Harivaṃśa (critical edition) 7

जनमेजय उवाच मन्वन्तराणि सर्वाणि विस्तरेण तपोधन । तेषां पूर्वविसृष्टिं च वैशंपायन कीर्तय

janamejaya uvāca manvantarāṇi sarvāṇi vistareṇa tapodhana / teṣāṃ pūrvavisṛṣṭiṃ ca vaiśaṃpāyana kīrtaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावन्तो मनवश् चैव यावन्तं कालम् एव च । मन्वन्तरकथां ब्रह्मञ् छ्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः

yāvanto manavaś caiva yāvantaṃ kālam eva ca / manvantarakathāṃ brahmañ chrotum icchāmi tattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैशंपायन उवाच न शक्यं विस्तरं तात वक्तुं वर्षशतैर् अपि । मन्वन्तराणां कौरव्य संक्षेपं त्व् एव मे शृणु

vaiśaṃpāyana uvāca na śakyaṃ vistaraṃ tāta vaktuṃ varṣaśatair api / manvantarāṇāṃ kauravya saṃkṣepaṃ tv eva me śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वायंभुवो मनुस् तात मनुः स्वारोचिषस् तथा । औत्तमस् तामसश् चैव रैवतश् चाक्षुषस् तथा । वैवस्वतश् च कौरव्य सांप्रतो मनुर् उच्यते

svāyaṃbhuvo manus tāta manuḥ svārociṣas tathā / auttamas tāmasaś caiva raivataś cākṣuṣas tathā / vaivasvataś ca kauravya sāṃprato manur ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव मेरुसावर्णाश् चत्वारो मनवः स्मृताः

tathaiva merusāvarṇāś catvāro manavaḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतीता वर्तमानाश् च तथैवानागताश् च ये । कीर्तिता मनवस् तात मयैवैते यथाश्रुति । ऋषींस् तेषां प्रवक्ष्यामि पुत्रान् देवगणांस् तथा

atītā vartamānāś ca tathaivānāgatāś ca ye / kīrtitā manavas tāta mayaivaite yathāśruti / ṛṣīṃs teṣāṃ pravakṣyāmi putrān devagaṇāṃs tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मरीचिर् अत्रिर् भगवान् अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश् च वसिष्ठश् च सप्तैते ब्रह्मणः सुताः

marīcir atrir bhagavān aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ / pulastyaś ca vasiṣṭhaś ca saptaite brahmaṇaḥ sutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरस्यां दिशि तथा राजन् सप्तर्षयः स्थिताः । यामा नाम तथा देवा आसन् स्वायंभुवे ऽन्तरे

uttarasyāṃ diśi tathā rājan saptarṣayaḥ sthitāḥ / yāmā nāma tathā devā āsan svāyaṃbhuve 'ntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्नीध्रश् चाग्निबाहुश् च मेधा मेधातिथिर् वसुः । ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यः सवनः पुत्र एव च

agnīdhraś cāgnibāhuś ca medhā medhātithir vasuḥ / jyotiṣmān dyutimān havyaḥ savanaḥ putra eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोः स्वायंभुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः । एतत् ते प्रथमं राजन् मन्वन्तरम् उदाहृतम्

manoḥ svāyaṃbhuvasyaite daśa putrā mahaujasaḥ / etat te prathamaṃ rājan manvantaram udāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

और्वो वसिष्ठपुत्रश् च स्तम्बः काश्यप एव च । प्राणो बृहस्पतिश् चैव दत्तो ऽत्रिश् च्यवनस् तथा । एते महर्षयस् तात वायुप्रोक्ता महाव्रताः

aurvo vasiṣṭhaputraś ca stambaḥ kāśyapa eva ca / prāṇo bṛhaspatiś caiva datto 'triś cyavanas tathā / ete maharṣayas tāta vāyuproktā mahāvratāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवाश् च तुषिता नाम स्मृताः स्वारोचिषे ऽन्तरे । हविर्ध्रः सुकृतिर् ज्योतिर् आपो मूर्तिर् अयस्मयः

devāś ca tuṣitā nāma smṛtāḥ svārociṣe 'ntare / havirdhraḥ sukṛtir jyotir āpo mūrtir ayasmayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथितश् च नभस्यश् च नभः सूर्यस् तथैव च । स्वारोचिषस्य पुत्रास् ते मनोस् तात महात्मनः । कीर्तिताः पृथिवीपाल महावीर्यपराक्रमाः

prathitaś ca nabhasyaś ca nabhaḥ sūryas tathaiva ca / svārociṣasya putrās te manos tāta mahātmanaḥ / kīrtitāḥ pṛthivīpāla mahāvīryaparākramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयम् एतत् कथितं तव मन्वन्तरं मया । इदं तृतीयं वक्ष्यामि तन् निबोध नराधिप

dvitīyam etat kathitaṃ tava manvantaraṃ mayā / idaṃ tṛtīyaṃ vakṣyāmi tan nibodha narādhipa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसिष्ठपुत्राः सप्तासन् वासिष्ठा इति विश्रुताः । हिरण्यगर्भस्य सुता ऊर्जा जाताः सुतेजसः

vasiṣṭhaputrāḥ saptāsan vāsiṣṭhā iti viśrutāḥ / hiraṇyagarbhasya sutā ūrjā jātāḥ sutejasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषयो ऽत्र मया प्रोक्ताः कीर्त्यमानान् निबोध मे । औत्तमेयान् महाराज दश पुत्रान् मनोरमान्

ṛṣayo 'tra mayā proktāḥ kīrtyamānān nibodha me / auttameyān mahārāja daśa putrān manoramān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष ऊर्जस् तनूपश् च मधुर् माधव एव च । शुचिः शुक्रः सहश् चैव नभस्यो नभ एव च । भानवस् तत्र देवाश् च मन्वन्तरम् उदाहृतम्

iṣa ūrjas tanūpaś ca madhur mādhava eva ca / śuciḥ śukraḥ sahaś caiva nabhasyo nabha eva ca / bhānavas tatra devāś ca manvantaram udāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्वन्तरं चतुर्थं ते कथयिष्यामि तच् छृणु । काव्यः पृथुस् तथैवाग्निर् जह्नुर् धाता च भारत । कपीवान् अकपीवांश् च तत्र सप्तर्षयो नृप

manvantaraṃ caturthaṃ te kathayiṣyāmi tac chṛṇu / kāvyaḥ pṛthus tathaivāgnir jahnur dhātā ca bhārata / kapīvān akapīvāṃś ca tatra saptarṣayo nṛpa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुराणे कीर्तितास् तात पुत्राः पौत्राश् च भारत । सत्या देवगणाश् चैव तामसस्यान्तरे मनोः

purāṇe kīrtitās tāta putrāḥ pautrāś ca bhārata / satyā devagaṇāś caiva tāmasasyāntare manoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्युतिस् तपस्यः सुतपास् तपोमूलस् तपोधनः । तपोरतिर् अकल्माषस् तन्वी धन्वी परम्टपः

dyutis tapasyaḥ sutapās tapomūlas tapodhanaḥ / taporatir akalmāṣas tanvī dhanvī paramṭapaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तामसस्य मनोर् एते दश पुत्रा महाबलाः । वायुप्रोक्ता महाराज चतुर्थं चैतद् अन्तरम्

tāmasasya manor ete daśa putrā mahābalāḥ / vāyuproktā mahārāja caturthaṃ caitad antaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदबाहुर् यदुध्रश् च मुनिर् वेदशिरास् तथा । हिरण्यलोमा पर्जन्य ऊर्ध्वबाहुश् च सोमजः । सत्यनेत्रस् तथात्रेय एते सप्तर्षयो ऽपरे

vedabāhur yadudhraś ca munir vedaśirās tathā / hiraṇyalomā parjanya ūrdhvabāhuś ca somajaḥ / satyanetras tathātreya ete saptarṣayo 'pare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवाश् चाभूतरजसस् तथा प्रकृतयः स्मृताः । पारिप्लवश् च रैभ्यश् च मनोर् अन्तरम् उच्यते

devāś cābhūtarajasas tathā prakṛtayaḥ smṛtāḥ / pāriplavaś ca raibhyaś ca manor antaram ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पुत्रान् इमांस् तस्य निबोध गदतो मम । धृतिमान् अव्ययो युक्तस् तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः

atha putrān imāṃs tasya nibodha gadato mama / dhṛtimān avyayo yuktas tattvadarśī nirutsukaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरण्यश् च प्रकाशश् च निर्मोहः सत्यवाक् कृतिः । रैवतस्य मनोः पुत्राः पञ्चमं चैतद् अन्तरम्

araṇyaś ca prakāśaś ca nirmohaḥ satyavāk kṛtiḥ / raivatasya manoḥ putrāḥ pañcamaṃ caitad antaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्ठं ते संप्रवक्ष्यामि तन् निबोध नराधिप । भृगुर् नभो विवस्वांश् च सुधामा विरजास् तथा

ṣaṣṭhaṃ te saṃpravakṣyāmi tan nibodha narādhipa / bhṛgur nabho vivasvāṃś ca sudhāmā virajās tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिनामा सहिष्णुश् च सप्त एते महर्षयः । चाक्षुषस्यान्तरे तात मनोर् देवान् इमाञ् शृणु

atināmā sahiṣṇuś ca sapta ete maharṣayaḥ / cākṣuṣasyāntare tāta manor devān imāñ śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्याः प्रभूता ऋभवः पृथुकाश् च दिवौकसः । लेखाश् च नाम राजेन्द्र पञ्च देवगणाः स्मृताः

ādyāḥ prabhūtā ṛbhavaḥ pṛthukāś ca divaukasaḥ / lekhāś ca nāma rājendra pañca devagaṇāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषेर् अङ्गिरसः पुत्रा महात्मानो महौजसः । नाड्वलेया महाराज दश पुत्राश् च विश्रुताः । उरुप्रभृतयो राजन् षष्ठं मन्वन्तरं स्मृतम्

ṛṣer aṅgirasaḥ putrā mahātmāno mahaujasaḥ / nāḍvaleyā mahārāja daśa putrāś ca viśrutāḥ / uruprabhṛtayo rājan ṣaṣṭhaṃ manvantaraṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रिर् वसिष्ठो भगवान् कश्यपश् च महान् ऋषिः । गौतमो ऽथ भरद्वाजो विश्वामित्रस् तथैव च

atrir vasiṣṭho bhagavān kaśyapaś ca mahān ṛṣiḥ / gautamo 'tha bharadvājo viśvāmitras tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव पुत्रो भगवान् ऋचीकस्य महात्मनः । सप्तमो जमदग्निश् च ऋषयः सांप्रतं दिवि

tathaiva putro bhagavān ṛcīkasya mahātmanaḥ / saptamo jamadagniś ca ṛṣayaḥ sāṃprataṃ divi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साध्या रुद्राश् च विश्वे च वसवो मरुतस् तथा । आदित्याश् चाश्विनौ चैव देवौ वैवस्वतौ स्मृतौ

sādhyā rudrāś ca viśve ca vasavo marutas tathā / ādityāś cāśvinau caiva devau vaivasvatau smṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोर् वैवस्वतस्यैते वर्तन्ते सांप्रते ऽन्तरे । इक्ष्वाकुप्रमुखाश् चैव दश पुत्रा महात्मनः

manor vaivasvatasyaite vartante sāṃprate 'ntare / ikṣvākupramukhāś caiva daśa putrā mahātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेषां कीर्तितानां तु महर्षीणां महौजसाम् । राजन् पुत्राश् च पौत्राश् च दिक्षु सर्वासु भारत

eteṣāṃ kīrtitānāṃ tu maharṣīṇāṃ mahaujasām / rājan putrāś ca pautrāś ca dikṣu sarvāsu bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्राग्दिशं सप्त सप्तकाः । स्थिता धर्मव्यवस्थार्थं लोकसंरक्षणाय च

manvantareṣu sarveṣu prāgdiśaṃ sapta saptakāḥ / sthitā dharmavyavasthārthaṃ lokasaṃrakṣaṇāya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्वन्तरे व्यतिक्रान्ते चत्वारः सप्तका गणाः । कृत्वा कर्म दिवं यान्ति ब्रह्मलोकम् अनामयम्

manvantare vyatikrānte catvāraḥ saptakā gaṇāḥ / kṛtvā karma divaṃ yānti brahmalokam anāmayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽन्ये तपसा युक्ताः स्थानं तत् पूरयन्त्य् उत । अतीता वर्तमानाश् च क्रमेणैतेन भारत

tato 'nye tapasā yuktāḥ sthānaṃ tat pūrayanty uta / atītā vartamānāś ca krameṇaitena bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतान्य् उक्तानि कौरव्य सप्तातीतानि भारत । मन्वन्तराणि सर्वाणि निबोधानागतानि मे

etāny uktāni kauravya saptātītāni bhārata / manvantarāṇi sarvāṇi nibodhānāgatāni me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सावर्णा मनवस् तात पञ्च तांश् च निबोध मे । एको वैवस्वतस् तेषां चत्वारश् च प्रजापतेः । परमेष्ठिसुतास् तात मेरुसावर्णतां गताः

sāvarṇā manavas tāta pañca tāṃś ca nibodha me / eko vaivasvatas teṣāṃ catvāraś ca prajāpateḥ / parameṣṭhisutās tāta merusāvarṇatāṃ gatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षस्यैते हि दौहित्राः प्रियायास् तनया नृप । महता तपसा युक्ता मेरुपृष्ठे महौजसः

dakṣasyaite hi dauhitrāḥ priyāyās tanayā nṛpa / mahatā tapasā yuktā merupṛṣṭhe mahaujasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रौच्यो नाम मनुः स्मृतः । भूत्यां चोत्पादितो देव्यां भौत्यो नाम रुचेः सुतः । अनागताश् च सप्तैते लोके ऽस्मिन् मनवः स्मृताः

ruceḥ prajāpateḥ putro raucyo nāma manuḥ smṛtaḥ / bhūtyāṃ cotpādito devyāṃ bhautyo nāma ruceḥ sutaḥ / anāgatāś ca saptaite loke 'smin manavaḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनागताश् च सप्तैव स्मृता दिवि महर्षयः । मनोर् अन्तरम् आसाद्य सावर्णस्येह ताञ् शृणु

anāgatāś ca saptaiva smṛtā divi maharṣayaḥ / manor antaram āsādya sāvarṇasyeha tāñ śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रामो व्यासस् तथात्रेयो दीप्तिमन्तो बहुश्रुताः । भारद्वाजस् तथा द्रौणिर् अश्वत्थामा महाद्युतिः

rāmo vyāsas tathātreyo dīptimanto bahuśrutāḥ / bhāradvājas tathā drauṇir aśvatthāmā mahādyutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोतमस्यात्मजश् चैव शरद्वान् नाम गौतमः । कौशिको गालवश् चैव रुरुः काश्यप एव च । एते सप्त महात्मानो भविष्या मुनिसत्तमाः

gotamasyātmajaś caiva śaradvān nāma gautamaḥ / kauśiko gālavaś caiva ruruḥ kāśyapa eva ca / ete sapta mahātmāno bhaviṣyā munisattamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरीवांश् चावरीवांश् च संमतो धृतिमान् वसुः । चरिष्णुर् आढ्यो धृष्णुश् च वाजी सुमतिर् एव च । सावर्णस्य मनोः पुत्रा भविष्या दश भारत

varīvāṃś cāvarīvāṃś ca saṃmato dhṛtimān vasuḥ / cariṣṇur āḍhyo dhṛṣṇuś ca vājī sumatir eva ca / sāvarṇasya manoḥ putrā bhaviṣyā daśa bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतीतनागतानां वै महर्षीणां सदा नरः

atītanāgatānāṃ vai maharṣīṇāṃ sadā naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्णं युगसहस्रं हि परिपाल्या नरेश्वरैः । प्रजाभिस् तपसा चैव संहारान्ते च नित्यशः

pūrṇaṃ yugasahasraṃ hi paripālyā nareśvaraiḥ / prajābhis tapasā caiva saṃhārānte ca nityaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युगानि सप्ततिस् तानि साग्राणि कथितानि ते । कृतत्रेतादियुक्तानि मनोर् अन्तरम् उच्यते

yugāni saptatis tāni sāgrāṇi kathitāni te / kṛtatretādiyuktāni manor antaram ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्दशैते मनवः कीर्तिताः कीर्तिवर्धनाः । वेदेषु सपुराणेषु सर्वे ते प्रभविष्णवः । प्रजानां पतयो राजन् धन्यम् एषां प्रकीर्तनम्

caturdaśaite manavaḥ kīrtitāḥ kīrtivardhanāḥ / vedeṣu sapurāṇeṣu sarve te prabhaviṣṇavaḥ / prajānāṃ patayo rājan dhanyam eṣāṃ prakīrtanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्वन्तरेषु संहाराः संहारान्तेषु संभवाः । न शक्यम् अन्तं तेषां वै वक्तुं वर्षशतैर् अपि

manvantareṣu saṃhārāḥ saṃhārānteṣu saṃbhavāḥ / na śakyam antaṃ teṣāṃ vai vaktuṃ varṣaśatair api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विसर्गस्य प्रजानां वै संहारस्य च भारत । मन्वन्तरेषु संहारः श्रूयते भरतर्षभ

visargasya prajānāṃ vai saṃhārasya ca bhārata / manvantareṣu saṃhāraḥ śrūyate bharatarṣabha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सशेषास् तत्र तिष्ठन्ति देवा ब्रह्मर्षिभिः सह । तपसा ब्रह्मचर्येण श्रुतेन च समन्विताः । पूर्णे युगसहस्रे तु कल्पो निःशेष उच्यते

saśeṣās tatra tiṣṭhanti devā brahmarṣibhiḥ saha / tapasā brahmacaryeṇa śrutena ca samanvitāḥ / pūrṇe yugasahasre tu kalpo niḥśeṣa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र भूतानि सर्वाणि दग्धान्य् आदित्यरश्मिभिः । ब्रह्माणम् अग्रतः कृत्वा सहादित्यगणैर् विभो

tatra bhūtāni sarvāṇi dagdhāny ādityaraśmibhiḥ / brahmāṇam agrataḥ kṛtvā sahādityagaṇair vibho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं हरिं नारायणं प्रभुम् । स्रष्टारं सर्वभूतानां कल्पान्तेषु पुनः पुनः । अव्यक्तः शाश्वतो देवस् तस्य सर्वम् इदं जगत्

praviśanti suraśreṣṭhaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum / sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ kalpānteṣu punaḥ punaḥ / avyaktaḥ śāśvato devas tasya sarvam idaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र ते वर्तयिष्यामि मनोर् वैवस्वतस्य ह । विसर्गं भरतश्रेष्ठ सांप्रतस्य महाद्युते

atra te vartayiṣyāmi manor vaivasvatasya ha / visargaṃ bharataśreṣṭha sāṃpratasya mahādyute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रोत्पन्नो महात्मा स हरिर् वृष्णिकुले प्रभुः

yatrotpanno mahātmā sa harir vṛṣṇikule prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.