुरस्कृत्य यथा स्फीतो जनपदो महान्

sa meghanicayas tasthau giriṃ taṃ parivārya ha / puraṃ puraskṛtya yathā sphīto janapado mahān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवेश्य तं करे शैलं तुलयित्वा च सस्मितम् । प्रोवाच गोप्ता गोपानां प्रजापतिर् इव स्थितः

niveśya taṃ kare śailaṃ tulayitvā ca sasmitam / provāca goptā gopānāṃ prajāpatir iva sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् देवैर् असंभाव्यं दिव्येन विधिना मया । कृतं गिरिगृहं गोपा निवातशरणं गवाम्

etad devair asaṃbhāvyaṃ divyena vidhinā mayā / kṛtaṃ girigṛhaṃ gopā nivātaśaraṇaṃ gavām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षिप्रं विशन्तु यूथानि गवाम् इह हि शान्तये । निवातेषु च देशेषु निवसन्तु यथासुखम् । यथाव्रजं यथायूथं यथासारं च वै सुखम्

kṣipraṃ viśantu yūthāni gavām iha hi śāntaye / nivāteṣu ca deśeṣu nivasantu yathāsukham / yathāvrajaṃ yathāyūthaṃ yathāsāraṃ ca vai sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रैलोक्यम् अप्य् उत्सहते ग्रसितुं किं पुनर् व्रजम्

trailokyam apy utsahate grasituṃ kiṃ punar vrajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः किलकिलाशब्दो गवां हम्भारवाश्रितः । गोपानां तुमुलो जज्ञे मेघनादश् च बाह्यतः

tataḥ kilakilāśabdo gavāṃ hambhāravāśritaḥ / gopānāṃ tumulo jajñe meghanādaś ca bāhyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविशन्ति ततो गावो गोपैर् यूथप्रकल्पिताः । तस्य शैलस्य विपुलं प्रदरं गह्वरोदरम्

praviśanti tato gāvo gopair yūthaprakalpitāḥ / tasya śailasya vipulaṃ pradaraṃ gahvarodaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णो ऽपि मूले शैलस्य शैलस्तम्भ इवोच्छ्रितः । दधारैकेन हस्तेन शैलं प्रियम् इवातिथिम्

kṛṣṇo 'pi mūle śailasya śailastambha ivocchritaḥ / dadhāraikena hastena śailaṃ priyam ivātithim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो व्रजस्य भाण्डानि युक्तानि शकटानि च । विविशुर् वर्षभीतानि तद् गृहं गिरिनिर्मितम्

tato vrajasya bhāṇḍāni yuktāni śakaṭāni ca / viviśur varṣabhītāni tad gṛhaṃ girinirmitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिदैवं तु कृष्णस्य दृष्ट्वा तत् कर्म वज्रभृत् । मिथ्याप्रतिज्ञो जलदान् वारयामास वै विभुः

atidaivaṃ tu kṛṣṇasya dṛṣṭvā tat karma vajrabhṛt / mithyāpratijño jaladān vārayāmāsa vai vibhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तरात्रे तु निर्वृत्ते धरण्यां विगतोत्सवे । जगाम संवृतो मेघैर् वृत्रहा स्वर्गम् उत्तमम्

saptarātre tu nirvṛtte dharaṇyāṃ vigatotsave / jagāma saṃvṛto meghair vṛtrahā svargam uttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवृत्ते सप्तरात्रे तु तिष्ये स्कन्ने शतक्रतौ । गताभ्रे विमले व्योम्नि दिवसे दीप्तभास्करे

nivṛtte saptarātre tu tiṣye skanne śatakratau / gatābhre vimale vyomni divase dīptabhāskare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गावस् तेनैव मार्गेण परिजग्मुर् गतश्रमाः । खं च स्थानं ततो घोषः प्रत्ययात् पुनर् एव सः

gāvas tenaiva mārgeṇa parijagmur gataśramāḥ / khaṃ ca sthānaṃ tato ghoṣaḥ pratyayāt punar eva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णो ऽपि तं गिरिश्रेष्ठं स्वस्थाने स्थावरात्मवान् । प्रीतो निवेशयामास ध्रुवाय वरदो विभुः

kṛṣṇo 'pi taṃ giriśreṣṭhaṃ svasthāne sthāvarātmavān / prīto niveśayāmāsa dhruvāya varado vibhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.