Library·Harivaṃśa (critical edition)·89
वैशंपायन उवाच ततः काले व्यतीते तु रुक्मी महति वीर्यवान् । दुहितुः कारयाम् आस स्वयंवरम् अरिंदमः
vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ kāle vyatīte tu rukmī mahati vīryavān / duhituḥ kārayām āsa svayaṃvaram ariṃdamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राहूताश् च राजानो राजपुत्राश् च रुक्मिणा । समाजग्मुर् महावीर्या नानादिग्भ्यः श्रियान्विताः
tatrāhūtāś ca rājāno rājaputrāś ca rukmiṇā / samājagmur mahāvīryā nānādigbhyaḥ śriyānvitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगाम तत्र प्रद्युम्नः कुमारैर् अपरैर् वृतः । सा हि तं चकमे कन्या स च तां शुभलोचनाम्
jagāma tatra pradyumnaḥ kumārair aparair vṛtaḥ / sā hi taṃ cakame kanyā sa ca tāṃ śubhalocanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुभाङ्गी नाम वैदर्भी कान्तिद्युतिसमन्विता । पृथिव्याम् अभवत् ख्याता रुक्मिणस् तनया तदा
śubhāṅgī nāma vaidarbhī kāntidyutisamanvitā / pṛthivyām abhavat khyātā rukmiṇas tanayā tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपविष्टेषु सर्वेषु पार्थिवेषु महात्मसु । वैदर्भी वरयाम् आस प्रद्युम्नम् अरिसूदनम्
upaviṣṭeṣu sarveṣu pārthiveṣu mahātmasu / vaidarbhī varayām āsa pradyumnam arisūdanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स हि सर्वास्त्रकुशलः सिंहसंहननो युवा । रूपेणाप्रतिमो लोके केशवस्यात्मजो ऽभवत्
sa hi sarvāstrakuśalaḥ siṃhasaṃhanano yuvā / rūpeṇāpratimo loke keśavasyātmajo 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वयोरूपगुणोपेता राजपुत्री च साभवत् । नारायणी चन्द्रसेना जातकामा च तं प्रति
vayorūpaguṇopetā rājaputrī ca sābhavat / nārāyaṇī candrasenā jātakāmā ca taṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृत्ते स्वयंवरे जग्मू राजानः स्वपुराणि ते । उपादाय तु वैदर्भीं प्रद्युम्नो द्वारकां ययौ
vṛtte svayaṃvare jagmū rājānaḥ svapurāṇi te / upādāya tu vaidarbhīṃ pradyumno dvārakāṃ yayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तस्यां जनयाम् आस देवगर्भोपमं सुतम् । अनिरुद्धम् इति ख्यातं कर्मणाप्रतिमं भुवि । धनुर्वेदे च वेदे च नीतिशास्त्रे च पारगम्
sa tasyāṃ janayām āsa devagarbhopamaṃ sutam / aniruddham iti khyātaṃ karmaṇāpratimaṃ bhuvi / dhanurvede ca vede ca nītiśāstre ca pāragam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभवत् स यदा राजन्न् अनिरुद्धो वयोन्वितः । तदास्य रुक्मिणः पौत्रीं रुक्मिणी रुक्मसंनिभां । पत्न्यर्थं वरयाम् आस नाम्ना रुक्मवतीति सा
abhavat sa yadā rājann aniruddho vayonvitaḥ / tadāsya rukmiṇaḥ pautrīṃ rukmiṇī rukmasaṃnibhāṃ / patnyarthaṃ varayām āsa nāmnā rukmavatīti sā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिरुद्धं गुणैर् दातुं कृतबुद्धिर् नृपस् तदा । प्रीत्या च रौक्मिणेयस्य रुक्मिण्याश् चाप्य् उपग्रहात्
aniruddhaṃ guṇair dātuṃ kṛtabuddhir nṛpas tadā / prītyā ca raukmiṇeyasya rukmiṇyāś cāpy upagrahāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्पर्धन्न् अपि कृष्णेन वैरं तद् अपहाय सः । ददानीत्य् अब्रवीद् राजा प्रीतिमाञ् जनमेजय
vispardhann api kṛṣṇena vairaṃ tad apahāya saḥ / dadānīty abravīd rājā prītimāñ janamejaya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केशवः सह रुक्मिण्या पुत्रैः संकर्षणेन च । अन्यैश् च वृष्णिभिः सार्धं विदर्भान् सबलो ययौ
keśavaḥ saha rukmiṇyā putraiḥ saṃkarṣaṇena ca / anyaiś ca vṛṣṇibhiḥ sārdhaṃ vidarbhān sabalo yayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संयुक्ता ज्ञातयश् चैव रुक्मिणः सुहृदश् च ये । आहूता रुक्मिणा ते ऽपि तत्राजग्मुर् नराधिपाः
saṃyuktā jñātayaś caiva rukmiṇaḥ suhṛdaś ca ye / āhūtā rukmiṇā te 'pi tatrājagmur narādhipāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुभे तिथौ महाराज नक्षत्रे चाभिपूजिते । विवाहायानिरुद्धस्य बभूव परमोत्सवः
śubhe tithau mahārāja nakṣatre cābhipūjite / vivāhāyāniruddhasya babhūva paramotsavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रेमिरे वृष्णयस् तत्र पूज्यमाना यथामराः
remire vṛṣṇayas tatra pūjyamānā yathāmarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाश्मकानाम् अधिपो वेणुदारिर् उदारधीः । अक्षः श्रुतर्वा चाणूरः क्राथश् चैवांशुमान् अपि
athāśmakānām adhipo veṇudārir udāradhīḥ / akṣaḥ śrutarvā cāṇūraḥ krāthaś caivāṃśumān api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जयत्सेनः कलिङ्गानाम् अधिपश् च महाबलः । पाण्ड्यश् च नृपतिः श्रीमान् ऋषीकाधिपतिस् तथा
jayatsenaḥ kaliṅgānām adhipaś ca mahābalaḥ / pāṇḍyaś ca nṛpatiḥ śrīmān ṛṣīkādhipatis tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते संमन्त्र्य राजानो दाक्षिणात्या महर्द्धयः । अभिगम्याब्रुवन् सर्वे रुक्मिणं रहसि प्रभुम्
ete saṃmantrya rājāno dākṣiṇātyā maharddhayaḥ / abhigamyābruvan sarve rukmiṇaṃ rahasi prabhum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवान् अक्षेषु कुशलो वयं चापि रिरंसवः । प्रियद्यूतश् च रामो ऽसाव् अक्षेष्व् अनिपुणो ऽपि च
bhavān akṣeṣu kuśalo vayaṃ cāpi riraṃsavaḥ / priyadyūtaś ca rāmo 'sāv akṣeṣv anipuṇo 'pi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते भवन्तं पुरस्कृत्य जेतुम् इच्छाम तं वयम् । इत्य् उक्तो रोचयाम् आस द्यूतं रुक्मी महारथः
te bhavantaṃ puraskṛtya jetum icchāma taṃ vayam / ity ukto rocayām āsa dyūtaṃ rukmī mahārathaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते शुभां काञ्चनस्तम्भां कुसुमैर् भूषिताजिराम् । सभाम् आविविशुर् हृष्टाः सिक्तां चन्दनवारिणा
te śubhāṃ kāñcanastambhāṃ kusumair bhūṣitājirām / sabhām āviviśur hṛṣṭāḥ siktāṃ candanavāriṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां प्रविश्य ततः सर्वे शुभ्रस्रगनुलेपनाः । सौवर्णेष्व् आसनेष्व् आसां चक्रिरे विजिगीषवः
tāṃ praviśya tataḥ sarve śubhrasraganulepanāḥ / sauvarṇeṣv āsaneṣv āsāṃ cakrire vijigīṣavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आहूतो बलदेवस् तु कितवैर् अक्षकोविदैः । बाढम् इत्य् अब्रवीद्द् हृष्टः सह दीव्याम पण्यताम्
āhūto baladevas tu kitavair akṣakovidaiḥ / bāḍham ity abravīdd hṛṣṭaḥ saha dīvyāma paṇyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निकृत्या तं जिगीषन्तो दाक्षिणात्या नराधिपाः । मणिमुक्ताः सुवर्णं च तत्रानिन्युः सहस्रशः
nikṛtyā taṃ jigīṣanto dākṣiṇātyā narādhipāḥ / maṇimuktāḥ suvarṇaṃ ca tatrāninyuḥ sahasraśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रावर्तत द्यूतं तेषाम् अरतिनाशनम् । कलहायास्पदं घोरं दुर्मतीनां क्षयावहम्
tataḥ prāvartata dyūtaṃ teṣām aratināśanam / kalahāyāspadaṃ ghoraṃ durmatīnāṃ kṣayāvaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निष्काणां तु सहस्राणि सुवर्णस्य दशादितः । रुक्मिणा सह संपाते बलदेवो ग्लहं ददौ
niṣkāṇāṃ tu sahasrāṇi suvarṇasya daśāditaḥ / rukmiṇā saha saṃpāte baladevo glahaṃ dadau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं जिगाय ततो रुक्मी यतमानं महारथम् । तावद् एवापरं भूयो बलदेवं जिगाय सः
taṃ jigāya tato rukmī yatamānaṃ mahāratham / tāvad evāparaṃ bhūyo baladevaṃ jigāya saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असकृज् जीयमानस् तु रुक्मिणा केशवाग्रजः । सुवर्णकोटिं जग्राह ग्लहं तस्य महात्मनः
asakṛj jīyamānas tu rukmiṇā keśavāgrajaḥ / suvarṇakoṭiṃ jagrāha glahaṃ tasya mahātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जितम् इत्य् एव हृष्टो ऽथ तम् आह्वृतिर् अभाषत । श्लाघमानश् च चिक्षेप प्रहसन् मुसलायुधम्
jitam ity eva hṛṣṭo 'tha tam āhvṛtir abhāṣata / ślāghamānaś ca cikṣepa prahasan musalāyudham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविद्यो दुर्बलः श्रीमान् हिरण्यम् अमितं मया । अजेयो बलदेवो ऽयम् अक्षद्यूते पराजितः
avidyo durbalaḥ śrīmān hiraṇyam amitaṃ mayā / ajeyo baladevo 'yam akṣadyūte parājitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कलिङ्गराजस् तच् छ्रुत्वा प्रजहास भृशं तदा । दन्तान् विदर्शयन् हृष्टस् तत्राक्रुध्यद्द् हलायुधः
kaliṅgarājas tac chrutvā prajahāsa bhṛśaṃ tadā / dantān vidarśayan hṛṣṭas tatrākrudhyadd halāyudhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुक्मिणश् च वचः श्रुत्वा पराजयनिमित्तजम् । निगृह्यमाणस् तीक्ष्णाभिर् वाग्भिर् भीष्मकसूनुना । रोषम् आहारयाम् आस जितरोषो ऽपि धर्मवित्
rukmiṇaś ca vacaḥ śrutvā parājayanimittajam / nigṛhyamāṇas tīkṣṇābhir vāgbhir bhīṣmakasūnunā / roṣam āhārayām āsa jitaroṣo 'pi dharmavit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संक्रुद्धो धर्षणां प्राप्य रौहिणेयो महाबलः । धैर्यान् मनः संनियम्य ततो वचनम् अब्रवीत्
saṃkruddho dharṣaṇāṃ prāpya rauhiṇeyo mahābalaḥ / dhairyān manaḥ saṃniyamya tato vacanam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशकोटिसहस्राणि ग्लह एको ममापरः । एतं संपरिगृह्णीष्व पातयाक्षान् नराधिप । कृष्णाक्षांल् लोहिताक्षांश् च देशे ऽस्मिंस् त्वम् अपांसुले
daśakoṭisahasrāṇi glaha eko mamāparaḥ / etaṃ saṃparigṛhṇīṣva pātayākṣān narādhipa / kṛṣṇākṣāṃl lohitākṣāṃś ca deśe 'smiṃs tvam apāṃsule
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् एवम् आह्वयाम् आस रुक्मिणं रोहिणीसुतः । अनुक्त्वा वचनं किंचिद् बाढम् इत्य् अब्रवीत् पुनः
ity evam āhvayām āsa rukmiṇaṃ rohiṇīsutaḥ / anuktvā vacanaṃ kiṃcid bāḍham ity abravīt punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्षान् रुक्मी ततो हृष्टः पातयाम् आस पार्थिवः । चातुरक्षे निवृत्ते तु निर्जितः स नराधिपः
akṣān rukmī tato hṛṣṭaḥ pātayām āsa pārthivaḥ / cāturakṣe nivṛtte tu nirjitaḥ sa narādhipaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलदेवं ततो रुक्मी मया जितम् इति स्मयन्
baladevaṃ tato rukmī mayā jitam iti smayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलदेवस् तु तच् छ्रुत्वा जिह्मं वाक्यं नराधिपात् । भूयः क्रोधसमाविष्टो नोत्तरं व्याजहार ह
baladevas tu tac chrutvā jihmaṃ vākyaṃ narādhipāt / bhūyaḥ krodhasamāviṣṭo nottaraṃ vyājahāra ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो गम्भीरनिर्घोषा वाग् उवाचाशरीरिणी । बलदेवस्य तं कोपं वर्धयन्ती महात्मनः । सत्यम् आह बलः श्रीमान् धर्मेणैष पराजितः
tato gambhīranirghoṣā vāg uvācāśarīriṇī / baladevasya taṃ kopaṃ vardhayantī mahātmanaḥ / satyam āha balaḥ śrīmān dharmeṇaiṣa parājitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुक्त्वा वचनं किंचित् प्राप्तो भवति कर्मणा । मनसा समनुज्ञातं तत् स्याद् इत्य् अवगम्यताम्
anuktvā vacanaṃ kiṃcit prāpto bhavati karmaṇā / manasā samanujñātaṃ tat syād ity avagamyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुक्मिण्या भ्रातरं ज्येष्ठं निष्पिपेष महीतले
rukmiṇyā bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ niṣpipeṣa mahītale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवादे कुपितो रामः क्षेप्तारं क्रूरभाषिणम् । जघानाष्टापदेनैव प्रसह्य यदुपुंगवः
vivāde kupito rāmaḥ kṣeptāraṃ krūrabhāṣiṇam / jaghānāṣṭāpadenaiva prasahya yadupuṃgavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽपसृत्य संक्रुद्धः कलिङ्गाधिपतेर् अपि । दन्तान् बभञ्ज संरम्भाद् उन्ननाद च सिंहवत् । खड्गम् उद्यम्य तांश् चापि त्रासयाम् आस पार्थिवान्
tato 'pasṛtya saṃkruddhaḥ kaliṅgādhipater api / dantān babhañja saṃrambhād unnanāda ca siṃhavat / khaḍgam udyamya tāṃś cāpi trāsayām āsa pārthivān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्जगाम सभाद्वारात् त्रासयन् क्रथकैशिकान्
nirjagāma sabhādvārāt trāsayan krathakaiśikān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुक्मिणं निकृतिप्रज्ञं स हत्वा यादवर्षभः । वित्रास्य द्विषतः सर्वान् सिंहः क्षुद्रमृगान् इव
rukmiṇaṃ nikṛtiprajñaṃ sa hatvā yādavarṣabhaḥ / vitrāsya dviṣataḥ sarvān siṃhaḥ kṣudramṛgān iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगाम शिबिरं रामः स्वम् एव स्वजनावृतः । न्यवेदयत कृष्णाय तच् च सर्वं यथाभवत्
jagāma śibiraṃ rāmaḥ svam eva svajanāvṛtaḥ / nyavedayata kṛṣṇāya tac ca sarvaṃ yathābhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निगृह्य च तदात्मानं क्रोधाद् अश्रूण्य् अवर्तयत्
nigṛhya ca tadātmānaṃ krodhād aśrūṇy avartayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स रामकरमुक्तेन निहतो द्यूतमण्डले । अष्टापदेन बलवान् राजा वज्रधरोपमः
sa rāmakaramuktena nihato dyūtamaṇḍale / aṣṭāpadena balavān rājā vajradharopamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् हते महामात्रे नृपतौ भीष्मकात्मजे । द्रुमभार्गवतुल्ये वै द्रुमभार्गवशिक्षिते
tasmin hate mahāmātre nṛpatau bhīṣmakātmaje / drumabhārgavatulye vai drumabhārgavaśikṣite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतौ च युद्धकुशले नित्ययाजिनि पातिते । वृष्णयश् चान्धकाश् चैव सर्वे विमनसो ऽभवन्
kṛtau ca yuddhakuśale nityayājini pātite / vṛṣṇayaś cāndhakāś caiva sarve vimanaso 'bhavan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत् ते सर्वम् आख्यातं रुक्मिणो निधनं यथा । वैरस्य च समुत्थानं वृष्णिभिर् भरतर्षभ
etat te sarvam ākhyātaṃ rukmiṇo nidhanaṃ yathā / vairasya ca samutthānaṃ vṛṣṇibhir bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृष्णयो ऽपि महाराज धनान्य् आदाय सर्वशः । रामकृष्णौ समाश्रित्य ययुर् द्वारवतीं पुरीम्
vṛṣṇayo 'pi mahārāja dhanāny ādāya sarvaśaḥ / rāmakṛṣṇau samāśritya yayur dvāravatīṃ purīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.