Harivaṃśa (critical edition) 77

वैशंपायन उवाच भर्तारं पतितं दृष्ट्वा क्षीणपुण्यम् इव ग्रहम् । कंसपत्न्यो हतं कंसं समन्तात् पर्यवारयन्

vaiśaṃpāyana uvāca bhartāraṃ patitaṃ dṛṣṭvā kṣīṇapuṇyam iva graham / kaṃsapatnyo hataṃ kaṃsaṃ samantāt paryavārayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं महीशयने सुप्तं क्षितिनाथं गतायुषम् । भार्याः स्म दृष्ट्वा शोचन्ति मृग्यो मृगवधे यथा

taṃ mahīśayane suptaṃ kṣitināthaṃ gatāyuṣam / bhāryāḥ sma dṛṣṭvā śocanti mṛgyo mṛgavadhe yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हा हताः स्म महाबाहो हताषा हतबान्धवाः । वीरप्त्न्यो हते वीरे त्वयि वीरव्रतप्रिये

hā hatāḥ sma mahābāho hatāṣā hatabāndhavāḥ / vīraptnyo hate vīre tvayi vīravratapriye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमाम् अवस्थां पश्यन्त्यः पश्चिमां तव नैष्ठिकीम् । कृपणं राजशार्दूल विलपामः सबान्धवाः

imām avasthāṃ paśyantyaḥ paścimāṃ tava naiṣṭhikīm / kṛpaṇaṃ rājaśārdūla vilapāmaḥ sabāndhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छिन्नमूलाः स्म संवृत्ताः परित्यक्ताः स्म शोभनैः । त्वयि पञ्चत्वम् आपन्ने नाथे ऽस्माकं महाबले

chinnamūlāḥ sma saṃvṛttāḥ parityaktāḥ sma śobhanaiḥ / tvayi pañcatvam āpanne nāthe 'smākaṃ mahābale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

को नः पांसुपरीताङ्ग्यो रतिसंसर्गलालसाः । लता इव विचेष्टन्त्यः शयनीयानि नेष्यति

ko naḥ pāṃsuparītāṅgyo ratisaṃsargalālasāḥ / latā iva viceṣṭantyaḥ śayanīyāni neṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं ते सततं सौम्य हृद्यनिःश्वासमारुतम् । दहत्य् अर्को मुखं कान्तं निस्तोयम् इव पङ्कजम्

idaṃ te satataṃ saumya hṛdyaniḥśvāsamārutam / dahaty arko mukhaṃ kāntaṃ nistoyam iva paṅkajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमौ ते श्रवणौ शून्यौ न शोभेते विकुण्डलौ । शिरोधरायां संलीनौ सततं कुण्डलप्रिय

imau te śravaṇau śūnyau na śobhete vikuṇḍalau / śirodharāyāṃ saṃlīnau satataṃ kuṇḍalapriya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व ते स मुकुटो वीर सर्वरत्नविभूषितः । अत्यन्तं शिरसो लक्ष्मीं यो दधात्य् अर्कसप्रभः

kva te sa mukuṭo vīra sarvaratnavibhūṣitaḥ / atyantaṃ śiraso lakṣmīṃ yo dadhāty arkasaprabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन स्त्रीकलत्रेण तवान्तःपुरशोभिना । कथं दीनेन कर्तव्यं त्वयि लोकान्तरं गते

anena strīkalatreṇa tavāntaḥpuraśobhinā / kathaṃ dīnena kartavyaṃ tvayi lokāntaraṃ gate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु नाम स्त्रियः साध्व्यः प्रियभोगेष्व् अवञ्चिताः । पतीनाम् अपरित्यज्यास् त्वं तु नस् त्यज्य गच्छसि

nanu nāma striyaḥ sādhvyaḥ priyabhogeṣv avañcitāḥ / patīnām aparityajyās tvaṃ tu nas tyajya gacchasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालतुल्यः सपत्नानां त्वं क्षिप्रम् अपनीयसे

kālatulyaḥ sapatnānāṃ tvaṃ kṣipram apanīyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वयं दुःखेष्व् अनुचिताः सुखेष्व् एव तु योजिताः । कथं वत्स्याम विधवा नाथ कार्पण्यम् आश्रिताः

vayaṃ duḥkheṣv anucitāḥ sukheṣv eva tu yojitāḥ / kathaṃ vatsyāma vidhavā nātha kārpaṇyam āśritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीणां चारित्रलुब्धानां पतिर् एकः परा गतिः । त्वं हि नः सा गतिश् छिन्ना कृतान्तेन बलीयसा

strīṇāṃ cāritralubdhānāṃ patir ekaḥ parā gatiḥ / tvaṃ hi naḥ sā gatiś chinnā kṛtāntena balīyasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोदितव्ये ध्रुवे मग्नाः क्व गच्छामस् त्वया विना

roditavye dhruve magnāḥ kva gacchāmas tvayā vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सह त्वया गतः कालस् त्वदङ्के क्रीडितं गतम् । क्षणेन च विहीनाः स्म अनित्या हि नृणां गतिः

saha tvayā gataḥ kālas tvadaṅke krīḍitaṃ gatam / kṣaṇena ca vihīnāḥ sma anityā hi nṛṇāṃ gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो बत विपन्नाः स्म विपन्ने त्वयि मानद । एकदुष्कृतकारिण्यः सर्वाः वैधव्यलक्षणाः

aho bata vipannāḥ sma vipanne tvayi mānada / ekaduṣkṛtakāriṇyaḥ sarvāḥ vaidhavyalakṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वया स्वर्गप्रतिच्छन्दैर् लालिताः स्म रतिप्रियाः । त्वयि कामवशाः सर्वाः स नस् त्यज्य क्व गच्छसि

tvayā svargapraticchandair lālitāḥ sma ratipriyāḥ / tvayi kāmavaśāḥ sarvāḥ sa nas tyajya kva gacchasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसां विलपमानानां कुररीणाम् इव प्रभो । प्रतिवाक्यं जगन्नाथ दातुम् अर्हसि मानद

āsāṃ vilapamānānāṃ kurarīṇām iva prabho / prativākyaṃ jagannātha dātum arhasi mānada

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् आर्तकलत्रस्य श्राम्यमाणेषु बन्धुषु । गमनं ते महाराज दारुणं प्रतिभाति नः

evam ārtakalatrasya śrāmyamāṇeṣu bandhuṣu / gamanaṃ te mahārāja dāruṇaṃ pratibhāti naḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नूनं कान्ततराः कान्त तस्मिंल् लोके वरस्त्रियः । ततस् त्वं प्रस्थितो वीर विहायेमं गृहे जनम्

nūnaṃ kāntatarāḥ kānta tasmiṃl loke varastriyaḥ / tatas tvaṃ prasthito vīra vihāyemaṃ gṛhe janam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं नु ते करुणं वीर भार्यास्व् एतासु भूमिप । आर्तनादं रुदन्तीषु यन् नेहाद्यावबुध्यसे

kiṃ nu te karuṇaṃ vīra bhāryāsv etāsu bhūmipa / ārtanādaṃ rudantīṣu yan nehādyāvabudhyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो निष्करुणा यात्रा नराणाम् और्ध्वदेहिकी । ये परित्यज्य दारान् स्वान् निरपेक्षा व्रजन्ति ह

aho niṣkaruṇā yātrā narāṇām aurdhvadehikī / ye parityajya dārān svān nirapekṣā vrajanti ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपतित्वं स्त्रियाः श्रेयो न तु शूरः स्त्रियाः पतिः । स्वर्गस्त्रीणां प्रियाः शुरास् तेषाम् अपि च ताः प्रियाः

apatitvaṃ striyāḥ śreyo na tu śūraḥ striyāḥ patiḥ / svargastrīṇāṃ priyāḥ śurās teṣām api ca tāḥ priyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो क्षिप्रम् अदृश्येन नयता त्वया रणप्रियम् । प्रहृतं नः कृतान्तेन सर्वासाम् अन्तरात्मसु

aho kṣipram adṛśyena nayatā tvayā raṇapriyam / prahṛtaṃ naḥ kṛtāntena sarvāsām antarātmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं मानुषमात्रेण हतस् त्वं जगतीपते

kathaṃ mānuṣamātreṇa hatas tvaṃ jagatīpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रेण सह संग्रामं कृत्वा सायकविग्रहम् । अमर्त्यैर् अजितो युद्धे मर्त्येनासि कथं हतः

indreṇa saha saṃgrāmaṃ kṛtvā sāyakavigraham / amartyair ajito yuddhe martyenāsi kathaṃ hataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वया सागरम् अक्षोख्यं विक्षोभ्य शरवृष्टिभिः । रत्नसर्वस्वहरणं जित्वा पाशधरं कृतम्

tvayā sāgaram akṣokhyaṃ vikṣobhya śaravṛṣṭibhiḥ / ratnasarvasvaharaṇaṃ jitvā pāśadharaṃ kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वया पौरजनास्यार्थे मन्दं वर्षति वासवे । सायकैर् जलदान् भित्त्वा बलाद् वर्षं प्रवर्तितम्

tvayā paurajanāsyārthe mandaṃ varṣati vāsave / sāyakair jaladān bhittvā balād varṣaṃ pravartitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतापावनताः सर्वे तव तिष्ठन्ति पार्थिवाः । प्रेषयाणा वरार्हाणि रत्नान्य् आच्छादनानि च

pratāpāvanatāḥ sarve tava tiṣṭhanti pārthivāḥ / preṣayāṇā varārhāṇi ratnāny ācchādanāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तवैवं देवकल्पस्य दृष्टवीर्यस्य शत्रुभिः । कथं प्राणान्तिकं घोरम् ईदृशं भयम् आगतम्

tavaivaṃ devakalpasya dṛṣṭavīryasya śatrubhiḥ / kathaṃ prāṇāntikaṃ ghoram īdṛśaṃ bhayam āgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्ताः स्मो विधवाशब्दं त्वयि नाथे निपातिते । अप्रमत्ताः प्रमत्ताः स्म कृतान्तेन निराकृताः

prāptāḥ smo vidhavāśabdaṃ tvayi nāthe nipātite / apramattāḥ pramattāḥ sma kṛtāntena nirākṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्य् एवं नाथ गन्तव्यं यदि वा विस्मृता वयम् । वाक्यमात्रेण यास्येति कर्तव्यो नः परिग्रहः

yady evaṃ nātha gantavyaṃ yadi vā vismṛtā vayam / vākyamātreṇa yāsyeti kartavyo naḥ parigrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसीद नाथ भीताः स्म पादौ ते याम मूर्धभिः । अलं दूरप्रवासेन निवर्त मथुराधिप

prasīda nātha bhītāḥ sma pādau te yāma mūrdhabhiḥ / alaṃ dūrapravāsena nivarta mathurādhipa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो वीर कथं शेषे निषण्णस् तृणपांसुषु । शयानस्य हि ते भूमौ कस्मान् नोद्विजते मनः

aho vīra kathaṃ śeṣe niṣaṇṇas tṛṇapāṃsuṣu / śayānasya hi te bhūmau kasmān nodvijate manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केन सुप्तप्रहारो ऽयं दत्तो ऽस्माकम् अतर्कितः । प्रहृतं केन सर्वासु नारीस्व् एवं सुदारुणम्

kena suptaprahāro 'yaṃ datto 'smākam atarkitaḥ / prahṛtaṃ kena sarvāsu nārīsv evaṃ sudāruṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुदितानुशयो नार्या जीवन्त्याः परिदेवनम् । किं वयं सति गन्तव्ये सह भर्त्रा रुदामहे

ruditānuśayo nāryā jīvantyāḥ paridevanam / kiṃ vayaṃ sati gantavye saha bhartrā rudāmahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतस्मिन्न् अन्तरे दीना कंसमाता प्रवेपती । क्व मे वत्सः क्व मे पुत्र इति रोरूयते भृशम्

etasminn antare dīnā kaṃsamātā pravepatī / kva me vatsaḥ kva me putra iti rorūyate bhṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सापश्यत् तं हतं पुत्रं निपीतं शशिनं यथा । हृदयेन विदीर्णेन श्राम्यमाणा पुनः पुनः

sāpaśyat taṃ hataṃ putraṃ nipītaṃ śaśinaṃ yathā / hṛdayena vidīrṇena śrāmyamāṇā punaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नुषाणाम् आर्तनादेन विललाप रुरोद च

snuṣāṇām ārtanādena vilalāpa ruroda ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा तस्य वदनं दीनम् उत्सङ्गे पुत्रगृद्धिनी । कृत्वा पुत्रेति करुणं विललापार्तया गिरा

sā tasya vadanaṃ dīnam utsaṅge putragṛddhinī / kṛtvā putreti karuṇaṃ vilalāpārtayā girā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्र शूरव्रते युक्त ज्ञातीनां नन्दिवर्धन । किम् इदं त्वरितं तात प्रस्थानं कृतवान् असि

putra śūravrate yukta jñātīnāṃ nandivardhana / kim idaṃ tvaritaṃ tāta prasthānaṃ kṛtavān asi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसुप्तश् चासि विवृते किं पुत्र शयनं विना । तात नैवंविधा भूमौ शेरते कृतलक्षणाः

prasuptaś cāsi vivṛte kiṃ putra śayanaṃ vinā / tāta naivaṃvidhā bhūmau śerate kṛtalakṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रावणेन पुरा गीतः श्लोको ऽयं साधुसंमतः । बलज्येष्ठेन लोकेषु राक्षसानां समागमे

rāvaṇena purā gītaḥ śloko 'yaṃ sādhusaṃmataḥ / balajyeṣṭhena lokeṣu rākṣasānāṃ samāgame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् ऊर्जितवीर्यस्य मम देवनिघातिनः । बान्धवेभ्यो भयं घोरम् अनिवार्यं भविष्यति

evam ūrjitavīryasya mama devanighātinaḥ / bāndhavebhyo bhayaṃ ghoram anivāryaṃ bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव ज्ञातिलुब्धस्य मम पुत्रस्य धीमतः । ज्ञातिभ्यो भयम् उत्पन्नं शरीरान्तकरं महत्

tathaiva jñātilubdhasya mama putrasya dhīmataḥ / jñātibhyo bhayam utpannaṃ śarīrāntakaraṃ mahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा पतिं भूपतिं वृद्धम् उग्रसेनं विचेतसम् । उवाच रुदती वाक्यं विवत्सा सौरभी यथा

sā patiṃ bhūpatiṃ vṛddham ugrasenaṃ vicetasam / uvāca rudatī vākyaṃ vivatsā saurabhī yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एह्य् एहि राजन् धर्मात्मन् पश्य पुत्रं जनेश्वरम् । शयानं वीरशयने वज्राहतम् इवाचलम्

ehy ehi rājan dharmātman paśya putraṃ janeśvaram / śayānaṃ vīraśayane vajrāhatam ivācalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य कुर्मो महाराज निर्याणसदृशीं क्रियाम् । प्रेतत्वम् उपपन्नस्य गतस्य यमसादनम्

asya kurmo mahārāja niryāṇasadṛśīṃ kriyām / pretatvam upapannasya gatasya yamasādanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीरभोज्यानि राज्यानि वयं चापि पराजिताः । गच्छ विज्ञाप्यतां कृष्णः कंससंस्कारकारणात्

vīrabhojyāni rājyāni vayaṃ cāpi parājitāḥ / gaccha vijñāpyatāṃ kṛṣṇaḥ kaṃsasaṃskārakāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मरणान्तानि वैराणि शान्ते शान्तिर् भविष्यति । प्रेतकार्याणि कार्याणि मृतः किम् अपराध्यते

maraṇāntāni vairāṇi śānte śāntir bhaviṣyati / pretakāryāṇi kāryāṇi mṛtaḥ kim aparādhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्त्वा पतिं भोजं केशान् आरुज्य दुःखिता । पुत्रस्य मुखम् ईक्षन्ती विललापैव सा भृशम्

evam uktvā patiṃ bhojaṃ keśān ārujya duḥkhitā / putrasya mukham īkṣantī vilalāpaiva sā bhṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमास् ते किं करिष्यन्ति भार्या राजन् सुखोचिताः । त्वां पतिं सुपतिं प्राप्य या विपन्नमनोरथाः

imās te kiṃ kariṣyanti bhāryā rājan sukhocitāḥ / tvāṃ patiṃ supatiṃ prāpya yā vipannamanorathāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमं ते पितरं वृद्धं कृष्णस्य वशवर्तिनम् । कथं द्रक्ष्यामि शुष्यन्तं कासारसलिलं यथा

imaṃ te pitaraṃ vṛddhaṃ kṛṣṇasya vaśavartinam / kathaṃ drakṣyāmi śuṣyantaṃ kāsārasalilaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं ते जननी पुत्र किमर्थं नाभिभाषसे । प्रस्थितो दीर्घम् अध्वानं परित्यज्य्य प्रियं जनम्

ahaṃ te jananī putra kimarthaṃ nābhibhāṣase / prasthito dīrgham adhvānaṃ parityajyya priyaṃ janam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो वीराल्पभाग्यायाः कृतान्तेनानिवर्तिना । आच्छिद्य मम मन्दाया नीयसे नयकोविद

aho vīrālpabhāgyāyāḥ kṛtāntenānivartinā / ācchidya mama mandāyā nīyase nayakovida

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुदन्ति तव भृत्यानां कुलानि कुलयूथप

rudanti tava bhṛtyānāṃ kulāni kulayūthapa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तिष्ठ नरशार्दूल दीर्घबाहो महाबल । त्राहि दीनं जनं सर्वं पुरम् अन्तःपुरं तथा

uttiṣṭha naraśārdūla dīrghabāho mahābala / trāhi dīnaṃ janaṃ sarvaṃ puram antaḥpuraṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुदतीनाम् भृशार्तानां कंसस्त्रीणां सविस्तरम् । जगामास्तं दिनकरः संध्यारागेण रञ्जितः

rudatīnām bhṛśārtānāṃ kaṃsastrīṇāṃ savistaram / jagāmāstaṃ dinakaraḥ saṃdhyārāgeṇa rañjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.