Svatmarama: Hathayogapradipika 4

चतुर्थोपदेशः नमः शिवाय गुरवे नाद-बिन्दु-कलात्मने । निरञ्जन-पदं याति नित्यं तत्र परायणः

caturthopadeśaḥ namaḥ śivāya gurave nāda-bindu-kalātmane / nirañjana-padaṃ yāti nityaṃ tatra parāyaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथेदानीं प्रवक्ष्यामि समाधिक्रमम् उत्तमम् । मृत्युघ्नं च सुखोपायं ब्रह्मानन्द-करं परम्

athedānīṃ pravakṣyāmi samādhikramam uttamam / mṛtyughnaṃ ca sukhopāyaṃ brahmānanda-karaṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज-योगः समाधिश् च उन्मनी च मनोन्मनी । अमरत्वं लयस् तत्त्वं शून्याशून्यं परं पदम्

rāja-yogaḥ samādhiś ca unmanī ca manonmanī / amaratvaṃ layas tattvaṃ śūnyāśūnyaṃ paraṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमनस्कं तथाद्वैतं निरालम्बं निरञ्जनम् । जीवन्मुक्तिश् च सहजा तुर्या चेत्य् एक-वाचकाः

amanaskaṃ tathādvaitaṃ nirālambaṃ nirañjanam / jīvanmuktiś ca sahajā turyā cety eka-vācakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सलिले सैन्धवं यद्वत् साम्यं भजति योगतः । तथात्म-मनसोर् ऐक्यं समाधिर् अभिधीयते

salile saindhavaṃ yadvat sāmyaṃ bhajati yogataḥ / tathātma-manasor aikyaṃ samādhir abhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा संक्षीयते प्राणो मानसं च प्रलीयते । तदा समरसत्वं च समाधिर् अभिधीयते

yadā saṃkṣīyate prāṇo mānasaṃ ca pralīyate / tadā samarasatvaṃ ca samādhir abhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्-समं च द्वयोर् ऐक्यं जीवात्म-परमात्मनोः । प्रनष्ट-सर्व-सङ्कल्पः समाधिः सोऽभिधीयते

tat-samaṃ ca dvayor aikyaṃ jīvātma-paramātmanoḥ / pranaṣṭa-sarva-saṅkalpaḥ samādhiḥ so'bhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज-योगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः । ज्ञानं मुक्तिः स्थितिः सिद्धिर् गुरु-वाक्येन लभ्यते

rāja-yogasya māhātmyaṃ ko vā jānāti tattvataḥ / jñānaṃ muktiḥ sthitiḥ siddhir guru-vākyena labhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्लभो विषय-त्यागो दुर्लभं तत्त्व-दर्शनम् । दुर्लभा सहजावस्था सद्-गुरोः करुणां विना

durlabho viṣaya-tyāgo durlabhaṃ tattva-darśanam / durlabhā sahajāvasthā sad-guroḥ karuṇāṃ vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविधैर् आसनैः कुभैर् विचित्रैः करणैर् अपि । प्रबुद्धायां महा-शक्तौ प्राणः शून्ये प्रलीयते

vividhair āsanaiḥ kubhair vicitraiḥ karaṇair api / prabuddhāyāṃ mahā-śaktau prāṇaḥ śūnye pralīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पन्न-शक्ति-बोधस्य त्यक्त-निःशेष-कर्मणः । योगिनः सहजावस्था स्वयम् एव प्रजायते

utpanna-śakti-bodhasya tyakta-niḥśeṣa-karmaṇaḥ / yoginaḥ sahajāvasthā svayam eva prajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुषुम्णा-वाहिनि प्राणे शून्ये विशति मानसे । तदा सर्वाणि कर्माणि निर्मूलयति योगवित्

suṣumṇā-vāhini prāṇe śūnye viśati mānase / tadā sarvāṇi karmāṇi nirmūlayati yogavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमराय नमस् तुभ्यं सोऽपि कालस् त्वया जितः । पतितं वदने यस्य जगद् एतच् चराचरम्

amarāya namas tubhyaṃ so'pi kālas tvayā jitaḥ / patitaṃ vadane yasya jagad etac carācaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्ते समत्वम् आपन्ने वायौ व्रजति मध्यमे । तदामरोली वज्रोली सहजोली प्रजायते

citte samatvam āpanne vāyau vrajati madhyame / tadāmarolī vajrolī sahajolī prajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानं कुतो मनसि सम्भवतीह तावत् प्राणोऽपि जीवति मनो म्रियते न यावत् । प्राणो मनो द्वयम् इदं विलयं नयेद् यो मोक्षं स गच्छति नरो न कथंचिद् अन्यः

jñānaṃ kuto manasi sambhavatīha tāvat prāṇo'pi jīvati mano mriyate na yāvat / prāṇo mano dvayam idaṃ vilayaṃ nayed yo mokṣaṃ sa gacchati naro na kathaṃcid anyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञात्वा सुषुम्णासद्-भेदं कृत्वा वायुं च मध्यगम् । स्थित्वा सदैव सुस्थाने ब्रह्म-रन्ध्रे निरोधयेत्

jñātvā suṣumṇāsad-bhedaṃ kṛtvā vāyuṃ ca madhyagam / sthitvā sadaiva susthāne brahma-randhre nirodhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूर्य-चन्द्रमसौ धत्तः कालं रात्रिन्दिवात्मकम् । भोक्त्री सुषुम्ना कालस्य गुह्यम् एतद् उदाहृतम्

sūrya-candramasau dhattaḥ kālaṃ rātrindivātmakam / bhoktrī suṣumnā kālasya guhyam etad udāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वा-सप्तति-सहस्राणि नाडी-द्वाराणि पञ्जरे । सुषुम्णा शाम्भवी शक्तिः शेषास् त्व् एव निरर्थकाः

dvā-saptati-sahasrāṇi nāḍī-dvārāṇi pañjare / suṣumṇā śāmbhavī śaktiḥ śeṣās tv eva nirarthakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायुः परिचितो यस्माद् अग्निना सह कुण्डलीम् । बोधयित्वा सुषुम्णायां प्रविशेद् अनिरोधतः

vāyuḥ paricito yasmād agninā saha kuṇḍalīm / bodhayitvā suṣumṇāyāṃ praviśed anirodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुषुम्णा-वाहिनि प्राणे सिद्ध्यत्य् एव मनोन्मनी । अन्यथा त्व् इतराभ्यासाः प्रयासायैव योगिनाम्

suṣumṇā-vāhini prāṇe siddhyaty eva manonmanī / anyathā tv itarābhyāsāḥ prayāsāyaiva yoginām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पवनो बध्यते येन मनस् तेनैव बध्यते । मनश् च बध्यते येन पवनस् तेन बध्यते

pavano badhyate yena manas tenaiva badhyate / manaś ca badhyate yena pavanas tena badhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतु-द्वयं तु चित्तस्य वासना च समीरणः । तयोर् विनष्ट एकस्मिन् तौ द्वाव् अपि विनश्यतः

hetu-dvayaṃ tu cittasya vāsanā ca samīraṇaḥ / tayor vinaṣṭa ekasmin tau dvāv api vinaśyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो यत्र विलीयेत पवनस् तत्र लीयते । पवनो लीयते यत्र मनस् तत्र विलीयते

mano yatra vilīyeta pavanas tatra līyate / pavano līyate yatra manas tatra vilīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुग्धाम्बुवत् संमिलिताव् उभौ तौ तुल्य-क्रियौ मानस-मारुतौ हि । यतो मरुत् तत्र मनः-प्रवृत्तिर् यतो मनस् तत्र मरुत्-प्रवृत्तिः

dugdhāmbuvat saṃmilitāv ubhau tau tulya-kriyau mānasa-mārutau hi / yato marut tatra manaḥ-pravṛttir yato manas tatra marut-pravṛttiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रैक-नाशाद् अपरस्य नाश एक-प्रवृत्तेर् अपर-प्रवृत्तिः । अध्वस् तयोश् चेन्द्रिय-वर्ग-वृत्तिः प्रध्वस् तयोर् मोक्ष-पदस्य सिद्धिः

tatraika-nāśād aparasya nāśa eka-pravṛtter apara-pravṛttiḥ / adhvas tayoś cendriya-varga-vṛttiḥ pradhvas tayor mokṣa-padasya siddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसस्य मनसश् चैव चञ्चलत्वं स्वभावतः । रसो बद्धो मनो बद्धं किं न सिद्ध्यति भूतले

rasasya manasaś caiva cañcalatvaṃ svabhāvataḥ / raso baddho mano baddhaṃ kiṃ na siddhyati bhūtale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्च्छितो हरते व्याधीन् मृतो जीवयति स्वयम् । बद्धः खेचरतां धत्ते रसो वायुश् च पार्वति

mūrcchito harate vyādhīn mṛto jīvayati svayam / baddhaḥ khecaratāṃ dhatte raso vāyuś ca pārvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनः स्थैर्यं स्थिरो वायुस् ततो बिन्दुः स्थिरो भवेत् । बिन्दु-स्थैर्यात् सदा सत्त्वं पिण्ड-स्थैर्यं प्रजायते

manaḥ sthairyaṃ sthiro vāyus tato binduḥ sthiro bhavet / bindu-sthairyāt sadā sattvaṃ piṇḍa-sthairyaṃ prajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणां मनो नाथो मनोनाथस् तु मारुतः । मारुतस्य लयो नाथः स लयो नादम् आश्रितः

indriyāṇāṃ mano nātho manonāthas tu mārutaḥ / mārutasya layo nāthaḥ sa layo nādam āśritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोऽयम् एवास्तु मोक्षाख्यो मास्तु वापि मतान्तरे । मनः-प्राण-लये कश्चिद् आनन्दः सम्प्रवर्तते

so'yam evāstu mokṣākhyo māstu vāpi matāntare / manaḥ-prāṇa-laye kaścid ānandaḥ sampravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रनष्ट-श्वास-निश्वासः प्रध्वस्त-विषय-ग्रहः । निश्चेष्टो निर्विकारश् च लयो जयति योगिनाम्

pranaṣṭa-śvāsa-niśvāsaḥ pradhvasta-viṣaya-grahaḥ / niśceṣṭo nirvikāraś ca layo jayati yoginām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्छिन्न-सर्व-सङ्कल्पो निःशेषाशेष-चेष्टितः । स्वावगम्यो लयः कोऽपि जायते वाग्-अगोचरः

ucchinna-sarva-saṅkalpo niḥśeṣāśeṣa-ceṣṭitaḥ / svāvagamyo layaḥ ko'pi jāyate vāg-agocaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र दृष्टिर् लयस् तत्र भूतेन्द्रिय-सनातनी । सा शक्तिर् जीव-भूतानां द्वे अलक्ष्ये लयं गते

yatra dṛṣṭir layas tatra bhūtendriya-sanātanī / sā śaktir jīva-bhūtānāṃ dve alakṣye layaṃ gate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लयो लय इति प्राहुः कीदृशं लय-लक्षणम् । अपुनर्-वासनोत्थानाल् लयो विषय-विस्मृतिः

layo laya iti prāhuḥ kīdṛśaṃ laya-lakṣaṇam / apunar-vāsanotthānāl layo viṣaya-vismṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेद-शास्त्र-पुराणानि सामान्य-गणिका इव । एकैव शाम्भवी मुद्रा गुप्ता कुल-वधूर् इव

veda-śāstra-purāṇāni sāmānya-gaṇikā iva / ekaiva śāmbhavī mudrā guptā kula-vadhūr iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ शाम्भवी- अन्तर् लक्ष्यं बहिर् दृष्टिर् निमेषोन्मेष-वर्जिता । एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेद-शास्त्रेषु गोपिता

atha śāmbhavī- antar lakṣyaṃ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa-varjitā / eṣā sā śāmbhavī mudrā veda-śāstreṣu gopitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर् लक्ष्य-विलीन-चित्त-पवनो योगी यदा वर्तते दृष्ट्या निश्चल-तारया बहिर् अधः पश्यन्न् अपश्यन्न् अपि । मुद्रेयं खलु शाम्भवी भवति सा लब्धा प्रसादाद् गुरोः शून्याशून्य-विलक्षणं स्फुरति तत् तत्त्वं पदं शाम्भवम्

antar lakṣya-vilīna-citta-pavano yogī yadā vartate dṛṣṭyā niścala-tārayā bahir adhaḥ paśyann apaśyann api / mudreyaṃ khalu śāmbhavī bhavati sā labdhā prasādād guroḥ śūnyāśūnya-vilakṣaṇaṃ sphurati tat tattvaṃ padaṃ śāmbhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्री-शाम्भव्याश् च खेचर्या अवस्था-धाम-भेदतः । भवेच् चित्त-लयानन्दः शून्ये चित्-सुख-रूपिणि

śrī-śāmbhavyāś ca khecaryā avasthā-dhāma-bhedataḥ / bhavec citta-layānandaḥ śūnye cit-sukha-rūpiṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तारे ज्योतिषि संयोज्य किंचिद् उन्नमयेद् भ्रुवौ । पूर्व-योगं मनो युञ्जन्न् उन्मनी-कारकः क्षणात्

tāre jyotiṣi saṃyojya kiṃcid unnamayed bhruvau / pūrva-yogaṃ mano yuñjann unmanī-kārakaḥ kṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचिद् आगम-जालेन केचिन् निगम-सङ्कुलैः । केचित् तर्केण मुह्यन्ति नैव जानन्ति तारकम्

kecid āgama-jālena kecin nigama-saṅkulaiḥ / kecit tarkeṇa muhyanti naiva jānanti tārakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धोन्मीलित-लोचनः स्थिर-मना नासाग्र-दत्तेक्षणश् चन्द्रार्काव् अपि लीनताम् उपनयन् निस्पन्द-भावेन यः । ज्योती-रूपम् अशेष-बीजम् अखिलं देदीप्यमानं परं तत्त्वं तत्-पदम् एति वस्तु परमं वाच्यं किम् अत्राधिकम्

ardhonmīlita-locanaḥ sthira-manā nāsāgra-dattekṣaṇaś candrārkāv api līnatām upanayan nispanda-bhāvena yaḥ / jyotī-rūpam aśeṣa-bījam akhilaṃ dedīpyamānaṃ paraṃ tattvaṃ tat-padam eti vastu paramaṃ vācyaṃ kim atrādhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवा न पूजयेल् लिङ्गं रात्रौ चैव न पूजयेत् । सर्वदा पूजयेल् लिङ्गं दिवारात्रि-निरोधतः

divā na pūjayel liṅgaṃ rātrau caiva na pūjayet / sarvadā pūjayel liṅgaṃ divārātri-nirodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ खेचरी- सव्य-दक्षिण-नाडी-स्थो मध्ये चरति मारुतः । तिष्ठते खेचरी मुद्रा तस्मिन् स्थाने न संशयः

atha khecarī- savya-dakṣiṇa-nāḍī-stho madhye carati mārutaḥ / tiṣṭhate khecarī mudrā tasmin sthāne na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इडा-पिङ्गलयोर् मध्ये शून्यं चैवानिलं ग्रसेत् । तिष्ठते खेचरी मुद्रा तत्र सत्यं पुनः पुनः

iḍā-piṅgalayor madhye śūnyaṃ caivānilaṃ graset / tiṣṭhate khecarī mudrā tatra satyaṃ punaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूर्च्याचन्द्रमसोर् मध्ये निरालम्बान्तरे पुनः । संस्थिता व्योम-चक्रे या सा मुद्रा नाम खेचरी

sūrcyācandramasor madhye nirālambāntare punaḥ / saṃsthitā vyoma-cakre yā sā mudrā nāma khecarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोमाद् यत्रोदिता धारा साक्षात् सा शिव-वल्लभा । पूरयेद् अतुलां दिव्यां सुषुम्णां पश्चिमे मुखे

somād yatroditā dhārā sākṣāt sā śiva-vallabhā / pūrayed atulāṃ divyāṃ suṣumṇāṃ paścime mukhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरस्ताच् चैव पूर्येत निश्चिता खेचरी भवेत् । अभ्यस्ता खेचरी मुद्राप्य् उन्मनी सम्प्रजायते

purastāc caiva pūryeta niścitā khecarī bhavet / abhyastā khecarī mudrāpy unmanī samprajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रुवोर् मध्ये शिव-स्थानं मनस् तत्र विलीयते । ज्ञातव्यं तत्-पदं तुर्यं तत्र कालो न विद्यते

bhruvor madhye śiva-sthānaṃ manas tatra vilīyate / jñātavyaṃ tat-padaṃ turyaṃ tatra kālo na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यसेत् खेचरीं तावद् यावत् स्याद् योग-निद्रितः । सम्प्राप्त-योग-निद्रस्य कालो नास्ति कदाचन

abhyaset khecarīṃ tāvad yāvat syād yoga-nidritaḥ / samprāpta-yoga-nidrasya kālo nāsti kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरालम्बं मनः कृत्वा न किंचिद् अपि चिन्तयेत् । स-बाह्याभ्यन्तरं व्योम्नि घटवत् तिष्ठति ध्रुवम्

nirālambaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃcid api cintayet / sa-bāhyābhyantaraṃ vyomni ghaṭavat tiṣṭhati dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्य-वायुर् यथा लीनस् तथा मध्यो न संशयः । स्व-स्थाने स्थिरताम् एति पवनो मनसा सह

bāhya-vāyur yathā līnas tathā madhyo na saṃśayaḥ / sva-sthāne sthiratām eti pavano manasā saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् अभ्यस्यतस् तस्य वायु-मार्गे दिवानिशम् । अभ्यासाज् जीर्यते वायुर् मनस् तत्रैव लीयते

evam abhyasyatas tasya vāyu-mārge divāniśam / abhyāsāj jīryate vāyur manas tatraiva līyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमृतैः प्लावयेद् देहम् आपाद-तल-मस्तकम् । सिद्ध्यत्य् एव महा-कायो महा-बल-पराक्रमः

amṛtaiḥ plāvayed deham āpāda-tala-mastakam / siddhyaty eva mahā-kāyo mahā-bala-parākramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्ति-मध्ये मनः कृत्वा शक्तिं मानस-मध्यगाम् । मनसा मन आलोक्य धारयेत् परमं पदम्

śakti-madhye manaḥ kṛtvā śaktiṃ mānasa-madhyagām / manasā mana ālokya dhārayet paramaṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ख-मध्ये कुरु चात्मानम् आत्म-मध्ये च खं कुरु । सर्वं च ख-मयं कृत्वा न किंचिद् अपि चिन्तयेत्

kha-madhye kuru cātmānam ātma-madhye ca khaṃ kuru / sarvaṃ ca kha-mayaṃ kṛtvā na kiṃcid api cintayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तः शून्यो बहिः शून्यः शून्यः कुम्भ इवाम्बरे । अन्तः पूर्णो बहिः पूर्णः पूर्णः कुम्भ इवार्णवे

antaḥ śūnyo bahiḥ śūnyaḥ śūnyaḥ kumbha ivāmbare / antaḥ pūrṇo bahiḥ pūrṇaḥ pūrṇaḥ kumbha ivārṇave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्य-चिन्ता न कर्तव्या तथैवान्तर-चिन्तनम् । सर्व-चिन्तां परित्यज्य न किंचिद् अपि चिन्तयेत्

bāhya-cintā na kartavyā tathaivāntara-cintanam / sarva-cintāṃ parityajya na kiṃcid api cintayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्कल्प-मात्र-कलनैव जगत् समग्रं सङ्कल्प-मात्र-कलनैव मनो-विलासः । सङ्कल्प-मात्र-मतिम् उत्सृज निर्विकल्पम् आश्रित्य निश्चयम् अवाप्नुहि राम शान्तिम्

saṅkalpa-mātra-kalanaiva jagat samagraṃ saṅkalpa-mātra-kalanaiva mano-vilāsaḥ / saṅkalpa-mātra-matim utsṛja nirvikalpam āśritya niścayam avāpnuhi rāma śāntim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्पूरम् अनले यद्वत् सैन्धवं सलिले यथा । तथा सन्धीयमानं च मनस् तत्त्वे विलीयते

karpūram anale yadvat saindhavaṃ salile yathā / tathā sandhīyamānaṃ ca manas tattve vilīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञेयं सर्वं प्रतीतं च ज्ञानं च मन उच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं समं नष्टं नान्यः पन्था द्वितीयकः

jñeyaṃ sarvaṃ pratītaṃ ca jñānaṃ ca mana ucyate / jñānaṃ jñeyaṃ samaṃ naṣṭaṃ nānyaḥ panthā dvitīyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो-दृश्यम् इदं सर्वं यत् किंचित् स-चराचरम् । मनसो ह्य् उन्मनी-भावाद् द्वैतं नैवोलभ्यते

mano-dṛśyam idaṃ sarvaṃ yat kiṃcit sa-carācaram / manaso hy unmanī-bhāvād dvaitaṃ naivolabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञेय-वस्तु-परित्यागाद् विलयं याति मानसम् । मनसो विलये जाते कैवल्यम् अवशिष्यते

jñeya-vastu-parityāgād vilayaṃ yāti mānasam / manaso vilaye jāte kaivalyam avaśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं नाना-विधोपायाः सम्यक् स्वानुभवान्विताः । समाधि-मार्गाः कथिताः पूर्वाचार्यैर् महात्मभिः

evaṃ nānā-vidhopāyāḥ samyak svānubhavānvitāḥ / samādhi-mārgāḥ kathitāḥ pūrvācāryair mahātmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुषुम्णायै कुण्डलिन्यै सुधायै चन्द्र-जन्मने । मनोन्मन्यै नमस् तुभ्यं महा-शक्त्यै चिद्-आत्मने

suṣumṇāyai kuṇḍalinyai sudhāyai candra-janmane / manonmanyai namas tubhyaṃ mahā-śaktyai cid-ātmane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशक्य-तत्त्व-बोधानां मूढानाम् अपि संमतम् । प्रोक्तं गोरक्ष-नाथेन नादोपासनम् उच्यते

aśakya-tattva-bodhānāṃ mūḍhānām api saṃmatam / proktaṃ gorakṣa-nāthena nādopāsanam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्री-आदिनाथेन स-पाद-कोटि- लय-प्रकाराः कथिता जयन्ति । नादानुसन्धानकम् एकम् एव मन्यामहे मुख्यतमं लयानाम्

śrī-ādināthena sa-pāda-koṭi- laya-prakārāḥ kathitā jayanti / nādānusandhānakam ekam eva manyāmahe mukhyatamaṃ layānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुक्तासने स्थितो योगी मुद्रां सन्धाय शाम्भवीम् । शृणुयाद् दक्षिणे कर्णे नादम् अन्तास्थम् एकधीः

muktāsane sthito yogī mudrāṃ sandhāya śāmbhavīm / śṛṇuyād dakṣiṇe karṇe nādam antāstham ekadhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रवण-पुट-नयन-युगल- घ्राण-मुखानां निरोधनं कार्यम् । शुद्ध-सुषुम्णा-सरणौ स्फुटम् अमलः श्रूयते नादः

śravaṇa-puṭa-nayana-yugala- ghrāṇa-mukhānāṃ nirodhanaṃ kāryam / śuddha-suṣumṇā-saraṇau sphuṭam amalaḥ śrūyate nādaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरम्भश् च घटश् चैव तथा परिचयोऽपि च । निष्पत्तिः सर्व-योगेषु स्याद् अवस्था-चतुष्टयम्

ārambhaś ca ghaṭaś caiva tathā paricayo'pi ca / niṣpattiḥ sarva-yogeṣu syād avasthā-catuṣṭayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ आरम्भावस्था- ब्रह्म-ग्रन्थेर् भवेद् भेदो ह्य् आनन्दः शून्य-सम्भवः । विचित्रः क्वणको देहेऽनाहतः श्रूयते ध्वनिः

atha ārambhāvasthā- brahma-granther bhaved bhedo hy ānandaḥ śūnya-sambhavaḥ / vicitraḥ kvaṇako dehe'nāhataḥ śrūyate dhvaniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्य-देहश् च तेजस्वी दिव्य-गन्धस् त्वरोगवान् । सम्पूर्ण-हृदयः शून्य आरम्भे योगवान् भवेत्

divya-dehaś ca tejasvī divya-gandhas tvarogavān / sampūrṇa-hṛdayaḥ śūnya ārambhe yogavān bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ घटावस्था- द्वितीयायां घटीकृत्य वायुर् भवति मध्यगः । दृढासनो भवेद् योगी ज्ञानी देव-समस् तदा

atha ghaṭāvasthā- dvitīyāyāṃ ghaṭīkṛtya vāyur bhavati madhyagaḥ / dṛḍhāsano bhaved yogī jñānī deva-samas tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णु-ग्रन्थेस् ततो भेदात् परमानन्द-सूचकः । अतिशून्ये विमर्दश् च भेरी-शब्दस् तदा भवेत्

viṣṇu-granthes tato bhedāt paramānanda-sūcakaḥ / atiśūnye vimardaś ca bherī-śabdas tadā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ परिचयावस्था- तृतीयायां तु विज्ञेयो विहायो मर्दल-ध्वनिः । महा-शून्यं तदा याति सर्व-सिद्धि-समाश्रयम्

atha paricayāvasthā- tṛtīyāyāṃ tu vijñeyo vihāyo mardala-dhvaniḥ / mahā-śūnyaṃ tadā yāti sarva-siddhi-samāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तानन्दं तदा जित्वा सहजानन्द-सम्भवः । दोष-दुःख-जरा-व्याधि-क्षुधा-निद्रा-विवर्जितः

cittānandaṃ tadā jitvā sahajānanda-sambhavaḥ / doṣa-duḥkha-jarā-vyādhi-kṣudhā-nidrā-vivarjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ निष्पत्त्य्-अवस्था- रुद्र-ग्रन्थिं यदा भित्त्वा शर्व-पीठ-गतोऽनिलः । निष्पत्तौ वैणवः शब्दः क्वणद्-वीणा-क्वणो भवेत्

atha niṣpatty-avasthā- rudra-granthiṃ yadā bhittvā śarva-pīṭha-gato'nilaḥ / niṣpattau vaiṇavaḥ śabdaḥ kvaṇad-vīṇā-kvaṇo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकीभूतं तदा चित्तं राज-योगाभिधानकम् । सृष्टि-संहार-कर्तासौ योगीश्वर-समो भवेत्

ekībhūtaṃ tadā cittaṃ rāja-yogābhidhānakam / sṛṣṭi-saṃhāra-kartāsau yogīśvara-samo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तु वा मास्तु वा मुक्तिर् अत्रैवाखण्डितं सुखम् । लयोद्भवम् इदं सौख्यं राज-योगाद् अवाप्यते

astu vā māstu vā muktir atraivākhaṇḍitaṃ sukham / layodbhavam idaṃ saukhyaṃ rāja-yogād avāpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज-योगम् अजानन्तः केवलं हठ-कर्मिणः । एतान् अभ्यासिनो मन्ये प्रयास-फल-वर्जितान्

rāja-yogam ajānantaḥ kevalaṃ haṭha-karmiṇaḥ / etān abhyāsino manye prayāsa-phala-varjitān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मन्य्-अवाप्तये शीघ्रं भ्रू-ध्यानं मम संमतम् । राज-योग-पदं प्राप्तुं सुखोपायोऽल्प-चेतसाम् । सद्यः प्रत्यय-सन्धायी जायते नादजो लयः

unmany-avāptaye śīghraṃ bhrū-dhyānaṃ mama saṃmatam / rāja-yoga-padaṃ prāptuṃ sukhopāyo'lpa-cetasām / sadyaḥ pratyaya-sandhāyī jāyate nādajo layaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नादानुसन्धान-समाधि-भाजां योगीश्वराणां हृदि वर्धमानम् । आनन्दम् एकं वचसाम् अगम्यं जानाति तं श्री-गुरुनाथ एकः

nādānusandhāna-samādhi-bhājāṃ yogīśvarāṇāṃ hṛdi vardhamānam / ānandam ekaṃ vacasām agamyaṃ jānāti taṃ śrī-gurunātha ekaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णौ पिधाय हस्ताभ्यां यः शृणोति ध्वनिं मुनिः । तत्र चित्तं स्थिरीकुर्याद् यावत् स्थिर-पदं व्रजेत्

karṇau pidhāya hastābhyāṃ yaḥ śṛṇoti dhvaniṃ muniḥ / tatra cittaṃ sthirīkuryād yāvat sthira-padaṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यस्यमानो नादोऽयं बाह्यम् आवृणुते ध्वनिम् । पक्षाद् विक्षेपम् अखिलं जित्वा योगी सुखी भवेत्

abhyasyamāno nādo'yaṃ bāhyam āvṛṇute dhvanim / pakṣād vikṣepam akhilaṃ jitvā yogī sukhī bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रूयते प्रथमाभ्यासे नादो नाना-विधो महान् । ततोऽभ्यासे वर्धमाने श्रूयते सूक्ष्म-सूक्ष्मकः

śrūyate prathamābhyāse nādo nānā-vidho mahān / tato'bhyāse vardhamāne śrūyate sūkṣma-sūkṣmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदौ जलधि-जीमूत-भेरी-झर्झर-सम्भवाः । मध्ये मर्दल-शङ्खोत्था घण्टा-काहलजास् तथा

ādau jaladhi-jīmūta-bherī-jharjhara-sambhavāḥ / madhye mardala-śaṅkhotthā ghaṇṭā-kāhalajās tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ते तु किङ्किणी-वंश-वीणा-भ्रमर-निःस्वनाः । इति नानाविधा नादाः श्रूयन्ते देह-मध्यगाः

ante tu kiṅkiṇī-vaṃśa-vīṇā-bhramara-niḥsvanāḥ / iti nānāvidhā nādāḥ śrūyante deha-madhyagāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महति श्रूयमाणेऽपि मेघ-भेर्य्-आदिके ध्वनौ । तत्र सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरं नादम् एव परामृशेत्

mahati śrūyamāṇe'pi megha-bhery-ādike dhvanau / tatra sūkṣmāt sūkṣmataraṃ nādam eva parāmṛśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घनम् उत्सृज्य वा सूक्ष्मे सूक्ष्मम् उत्सृज्य वा घने । रममाणम् अपि क्षिप्तं मनो नान्यत्र चालयेत्

ghanam utsṛjya vā sūkṣme sūkṣmam utsṛjya vā ghane / ramamāṇam api kṣiptaṃ mano nānyatra cālayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र कुत्रापि वा नादे लगति प्रथमं मनः । तत्रैव सुस्थिरीभूय तेन सार्धं विलीयते

yatra kutrāpi vā nāde lagati prathamaṃ manaḥ / tatraiva susthirībhūya tena sārdhaṃ vilīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मकरन्दं पिबन् भृङ्गी गन्धं नापेक्षते यथा । नादासक्तं तथा चित्तं विषयान् नहि काङ्क्षते

makarandaṃ piban bhṛṅgī gandhaṃ nāpekṣate yathā / nādāsaktaṃ tathā cittaṃ viṣayān nahi kāṅkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो-मत्त-गजेन्द्रस्य विषयोद्यान-चारिणः । समर्थोऽयं नियमने निनाद-निशिताङ्कुशः

mano-matta-gajendrasya viṣayodyāna-cāriṇaḥ / samartho'yaṃ niyamane nināda-niśitāṅkuśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बद्धं तु नाद-बन्धेन मनः सन्त्यक्त-चापलम् । प्रयाति सुतरां स्थैर्यं छिन्न-पक्षः खगो यथा

baddhaṃ tu nāda-bandhena manaḥ santyakta-cāpalam / prayāti sutarāṃ sthairyaṃ chinna-pakṣaḥ khago yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्व-चिन्तां परित्यज्य सावधानेन चेतसा । नाद एवानुसन्धेयो योग-साम्राज्यम् इच्छता

sarva-cintāṃ parityajya sāvadhānena cetasā / nāda evānusandheyo yoga-sāmrājyam icchatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नादोऽन्तरङ्ग-सारङ्ग-बन्धने वागुरायते । अन्तरङ्ग-कुरङ्गस्य वधे व्याधायतेऽपि च

nādo'ntaraṅga-sāraṅga-bandhane vāgurāyate / antaraṅga-kuraṅgasya vadhe vyādhāyate'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तरङ्गस्य यमिनो वाजिनः परिघायते । नादोपास्ति-रतो नित्यम् अवधार्या हि योगिना

antaraṅgasya yamino vājinaḥ parighāyate / nādopāsti-rato nityam avadhāryā hi yoginā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बद्धं विमुक्त-चाञ्चल्यं नाद-गन्धक-जारणात् । मनः-पारदम् आप्नोति निरालम्बाख्य-खेऽटनम्

baddhaṃ vimukta-cāñcalyaṃ nāda-gandhaka-jāraṇāt / manaḥ-pāradam āpnoti nirālambākhya-khe'ṭanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाद-श्रवणतः क्षिप्रम् अन्तरङ्ग-भुजङ्गमम् । विस्मृतय सर्वम् एकाग्रः कुत्रचिन् नहि धावति

nāda-śravaṇataḥ kṣipram antaraṅga-bhujaṅgamam / vismṛtaya sarvam ekāgraḥ kutracin nahi dhāvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काष्ठे प्रवर्तितो वह्निः काष्ठेन सह शाम्यति । नादे प्रवर्तितं चित्तं नादेन सह लीयते

kāṣṭhe pravartito vahniḥ kāṣṭhena saha śāmyati / nāde pravartitaṃ cittaṃ nādena saha līyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घण्टादिनाद-सक्त-स्तब्धान्तः-करण-हरिणस्य । प्रहरणम् अपि सुकरं स्याच् छर-सन्धान-प्रवीणश् चेत्

ghaṇṭādināda-sakta-stabdhāntaḥ-karaṇa-hariṇasya / praharaṇam api sukaraṃ syāc chara-sandhāna-pravīṇaś cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनाहतस्य शब्दस्य ध्वनिर् य उपलभ्यते । ध्वनेर् अन्तर्गतं ज्ञेयं ज्ञेयस्यान्तर्गतं मनः । मनस् तत्र लयं याति तद् विष्णोः परमं पदम्

anāhatasya śabdasya dhvanir ya upalabhyate / dhvaner antargataṃ jñeyaṃ jñeyasyāntargataṃ manaḥ / manas tatra layaṃ yāti tad viṣṇoḥ paramaṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावद् आकाश-सङ्कल्पो यावच् छब्दः प्रवर्तते । निःशब्दं तत्-परं ब्रह्म परमातेति गीयते

tāvad ākāśa-saṅkalpo yāvac chabdaḥ pravartate / niḥśabdaṃ tat-paraṃ brahma paramāteti gīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् किंचिन् नाद-रूपेण श्रूयते शक्तिर् एव सा । यस् तत्त्वान्तो निराकारः स एव परमेश्वरः

yat kiṃcin nāda-rūpeṇa śrūyate śaktir eva sā / yas tattvānto nirākāraḥ sa eva parameśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति नादानुसन्धानम् सर्वे हठ-लयोपाया राजयोगस्य सिद्धये । राज-योग-समारूढः पुरुषः काल-वञ्चकः

iti nādānusandhānam sarve haṭha-layopāyā rājayogasya siddhaye / rāja-yoga-samārūḍhaḥ puruṣaḥ kāla-vañcakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वं बीजं हठः क्षेत्रम् औदासीन्यं जलं त्रिभिः । उन्मनी कल्प-लतिका सद्य एव प्रवर्तते

tattvaṃ bījaṃ haṭhaḥ kṣetram audāsīnyaṃ jalaṃ tribhiḥ / unmanī kalpa-latikā sadya eva pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदा नादानुसन्धानात् क्षीयन्ते पाप-संचयाः । निरञ्जने विलीयेते निश्चितं चित्त-मारुतौ

sadā nādānusandhānāt kṣīyante pāpa-saṃcayāḥ / nirañjane vilīyete niścitaṃ citta-mārutau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शङ्ख-दुन्धुभि-नादं च न शृणोति कदाचन । काष्ठवज् जायते देह उन्मन्यावस्थया ध्रुवम्

śaṅkha-dundhubhi-nādaṃ ca na śṛṇoti kadācana / kāṣṭhavaj jāyate deha unmanyāvasthayā dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वावस्था-विनिर्मुक्तः सर्व-चिन्ता-विवर्जितः । मृतवत् तिष्ठते योगी स मुक्तो नात्र संशयः

sarvāvasthā-vinirmuktaḥ sarva-cintā-vivarjitaḥ / mṛtavat tiṣṭhate yogī sa mukto nātra saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खाद्यते न च कालेन बाध्यते न च कर्मणा । साध्यते न स केनापि योगी युक्तः समाधिना

khādyate na ca kālena bādhyate na ca karmaṇā / sādhyate na sa kenāpi yogī yuktaḥ samādhinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न गन्धं न रसं रूपं न च स्पर्शं न निःस्वनम् । नात्मानं न परं वेत्ति योगी युक्तः समाधिना

na gandhaṃ na rasaṃ rūpaṃ na ca sparśaṃ na niḥsvanam / nātmānaṃ na paraṃ vetti yogī yuktaḥ samādhinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तं न सुप्तं नोजाग्रत् स्मृति-विस्मृति-वर्जितम् । न चास्तम् एति नोदेति यस्यासौ मुक्त एव सः

cittaṃ na suptaṃ nojāgrat smṛti-vismṛti-varjitam / na cāstam eti nodeti yasyāsau mukta eva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न विजानाति शीतोष्णं न दुःखं न सुखं तथा । न मानं नोपमानं च योगी युक्तः समाधिना

na vijānāti śītoṣṇaṃ na duḥkhaṃ na sukhaṃ tathā / na mānaṃ nopamānaṃ ca yogī yuktaḥ samādhinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्थो जाग्रद् अवस्थायां सुप्तवद् योऽवतिष्ठते । निःश्वासोच्छ्वास-हीनश् च निश्चितं मुक्त एव सः

svastho jāgrad avasthāyāṃ suptavad yo'vatiṣṭhate / niḥśvāsocchvāsa-hīnaś ca niścitaṃ mukta eva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवध्यः सर्व-शस्त्राणाम् अशक्यः सर्व-देहिनाम् । अग्राह्यो मन्त्र-यन्त्राणां योगी युक्तः समाधिना

avadhyaḥ sarva-śastrāṇām aśakyaḥ sarva-dehinām / agrāhyo mantra-yantrāṇāṃ yogī yuktaḥ samādhinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावन् नैव प्रविशति चरन् मारुतो मध्य-मार्गे यावद् विदुर् न भवति दृढः प्राण-वात-प्रबन्धात् । यावद् ध्याने सहज-सदृशं जायते नैव तत्त्वं तावज् ज्ञानं वदति तद् इदं दम्भ-मिथ्या-प्रलापः

yāvan naiva praviśati caran māruto madhya-mārge yāvad vidur na bhavati dṛḍhaḥ prāṇa-vāta-prabandhāt / yāvad dhyāne sahaja-sadṛśaṃ jāyate naiva tattvaṃ tāvaj jñānaṃ vadati tad idaṃ dambha-mithyā-pralāpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.