Library·Harivaṃśa (critical edition)·88
वैशम्पायन उवाच कृष्णेन ह्रियमाणां तु रुक्मी श्रुत्वा तु रुक्मिणीम् । प्रतिज्ञाम् अकरोत् क्रुद्धः समक्षं भीष्मकस्य ह
vaiśampāyana uvāca kṛṣṇena hriyamāṇāṃ tu rukmī śrutvā tu rukmiṇīm / pratijñām akarot kruddhaḥ samakṣaṃ bhīṣmakasya ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहत्वा युधि गोविन्दम् अनानीय च रुक्मिणीम् । कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते
ahatvā yudhi govindam anānīya ca rukmiṇīm / kuṇḍinaṃ na pravekṣyāmi satyam etad bravīmi te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आस्थाय स रथं वीरः समुदग्रायुधध्वजम् । जवेन प्रययौ क्रुद्धो बलेन महता वृतः
āsthāya sa rathaṃ vīraḥ samudagrāyudhadhvajam / javena prayayau kruddho balena mahatā vṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् अन्वयुर् नृपाश् चैव दक्षिणापथवासिनः । क्राथो ऽंशुमाञ् श्रुतर्वा च वेणुदारिश्च वीर्यवान्
tam anvayur nṛpāś caiva dakṣiṇāpathavāsinaḥ / krātho 'ṃśumāñ śrutarvā ca veṇudāriśca vīryavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्मकस्य सुतश् चापि रथेन रथिनां वरः । क्रथकैशिकमुख्याश्च सर्व एव महारथाः
bhīṣmakasya sutaś cāpi rathena rathināṃ varaḥ / krathakaiśikamukhyāśca sarva eva mahārathāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते गत्वा दूरम् अध्वानं सरितं नर्मदाम् अनु । गोविन्दं ददृशुः क्रुद्धाः सहैव प्रियया स्थितम्
te gatvā dūram adhvānaṃ saritaṃ narmadām anu / govindaṃ dadṛśuḥ kruddhāḥ sahaiva priyayā sthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिकीर्षुर् द्वैरथं युद्धम् अभ्ययान् मधुसूदनम्
cikīrṣur dvairathaṃ yuddham abhyayān madhusūdanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स विव्याध चतुःषष्ट्या गोविन्दं निशितैः श्रैः । तं प्रत्यविध्यत् सप्तत्या बाणैर् युधि जनार्दनः
sa vivyādha catuḥṣaṣṭyā govindaṃ niśitaiḥ śraiḥ / taṃ pratyavidhyat saptatyā bāṇair yudhi janārdanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतमानस्य चिच्छेद ध्वजं चास्य महाबलः । जहार च शिरः कायात् सारथेश् चास्य वीर्यवान्
yatamānasya ciccheda dhvajaṃ cāsya mahābalaḥ / jahāra ca śiraḥ kāyāt sāratheś cāsya vīryavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं कृच्छ्रगतम् आज्ञाय परिवव्रुर् जनार्दनम् । दाक्षिणात्या जिघांसन्तो राजानः सर्व एव ते
taṃ kṛcchragatam ājñāya parivavrur janārdanam / dākṣiṇātyā jighāṃsanto rājānaḥ sarva eva te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् अंशुमान् महाबाहुर् विव्याध दशभिः श्रैः । श्रुतर्वा पञ्चभिः क्रुद्धो वेणुदारिश् च सप्तभिः
tam aṃśumān mahābāhur vivyādha daśabhiḥ śraiḥ / śrutarvā pañcabhiḥ kruddho veṇudāriś ca saptabhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽंशुमन्तं गोविन्दो बिभेदोरसि वीर्यवान् । निषसाद रथोपस्थे व्यथितः स नराधिपः
tato 'ṃśumantaṃ govindo bibhedorasi vīryavān / niṣasāda rathopasthe vyathitaḥ sa narādhipaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतर्वणो जघानाश्वांश् चतुर्भिश् चतुरः शरैः । वेणुदारेर् ध्वजं छित्त्वा भुजं विव्याध दक्षिणम्
śrutarvaṇo jaghānāśvāṃś caturbhiś caturaḥ śaraiḥ / veṇudārer dhvajaṃ chittvā bhujaṃ vivyādha dakṣiṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव च श्रुतर्वाणं शरैर् विव्याध पञ्चभिः । शिश्रिये स ध्वजं क्लान्तो न्यषीदच्च व्यथान्वितः
tathaiva ca śrutarvāṇaṃ śarair vivyādha pañcabhiḥ / śiśriye sa dhvajaṃ klānto nyaṣīdacca vyathānvitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुञ्चन्तः शरवर्षाणि वासुदेवं ततो ऽभ्ययुः । क्रथकैशिकमुख्यास् ते रथवंशेन सर्वशः
muñcantaḥ śaravarṣāṇi vāsudevaṃ tato 'bhyayuḥ / krathakaiśikamukhyās te rathavaṃśena sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाणैर् बाणांश् च चिच्छेद तेषां युधि जनार्दनः । जघान चैषां संरब्धो यतमानांश् च ताञ् शरान्
bāṇair bāṇāṃś ca ciccheda teṣāṃ yudhi janārdanaḥ / jaghāna caiṣāṃ saṃrabdho yatamānāṃś ca tāñ śarān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर् अन्यांश् चतुःषष्ट्या जघान निशितैः शरैः । क्रुद्धान् आद्रवतो वीरान् आद्रवत् स महाबलः
punar anyāṃś catuḥṣaṣṭyā jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ / kruddhān ādravato vīrān ādravat sa mahābalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्रुतं स्वबलं दृष्ट्वा रुक्मी क्रोधवशं गतः । पञ्चभिर् निशितैर् बाणैर् विव्याधोरसि केशवम्
vidrutaṃ svabalaṃ dṛṣṭvā rukmī krodhavaśaṃ gataḥ / pañcabhir niśitair bāṇair vivyādhorasi keśavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सारथिं चास्य विव्याध सायकैर् निशितैस् त्रिभिः । आजघान ध्वजं चास्य शरेण नतपर्वणा
sārathiṃ cāsya vivyādha sāyakair niśitais tribhiḥ / ājaghāna dhvajaṃ cāsya śareṇa nataparvaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केशवश् चापि तं षष्ट्या क्रुद्धो विव्याध मार्गणैः । धनुश् चिच्छेद चाप्य् अस्य यतमानस्य रुक्मिणः
keśavaś cāpi taṃ ṣaṣṭyā kruddho vivyādha mārgaṇaiḥ / dhanuś ciccheda cāpy asya yatamānasya rukmiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथान्यद् धनुर् आदाय रुक्मी कृष्णजिघांसया । प्रादुश् चकार दिव्यानि दीप्तान्य् अस्त्राणि वीर्यवान्
athānyad dhanur ādāya rukmī kṛṣṇajighāṃsayā / prāduś cakāra divyāni dīptāny astrāṇi vīryavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्त्रैर् अस्त्राणि संवार्य तस्य कृष्णो म्हाबलः । पुनश् चिच्छेद तं चापं रथेषां च त्रिभिः शरैः
astrair astrāṇi saṃvārya tasya kṛṣṇo mhābalaḥ / punaś ciccheda taṃ cāpaṃ ratheṣāṃ ca tribhiḥ śaraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स च्छिन्नधन्वा विरथः खड्गम् आदाय चर्म च । उत्पपात रथाद् वीरो गरुत्मान् इव वीर्यवान्
sa cchinnadhanvā virathaḥ khaḍgam ādāya carma ca / utpapāta rathād vīro garutmān iva vīryavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याभिपततः खड्गं चिच्छेद युधि केशवः । नाराचैश् च त्रिभिः क्रुद्धो बिभेदैनम् अथोरसि
tasyābhipatataḥ khaḍgaṃ ciccheda yudhi keśavaḥ / nārācaiś ca tribhiḥ kruddho bibhedainam athorasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स पपात महाबाहुर् वसुधाम् अनुनादयन् । विसंज्ञो मूर्छितो राजा वज्रेणेव हतो गिरिः
sa papāta mahābāhur vasudhām anunādayan / visaṃjño mūrchito rājā vajreṇeva hato giriḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुक्मिणं पतितं दृष्ट्वा व्यद्रवन्त नराधिपाः
rukmiṇaṃ patitaṃ dṛṣṭvā vyadravanta narādhipāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवेष्टमानं भूमौ तं भ्रातरं वीक्ष्य रुक्मिणी । पादयोर् न्यपतद् भर्तुर् भ्रातुर् जीवितकाङ्क्षिणी
viveṣṭamānaṃ bhūmau taṃ bhrātaraṃ vīkṣya rukmiṇī / pādayor nyapatad bhartur bhrātur jīvitakāṅkṣiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तामुत्थाप्य परिष्वज्य सान्त्वयामास केशवः । अभयं रुक्मिणे दत्त्वा प्रययौ स्वां पुरीं ततः
tāmutthāpya pariṣvajya sāntvayāmāsa keśavaḥ / abhayaṃ rukmiṇe dattvā prayayau svāṃ purīṃ tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रययुर् द्वारकां हृष्टाः पुरस्कृत्य हलायुधम्
prayayur dvārakāṃ hṛṣṭāḥ puraskṛtya halāyudham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयाते पुण्डरीकाक्षे श्रुतर्वाभ्येत्य संयुगे । रुक्मिणं रथम् आरोप्य प्रययौ स्वपुरं ततः
prayāte puṇḍarīkākṣe śrutarvābhyetya saṃyuge / rukmiṇaṃ ratham āropya prayayau svapuraṃ tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनानीय स्वसारं तु रुक्मी वीर्यमदान्वितः । हीनप्रतिज्ञो नैच्छत् स प्रवेष्टुं कुण्डिनं पुरम्
anānīya svasāraṃ tu rukmī vīryamadānvitaḥ / hīnapratijño naicchat sa praveṣṭuṃ kuṇḍinaṃ puram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदर्भेषु च वासार्थं निर्ममे ऽन्यत् पुरं महत् । तद्भोजकटम् इत्य् एव बभूव भुवि विश्रुतम्
vidarbheṣu ca vāsārthaṃ nirmame 'nyat puraṃ mahat / tadbhojakaṭam ity eva babhūva bhuvi viśrutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रौजसा महातेजसाः सो ऽन्वशाद् दक्षिणां दिशम् । भीष्मकः कुण्डिने चैव राजोवास महामनाः
tatraujasā mahātejasāḥ so 'nvaśād dakṣiṇāṃ diśam / bhīṣmakaḥ kuṇḍine caiva rājovāsa mahāmanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वारकाम् अभिसंप्राप्ते रामे वृष्णिबलान्विते । रुक्मिण्याः केशवः पाणिं जग्राह विधिवत् प्रभुः
dvārakām abhisaṃprāpte rāme vṛṣṇibalānvite / rukmiṇyāḥ keśavaḥ pāṇiṃ jagrāha vidhivat prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सह तया रेमे प्रियया प्रीयमाणया । सीतयेव पुरा रामः पौलोम्य् एव पुरंदरः
tataḥ saha tayā reme priyayā prīyamāṇayā / sītayeva purā rāmaḥ paulomy eva puraṃdaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा हि तस्याभवज् ज्येष्ठा पत्नी कृष्णस्य भामिनी । पतिव्रता गुणोपेता रूपशीलगुणान्विता
sā hi tasyābhavaj jyeṣṭhā patnī kṛṣṇasya bhāminī / pativratā guṇopetā rūpaśīlaguṇānvitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याम् उत्पादयामास पुत्रान् दश महारथान् । चारुदेष्णं सुदेष्णं च प्रद्युम्नं च महाबलम्
tasyām utpādayāmāsa putrān daśa mahārathān / cārudeṣṇaṃ sudeṣṇaṃ ca pradyumnaṃ ca mahābalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुषेणं चारुगुप्तं च चारुबाहुं च वीर्यवान् । चारुविन्दं सुचारुं च भद्रचारुं तथैव च
suṣeṇaṃ cāruguptaṃ ca cārubāhuṃ ca vīryavān / cāruvindaṃ sucāruṃ ca bhadracāruṃ tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चारुं च बलिनां श्रेष्ठं सुतां चारुमतीं तथा । धर्मार्थकुशलास् ते तु कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः
cāruṃ ca balināṃ śreṣṭhaṃ sutāṃ cārumatīṃ tathā / dharmārthakuśalās te tu kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महिषीः सप्त कल्याणीस् ततो ऽन्या मधुसूदनः । उपयेमे महाबाहुर् गुणोपेताः कुलोद्भवाः
mahiṣīḥ sapta kalyāṇīs tato 'nyā madhusūdanaḥ / upayeme mahābāhur guṇopetāḥ kulodbhavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालिन्दीं मित्रविन्दां च सत्यां नाग्नजितीम् अपि । सुतां जाम्बवतश् चापि रोहिणीं कामरूपिणीम्
kālindīṃ mitravindāṃ ca satyāṃ nāgnajitīm api / sutāṃ jāmbavataś cāpi rohiṇīṃ kāmarūpiṇīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मद्रराजसुतां चापि सुशीलां शुभलोचनाम् । सत्राजितीं सत्यभामां लक्ष्मणां चारुहासिनीम् । शैब्यां सुदत्तां रूपेण श्रिया ह्य् अप्सरसोपमाम्
madrarājasutāṃ cāpi suśīlāṃ śubhalocanām / satrājitīṃ satyabhāmāṃ lakṣmaṇāṃ cāruhāsinīm / śaibyāṃ sudattāṃ rūpeṇa śriyā hy apsarasopamām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रीसहस्राणि चान्यानि षोडशातुलविक्रमः । उपयेमे हृषीकेशः सर्वा भेजे स ताः समम् । परार्ध्यवस्त्राभरणाः कामैह् सर्वैः समेधितः
strīsahasrāṇi cānyāni ṣoḍaśātulavikramaḥ / upayeme hṛṣīkeśaḥ sarvā bheje sa tāḥ samam / parārdhyavastrābharaṇāḥ kāmaih sarvaiḥ samedhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वास्त्रकुशलाः सर्वे बलवन्तो महारथाः । यज्वानः पुण्यकर्माणो महाभागा महाबलाः
sarvāstrakuśalāḥ sarve balavanto mahārathāḥ / yajvānaḥ puṇyakarmāṇo mahābhāgā mahābalāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.