Harivaṃśa (critical edition) 83

वैशंपायन उवाच एतस्मिन्न् एव काले तु स्मृत्वा गोपेषु यत्कृतम् । जगामैको व्रजं रामः कृष्णस्यानुमते स्वयम्

vaiśaṃpāyana uvāca etasminn eva kāle tu smṛtvā gopeṣu yatkṛtam / jagāmaiko vrajaṃ rāmaḥ kṛṣṇasyānumate svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तत्र गत्वा रम्याणि ददर्श विपुलानि वै । भुक्तपूर्वाण्य् अरण्यानि सरांसि सुरभीणि च

sa tatra gatvā ramyāṇi dadarśa vipulāni vai / bhuktapūrvāṇy araṇyāni sarāṃsi surabhīṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स प्रविष्टः प्रवेगेन तं व्रजं कृष्णपूर्वजः । वन्येन रमणीयेन वेषेणालंकृतः प्रभुः

sa praviṣṭaḥ pravegena taṃ vrajaṃ kṛṣṇapūrvajaḥ / vanyena ramaṇīyena veṣeṇālaṃkṛtaḥ prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तान् सर्वान् आबभाषे यथापूर्वं यथाविधि । गोपंस् तेनैव विधिना यथान्यायं यथावयः

sa tān sarvān ābabhāṣe yathāpūrvaṃ yathāvidhi / gopaṃs tenaiva vidhinā yathānyāyaṃ yathāvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव प्राह तान् सर्वांस् तथैव परिहर्षयन् । तथैव सह गोपीभी रोचयन् मधुराः कथाः

tathaiva prāha tān sarvāṃs tathaiva pariharṣayan / tathaiva saha gopībhī rocayan madhurāḥ kathāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् ऊचुः स्थविरा गोपाः प्रियं मधुरभाषिणः । रामं रमयतां श्रेष्ठं प्रवासात् पुनरागतम्

tam ūcuḥ sthavirā gopāḥ priyaṃ madhurabhāṣiṇaḥ / rāmaṃ ramayatāṃ śreṣṭhaṃ pravāsāt punarāgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्य स्मो निर्वृतास् तात यत् त्वां पश्याम निर्वृतम्

adya smo nirvṛtās tāta yat tvāṃ paśyāma nirvṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रीताश् चैव वयं वीर यत् त्वं पुनर् इहागतः । विख्यातस् त्रिषु लोकेषु रामः शत्रुभयंकरः

prītāś caiva vayaṃ vīra yat tvaṃ punar ihāgataḥ / vikhyātas triṣu lokeṣu rāmaḥ śatrubhayaṃkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्धनीया वयं नूनं त्वया यादवनन्दन । अथ वा प्राणिनस् तात रमन्ते जन्मभूमिषु

vardhanīyā vayaṃ nūnaṃ tvayā yādavanandana / atha vā prāṇinas tāta ramante janmabhūmiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिदशानां वयं मान्या ध्रुवम् अद्यामलानन । ये स्म दृष्टास् त्वया तात काङ्क्षमाणास् तवागमम्

tridaśānāṃ vayaṃ mānyā dhruvam adyāmalānana / ye sma dṛṣṭās tvayā tāta kāṅkṣamāṇās tavāgamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिष्ट्या ते निहता मल्लाः कंसश् च विनिपातितः । उग्रसेनो ऽभिषिक्तश् च माहात्म्येनानुजेन वै

diṣṭyā te nihatā mallāḥ kaṃsaś ca vinipātitaḥ / ugraseno 'bhiṣiktaś ca māhātmyenānujena vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् चायुधावतरणं श्रुतं नः परमाहवे

tac cāyudhāvataraṇaṃ śrutaṃ naḥ paramāhave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मथुरायां प्रवेशश् च कीर्तनीयः सुरैर् अपि । प्रतिष्ठिता च वसुधा शङ्किताः सर्वपार्थिवाः

mathurāyāṃ praveśaś ca kīrtanīyaḥ surair api / pratiṣṭhitā ca vasudhā śaṅkitāḥ sarvapārthivāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तव चागमनं दृष्ट्वा सभाग्याः स्म यथा पुरा । तेन स्म परितुष्टाश् च हृषिताश् च सबान्धवाः

tava cāgamanaṃ dṛṣṭvā sabhāgyāḥ sma yathā purā / tena sma parituṣṭāś ca hṛṣitāś ca sabāndhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्युवाच ततो रामः सर्वांस् तान् अभितः स्थितान् । यादवेष्व् अपि सर्वेषु भवन्तो मम बान्धवाः

pratyuvāca tato rāmaḥ sarvāṃs tān abhitaḥ sthitān / yādaveṣv api sarveṣu bhavanto mama bāndhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहास्माभिर् गतं बाल्यं सहास्माभी रतं वने । भवद्भिर् वर्धिताश् चैव कथं यास्याम विक्रियाम्

sahāsmābhir gataṃ bālyaṃ sahāsmābhī rataṃ vane / bhavadbhir vardhitāś caiva kathaṃ yāsyāma vikriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहेषु भवतां भुक्तं गावश् च परिरक्षिताः । अस्माकं बान्धवाः सर्वे भवन्तो बद्धसौहृदाः

gṛheṣu bhavatāṃ bhuktaṃ gāvaś ca parirakṣitāḥ / asmākaṃ bāndhavāḥ sarve bhavanto baddhasauhṛdāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो वनान्तरगतो रेमे रामो महाबलः

tato vanāntaragato reme rāmo mahābalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतस्मिन्न् अन्तरे गोपा रामाय विदितात्मने । गोपालैर् देशकालज्ञैर् उपानीयत वारुणी

etasminn antare gopā rāmāya viditātmane / gopālair deśakālajñair upānīyata vāruṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽपिबत् पाण्डुराभ्राभस् तत्कालं ज्ञातिभिर् वृतः । वनान्तरगतो रामः पानं मदसमीरणम्

so 'pibat pāṇḍurābhrābhas tatkālaṃ jñātibhir vṛtaḥ / vanāntaragato rāmaḥ pānaṃ madasamīraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपजह्रुस् ततस् तस्मै वन्यानि विविधानि च । प्रत्यग्ररमणीयानि पुष्पाणि च फलानि च

upajahrus tatas tasmai vanyāni vividhāni ca / pratyagraramaṇīyāni puṣpāṇi ca phalāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेध्यांश् च विविधान् भक्षान् गन्धांश् च हृदयं गमान् । सद्योद्धृतावमुक्तं च प्रभूतं कमलोत्पलम्

medhyāṃś ca vividhān bhakṣān gandhāṃś ca hṛdayaṃ gamān / sadyoddhṛtāvamuktaṃ ca prabhūtaṃ kamalotpalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरसा चारुकेशेन किंचिद् आवृत्तमौलिना । श्रवणैकावलम्बेन कुण्डलेन विराजता

śirasā cārukeśena kiṃcid āvṛttamaulinā / śravaṇaikāvalambena kuṇḍalena virājatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्दनागरुशीतेन वनमालावलम्बिना । विबभाव् उरसा रामः कैलासेनेव मन्दरः

candanāgaruśītena vanamālāvalambinā / vibabhāv urasā rāmaḥ kailāseneva mandaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीले वसानो वसने प्रत्यग्रजलदप्रभे । रराज वपुषा शुभ्रः शशीव घनमालया

nīle vasāno vasane pratyagrajaladaprabhe / rarāja vapuṣā śubhraḥ śaśīva ghanamālayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लाङ्गलेनावसक्तेन भुजगाभोगवर्तिना । तथा भुजाग्रश्लिष्टेन मुसलेन च भास्वता

lāṅgalenāvasaktena bhujagābhogavartinā / tathā bhujāgraśliṣṭena musalena ca bhāsvatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स मत्तो बलिनां श्रेष्ठो रराजाघूर्णिताननः । शैशिरीष्व् इव रात्रीषु यथा खेदालसः शशी

sa matto balināṃ śreṣṭho rarājāghūrṇitānanaḥ / śaiśirīṣv iva rātrīṣu yathā khedālasaḥ śaśī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स मत्तो यमुनाम् आह स्नातुम् इच्छे महानदि । इहैव माभिगच्छस्व रूपिणी सागरंगमे

sa matto yamunām āha snātum icche mahānadi / ihaiva mābhigacchasva rūpiṇī sāgaraṃgame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संकर्षणस्य मत्तोक्तां भारतीं परिभूय सा । नाभ्यवर्तत तं देशं स्त्रीस्वभावेन मोहिता

saṃkarṣaṇasya mattoktāṃ bhāratīṃ paribhūya sā / nābhyavartata taṃ deśaṃ strīsvabhāvena mohitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश् चुक्रोध बलवान् रामो मदसमीरितः । चकार च हलं हस्ते कर्षणाधोमुखं बली

tataś cukrodha balavān rāmo madasamīritaḥ / cakāra ca halaṃ haste karṣaṇādhomukhaṃ balī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यां तु पानमेदिन्यां पेतुस् तामरसस्रजः । मुमुचुः पुष्पकोशैश् च स्वं रजोरञ्जितं जलम्

tasyāṃ tu pānamedinyāṃ petus tāmarasasrajaḥ / mumucuḥ puṣpakośaiś ca svaṃ rajorañjitaṃ jalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स हलेनानन्ताग्रेण तीरे गृह्य महानदीम् । चकर्ष यमुनां रामो व्युत्थितां वनिताम् इव

sa halenānantāgreṇa tīre gṛhya mahānadīm / cakarṣa yamunāṃ rāmo vyutthitāṃ vanitām iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा विह्वलजलस्रोता ह्रदप्रस्थितसंचया । व्यावर्तत नदी भीता हलमार्गानुसारिणी

sā vihvalajalasrotā hradaprasthitasaṃcayā / vyāvartata nadī bhītā halamārgānusāriṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लाङ्गलाकृष्टमार्गा सा वेगवक्रानुगामिनी । संकर्षणभयत्रस्ता योषेवाकुलतां गता

lāṅgalākṛṣṭamārgā sā vegavakrānugāminī / saṃkarṣaṇabhayatrastā yoṣevākulatāṃ gatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्रोतःपुलिनबिम्बोष्ठी मृदितैस् तोयताडितैः । फेनमेखलसूत्रैश् च चिह्नैस् तीरानुहासिभिः

srotaḥpulinabimboṣṭhī mṛditais toyatāḍitaiḥ / phenamekhalasūtraiś ca cihnais tīrānuhāsibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तरंगविषमापीडा चक्रवाकोन्मुखस्तनी । वेगगम्भीरवक्राङ्गी त्रस्तमीनवहंगमा

taraṃgaviṣamāpīḍā cakravākonmukhastanī / vegagambhīravakrāṅgī trastamīnavahaṃgamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा तु हंसेक्षणापाङ्गी काशक्षौमोज्झिताम्बरा । तीरजोद्धूतकेशान्ता जलस्खलितगामिनी

sā tu haṃsekṣaṇāpāṅgī kāśakṣaumojjhitāmbarā / tīrajoddhūtakeśāntā jalaskhalitagāminī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्तेव कुटिला नारी राजमार्गेण गच्छती

matteva kuṭilā nārī rājamārgeṇa gacchatī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्यते सा स्म वेगेन स्रोतःस्खलितगामिनी । उन्मार्गानीतमार्गा सा येन वृन्दावनं वनम्

kṛṣyate sā sma vegena srotaḥskhalitagāminī / unmārgānītamārgā sā yena vṛndāvanaṃ vanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृन्दावनस्य मध्येन सा नीता यमुना नदी । रोरूयमाणैः खगमैर् अन्विता तीरवासिभिः

vṛndāvanasya madhyena sā nītā yamunā nadī / rorūyamāṇaiḥ khagamair anvitā tīravāsibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा यदा समतिक्रान्ता नदी वृन्दावनं वनम् । ततः स्त्रीविग्रहा भूत्वा यमुना रामम् अब्रवीत्

sā yadā samatikrāntā nadī vṛndāvanaṃ vanam / tataḥ strīvigrahā bhūtvā yamunā rāmam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसीद राम भीतास्मि प्रतिलोमेन कर्मणा । विपरीतम् इदं रूपं तोयं च मम जायते

prasīda rāma bhītāsmi pratilomena karmaṇā / viparītam idaṃ rūpaṃ toyaṃ ca mama jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्षणेन महाबाहो स्वमार्गव्यभिचारिणी

karṣaṇena mahābāho svamārgavyabhicāriṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तां मां सागरे नूनं सपत्न्यो वेगगर्विताः । फेनहासैर् हसिष्यन्ति तोयव्यावृत्तगामिनीम्

prāptāṃ māṃ sāgare nūnaṃ sapatnyo vegagarvitāḥ / phenahāsair hasiṣyanti toyavyāvṛttagāminīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्षणायुधकृष्टास्मि रोषो ऽयं विनिवर्त्यताम्

karṣaṇāyudhakṛṣṭāsmi roṣo 'yaṃ vinivartyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषा मूर्ध्नाभिगच्छामि चरणौ ते हलायुध । मार्गम् आदिष्टम् इच्छामि क्व गच्छामि महाभुज

eṣā mūrdhnābhigacchāmi caraṇau te halāyudha / mārgam ādiṣṭam icchāmi kva gacchāmi mahābhuja

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम् एवं ब्रुवतीं द्र्ष्ट्वा यमुनां लाङ्गलायुधः । प्रत्युवाचार्णववधूं मदाक्रान्तालसो बलः

tām evaṃ bruvatīṃ drṣṭvā yamunāṃ lāṅgalāyudhaḥ / pratyuvācārṇavavadhūṃ madākrāntālaso balaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लाङ्गलाकृष्टमार्गा त्वम् इमं मे प्रियदर्शने । देशम् अम्बुप्रदानेन निखिलं भावयस्व नः

lāṅgalākṛṣṭamārgā tvam imaṃ me priyadarśane / deśam ambupradānena nikhilaṃ bhāvayasva naḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष ते सुभ्रु संदेशः कथितः सागरंगमे । शान्तिं व्रज महाभागे गम्यतां च यथासुखम् । लोका हि यावत् स्थास्यन्ति तावत् स्थास्यति मे यशः

eṣa te subhru saṃdeśaḥ kathitaḥ sāgaraṃgame / śāntiṃ vraja mahābhāge gamyatāṃ ca yathāsukham / lokā hi yāvat sthāsyanti tāvat sthāsyati me yaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमुनाकर्षणं दृष्ट्वा सव्रे ते व्रजवासिनः । साधु साध्व् इति रामाय प्रणामं चक्रिरे तदा

yamunākarṣaṇaṃ dṛṣṭvā savre te vrajavāsinaḥ / sādhu sādhv iti rāmāya praṇāmaṃ cakrire tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां विसृज्य महावेगां तांश् च सर्वान् व्रजौकसः । ततः संचिन्त्य मनसा बुद्ध्या निश्चित्य चैव ह । पुनः प्रतिजगामाशु मथुरां रोहिणीसुतः

tāṃ visṛjya mahāvegāṃ tāṃś ca sarvān vrajaukasaḥ / tataḥ saṃcintya manasā buddhyā niścitya caiva ha / punaḥ pratijagāmāśu mathurāṃ rohiṇīsutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स गत्वा मथुरां रामो भवने मधुसूदनम् । परिवर्तमानं ददृशे पृथिव्याः सारम् अव्ययम्

sa gatvā mathurāṃ rāmo bhavane madhusūdanam / parivartamānaṃ dadṛśe pṛthivyāḥ sāram avyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव वनवेषेण सोपसृप्तो जनार्दनम् । प्रत्यग्रवनमालेन वक्षसाभिविराजता

tathaiva vanaveṣeṇa sopasṛpto janārdanam / pratyagravanamālena vakṣasābhivirājatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स दृष्ट्वा तूर्णम् आयान्तं रामं लङ्गलधारिणम् । सहसोत्थाय गोविन्दो ददाव् आसनम् उत्तमम्

sa dṛṣṭvā tūrṇam āyāntaṃ rāmaṃ laṅgaladhāriṇam / sahasotthāya govindo dadāv āsanam uttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपविष्टं ततो रामं पप्रच्छ कुशलं व्रजे । बान्धवेषु च सर्वेषु गोषु चैव जनार्दनः

upaviṣṭaṃ tato rāmaṃ papraccha kuśalaṃ vraje / bāndhaveṣu ca sarveṣu goṣu caiva janārdanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्युवाच ततो रामो भ्रातरं साधुभाषिणम् । सर्वत्र कुशलं कृष्ण येषां कुशलम् इच्छसि

pratyuvāca tato rāmo bhrātaraṃ sādhubhāṣiṇam / sarvatra kuśalaṃ kṛṣṇa yeṣāṃ kuśalam icchasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तयोर् विचित्राश् च पौराण्यश् च कथाभवन् । वसुदेवाग्रतः पुण्या रामकेशवयोस् तदा

tatas tayor vicitrāś ca paurāṇyaś ca kathābhavan / vasudevāgrataḥ puṇyā rāmakeśavayos tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.