Library·Narayana: Hitopadesa·0
मङ्गलाचरणम् सिद्धिः साध्ये सताम् अस्तु प्रसादात् तस्य धूर्जटेः । जाह्नवी-फेन-लेखेव यन्-मूर्ध्नि शशिनः कला
maṅgalācaraṇam siddhiḥ sādhye satām astu prasādāt tasya dhūrjaṭeḥ | jāhnavī-phena-lekheva yan-mūrdhni śaśinaḥ kalā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतो हितोपदेशो ऽयं पाटवं संस्कृतोक्तिषु । वाचां सर्वत्र वैचित्र्यं नीति-विद्यां ददाति च
śruto hitopadeśo 'yaṃ pāṭavaṃ saṃskṛtoktiṣu | vācāṃ sarvatra vaicitryaṃ nīti-vidyāṃ dadāti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्या-प्रशंसा अजरामरवत् प्राज्ञो विद्यामर्थं च चिन्तयेत् । गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत्
vidyā-praśaṃsā ajarāmaravat prājño vidyāmarthaṃ ca cintayet | gṛhīta iva keśeṣu mṛtyunā dharmamācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्व-द्रव्येषु विद्यैव द्रव्यम् आहुर् अनुत्तमम् । अहार्यत्वाद् अनर्घत्वाद् अक्षयत्वाच् च सर्वदा
sarva-dravyeṣu vidyaiva dravyam āhur anuttamam | ahāryatvād anarghatvād akṣayatvāc ca sarvadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संयोजयति विद्यैव नीचगापि नरं सरित् । समुद्रम् इव दुर्घर्षं नृपं भाग्यम् अतः परम्
saṃyojayati vidyaiva nīcagāpi naraṃ sarit | samudram iva durgharṣaṃ nṛpaṃ bhāgyam ataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम् । पात्रत्वात् धनम् आप्नोति धनाद् धर्मं ततः सुखम्
vidyā dadāti vinayaṃ vinayād yāti pātratām | pātratvāt dhanam āpnoti dhanād dharmaṃ tataḥ sukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्या शस्त्रं च शास्त्रं च द्वे विद्ये प्रतिपत्तये । आद्या हास्यय वृद्धत्वे द्वितीयाद्रियते सदा
vidyā śastraṃ ca śāstraṃ ca dve vidye pratipattaye | ādyā hāsyaya vṛddhatve dvitīyādriyate sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन् नवे भाजने लग्नः संस्कारो नान्यथा भवेत् । कथा-च्छलेन बालानां नीतिस् तद् इह कथ्यते
yan nave bhājane lagnaḥ saṃskāro nānyathā bhavet | kathā-cchalena bālānāṃ nītis tad iha kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मित्र-लाभः सुहृद्-भेदो विग्रहः सन्धिर् एव च । पञ्च-तन्त्रात् तथान्यस्माद् ग्रन्थाद् आकृष्य लिख्यते
mitra-lābhaḥ suhṛd-bhedo vigrahaḥ sandhir eva ca | pañca-tantrāt tathānyasmād granthād ākṛṣya likhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ कथा-मुखम् अस्ति भागीरथी-तीरे पाटलिपुत्र-नामधेयं नगरम् । तत्र सर्व-स्वामि-गुणोपेतः सुदर्शनो नाम नरपतिर् आसीत् । स भूपतिर् एकदा केनापि पाठ्यमानं श्लोक-द्वयं शुश्राव- अनेक-संशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम् । सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्य् अन्ध एव सः
atha kathā-mukham asti bhāgīrathī-tīre pāṭaliputra-nāmadheyaṃ nagaram | tatra sarva-svāmi-guṇopetaḥ sudarśano nāma narapatir āsīt | sa bhūpatir ekadā kenāpi pāṭhyamānaṃ śloka-dvayaṃ śuśrāva- aneka-saṃśayocchedi parokṣārthasya darśakam | sarvasya locanaṃ śāstraṃ yasya nāsty andha eva saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यौवनं धन-सम्पत्तिः प्रभुत्वम् अविवेकिता । एकैकम् अप्य् अनर्थाय किम् उ यत्र चतुष्टयम्
yauvanaṃ dhana-sampattiḥ prabhutvam avivekitā | ekaikam apy anarthāya kim u yatra catuṣṭayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् आकर्ण्यात्मनः पुत्राणाम् अनधिगत-शास्त्राणां नित्यम् उन्मार्ग-गामिनां शास्त्राननुष्ठानेनोद्विग्न-मनाः स राजा चिन्तयामास । को ऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान् न धार्मिकः । काणेन चक्षुषा किं वा चक्षुः पीडैव केवलम्
ity ākarṇyātmanaḥ putrāṇām anadhigata-śāstrāṇāṃ nityam unmārga-gāmināṃ śāstrānanuṣṭhānenodvigna-manāḥ sa rājā cintayāmāsa | ko 'rthaḥ putreṇa jātena yo na vidvān na dhārmikaḥ | kāṇena cakṣuṣā kiṃ vā cakṣuḥ pīḍaiva kevalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अजात-मृत-मूर्खाणां वरम् आद्यौ न चान्तिमः । सकृद् दुःख-कराव् आद्याव् अन्तिमस् तु पदे पदे
ajāta-mṛta-mūrkhāṇāṃ varam ādyau na cāntimaḥ | sakṛd duḥkha-karāv ādyāv antimas tu pade pade
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं च- वरं गर्भ-स्रावो वरम् अपि च नैवाभिगमनं वरं जातः प्रेतो वरम् अपि च कन्यावजनिता । वरं बन्ध्या भार्या वरम् अपि च गर्भेषु वसतिर् न वाविद्वान् रूप-द्रविण-गुण-युक्तो ऽपि तनयः
kiṃ ca- varaṃ garbha-srāvo varam api ca naivābhigamanaṃ varaṃ jātaḥ preto varam api ca kanyāvajanitā | varaṃ bandhyā bhāryā varam api ca garbheṣu vasatir na vāvidvān rūpa-draviṇa-guṇa-yukto 'pi tanayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिम् । परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते
sa jāto yena jātena yāti vaṃśaḥ samunnatim | parivartini saṃsāre mṛtaḥ ko vā na jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यच् च- गुणि-गण-गणनाऽरम्भे न पतति कठिनी स-सम्भ्रमाद् यस्य । तेनाम्बा यदि सुतिनी वद बन्ध्या कीदृशी भवति ?
anyac ca- guṇi-gaṇa-gaṇanā'rambhe na patati kaṭhinī sa-sambhramād yasya | tenāmbā yadi sutinī vada bandhyā kīdṛśī bhavati ?
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि च- दाने तपसि शौर्ये च यस्य न प्रथितं मनः । विद्यायाम् अर्थ-लाभे च मातुर् उच्चार एव सः
api ca- dāne tapasi śaurye ca yasya na prathitaṃ manaḥ | vidyāyām artha-lābhe ca mātur uccāra eva saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपरं च- वरम् एको गुणी पुत्रो न च मूर्ख-शतैर् अपि । एकश् चन्द्रमस् तमो हन्ति न च तारा-गणैर् अपि
aparaṃ ca- varam eko guṇī putro na ca mūrkha-śatair api | ekaś candramas tamo hanti na ca tārā-gaṇair api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुण्य-तीर्थे कृतं येन तपः क्वाप्य् अतिदुष्करम् । तस्य पुत्रो भवेद् वश्यः समृद्धो धार्मिकः सुधीः
puṇya-tīrthe kṛtaṃ yena tapaḥ kvāpy atiduṣkaram | tasya putro bhaved vaśyaḥ samṛddho dhārmikaḥ sudhīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा चोक्तं- अर्थागमो नित्यम् अरोगिता च प्रिया च भार्या प्रिय-वादिनी च । वश्यश् च पुत्रो ऽर्थ-करी च विद्या षड् जीव-लोकस्य सुखानि राजन्
tathā coktaṃ- arthāgamo nityam arogitā ca priyā ca bhāryā priya-vādinī ca | vaśyaś ca putro 'rtha-karī ca vidyā ṣaḍ jīva-lokasya sukhāni rājan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
को धन्यो बहुभिः पुत्रैः कुशूलापूरणाढकैः । वरम् एकः कुलालम्बी यत्र विश्रूयते पिता
ko dhanyo bahubhiḥ putraiḥ kuśūlāpūraṇāḍhakaiḥ | varam ekaḥ kulālambī yatra viśrūyate pitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋण-कर्ता पिता शत्रुर् माता च व्यभिचारिणी । भार्या रूपवती शत्रुः पुत्रः शत्रुर् अपण्डितः
ṛṇa-kartā pitā śatrur mātā ca vyabhicāriṇī | bhāryā rūpavatī śatruḥ putraḥ śatrur apaṇḍitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य कस्य प्रसूतो ऽपि गुणवान् पूज्यते नरः । धनुर् वंश-विशुद्धो ऽपि निर्गुणः किं करिष्यति
yasya kasya prasūto 'pi guṇavān pūjyate naraḥ | dhanur vaṃśa-viśuddho 'pi nirguṇaḥ kiṃ kariṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हा हा पुत्रक नाधीतं गतास्व् एतासु रात्रिषु । तेन त्वं विदुषां मध्ये पङ्के गौर् इव सीदसि
hā hā putraka nādhītaṃ gatāsv etāsu rātriṣu | tena tvaṃ viduṣāṃ madhye paṅke gaur iva sīdasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् कथम् इदानीम् एते मम पुत्रा गुणवन्तः क्रियन्ताम् ? यतः- आहार-निद्रा-भय-मैथुनानि सामान्यम् एतत् पशुभिर् नराणाम् । ज्ञानं नराणाम् अधिको विशेषो ज्ञानेन हीनाः पशुभिः समानाः
tat katham idānīm ete mama putrā guṇavantaḥ kriyantām ? yataḥ- āhāra-nidrā-bhaya-maithunāni sāmānyam etat paśubhir narāṇām | jñānaṃ narāṇām adhiko viśeṣo jñānena hīnāḥ paśubhiḥ samānāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतः- धर्मार्थ-काम-मोक्षाणां यस्यैको ऽपि न विद्यते । अजागल-स्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम्
yataḥ- dharmārtha-kāma-mokṣāṇāṃ yasyaiko 'pi na vidyate | ajāgala-stanasyeva tasya janma nirarthakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यच् चोच्यते- आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनम् एव च । पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः
yac cocyate- āyuḥ karma ca vittaṃ ca vidyā nidhanam eva ca | pañcaitāni hi sṛjyante garbhasthasyaiva dehinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं च- अवश्यं भाविनो भावा भवन्ति महताम् अपि । नग्नत्वं नीलकण्ठस्य महाहि-शयनं हरेः
kiṃ ca- avaśyaṃ bhāvino bhāvā bhavanti mahatām api | nagnatvaṃ nīlakaṇṭhasya mahāhi-śayanaṃ hareḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यच् च- यद् अभावि न तद् भावि भावि चेन् न तद् अन्यथा । इति चिन्ता-विष-घ्नो ऽयम् अगदः किं न पीयते
anyac ca- yad abhāvi na tad bhāvi bhāvi cen na tad anyathā | iti cintā-viṣa-ghno 'yam agadaḥ kiṃ na pīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत् कार्याक्षमाणां केषांचिद् आलस्य-वचनम् । पुरुषकारौत्कार्ष्यम् आह- यथा ह्य् एकेन चक्रेण न रथस्य गतिर् भवेत् । तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिद्ध्यति
etat kāryākṣamāṇāṃ keṣāṃcid ālasya-vacanam | puruṣakārautkārṣyam āha- yathā hy ekena cakreṇa na rathasya gatir bhavet | tathā puruṣakāreṇa vinā daivaṃ na siddhyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च- पूर्व-जन्म-कृतं कर्म तद् दैवम् इति कथ्यते । तस्मात् पुरुषकारेण यत्नं कुर्याद् अतन्द्रितः
tathā ca- pūrva-janma-kṛtaṃ karma tad daivam iti kathyate | tasmāt puruṣakāreṇa yatnaṃ kuryād atandritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न दैवम् अपि संचिन्त्य त्यजेद् उद्योगम् आत्मनः । अनुद्योगेन तैलानि तिलेभ्यो नाप्तुम् अर्हति
na daivam api saṃcintya tyajed udyogam ātmanaḥ | anudyogena tailāni tilebhyo nāptum arhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यच् च- उद्योगिनं पुरुष-सिंहम् उपैति लक्ष्मीर् दैवेन देयम् इति कापुरुषा वदन्ति । दैवं निहत्य कुरु पौरुषम् आत्म-शक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति को ऽत्र दोषः
anyac ca- udyoginaṃ puruṣa-siṃham upaiti lakṣmīr daivena deyam iti kāpuruṣā vadanti | daivaṃ nihatya kuru pauruṣam ātma-śaktyā yatne kṛte yadi na sidhyati ko 'tra doṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा मृत्-पिण्डतः कर्ता कुरुते यद् यद् इच्छति । एवम् आत्म-कृतं कर्म मानवः प्रतिपद्यते
yathā mṛt-piṇḍataḥ kartā kurute yad yad icchati | evam ātma-kṛtaṃ karma mānavaḥ pratipadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः । नहि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः
udyamena hi sidhyanti kāryāṇi na manorathaiḥ | nahi suptasya siṃhasya praviśanti mukhe mṛgāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा चोक्तं- माता शत्रुः पिता वैरी येन बालो न पाठितः । न शोभते सभा-मध्ये हंस-मध्ये बको यथा
tathā coktaṃ- mātā śatruḥ pitā vairī yena bālo na pāṭhitaḥ | na śobhate sabhā-madhye haṃsa-madhye bako yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूप-यौवन-सम्पन्ना विशाल-कुल-सम्भवाः । विद्या-हीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः
rūpa-yauvana-sampannā viśāla-kula-sambhavāḥ | vidyā-hīnā na śobhante nirgandhā iva kiṃśukāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपरच् च- पुस्तकेषु च नाधीतं नाधीतं गुरु-सन्निधौ । न शोभते सम्भा-मध्ये जार-गर्भ इव स्त्रियाः
aparac ca- pustakeṣu ca nādhītaṃ nādhītaṃ guru-sannidhau | na śobhate sambhā-madhye jāra-garbha iva striyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतच् चिन्तयित्वा राजा पण्डित-सभां कारितवान् । राजोवाच-भो भोः पण्डिताः ! श्रूयतां मम वचनम् । अस्ति कश्चिद् एवम्भूतो विद्वान् यो मम पुत्राणां नित्यम् उन्मार्ग-गामिनाम् अनधिगत-शास्त्राणाम् इदानीं नीति-शास्त्रोपदेशेन पुनर् जन्म कारयितुं समर्थः ? यतः- काचः काञ्चन-संसर्गाद् धत्ते मारकतीर् द्युतीः । तथा सत्-सन्निधानेन मूर्खो याति प्रवीणताम्
etac cintayitvā rājā paṇḍita-sabhāṃ kāritavān | rājovāca-bho bhoḥ paṇḍitāḥ ! śrūyatāṃ mama vacanam | asti kaścid evambhūto vidvān yo mama putrāṇāṃ nityam unmārga-gāminām anadhigata-śāstrāṇām idānīṃ nīti-śāstropadeśena punar janma kārayituṃ samarthaḥ ? yataḥ- kācaḥ kāñcana-saṃsargād dhatte mārakatīr dyutīḥ | tathā sat-sannidhānena mūrkho yāti pravīṇatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तं च- हीयते हि मतिस् तात हीनैः सह समागमात् । समैश् च समताम् एति विशिष्टैश् च विशिष्टताम्
uktaṃ ca- hīyate hi matis tāta hīnaiḥ saha samāgamāt | samaiś ca samatām eti viśiṣṭaiś ca viśiṣṭatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रान्तरे विष्णु-शर्म-नामा महा-पण्डितः सकल-नीइति-शास्त्र-तत्त्व-ज्ञो बृहस्पतिर् इवाब्रवीत्-देव महाकुल-सम्भूता एते राजपुत्राः । तत् मया नीतिं ग्राहयितुं शक्यन्ते । यतः- नाद्रव्ये निहिता काचित् क्रिया फलवती भवेत् । न व्यापार-शतेनापि शुकवत् पाठ्यते बकः
atrāntare viṣṇu-śarma-nāmā mahā-paṇḍitaḥ sakala-nīiti-śāstra-tattva-jño bṛhaspatir ivābravīt-deva mahākula-sambhūtā ete rājaputrāḥ | tat mayā nītiṃ grāhayituṃ śakyante | yataḥ- nādravye nihitā kācit kriyā phalavatī bhavet | na vyāpāra-śatenāpi śukavat pāṭhyate bakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यच् च- अस्मिंस् तु निर्गुणं गोत्रे नापत्यम् उपजायते । आकरे पद्य-रागानां जन्म काच-मणेः कुतः
anyac ca- asmiṃs tu nirguṇaṃ gotre nāpatyam upajāyate | ākare padya-rāgānāṃ janma kāca-maṇeḥ kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो ऽहं षण्-मासाभ्यन्तरे भवत्-पुत्रान् नीति-शास्त्राभिज्ञान् करिष्यामि । राजा स-विनयं पुनर् उवाच । कीटो ऽपि सुमनः-सङ्गाद् आरोहति सतां शिरः । अश्मापि याति देवत्वं महद्भिः सुप्रतिष्ठितः
ato 'haṃ ṣaṇ-māsābhyantare bhavat-putrān nīti-śāstrābhijñān kariṣyāmi | rājā sa-vinayaṃ punar uvāca | kīṭo 'pi sumanaḥ-saṅgād ārohati satāṃ śiraḥ | aśmāpi yāti devatvaṃ mahadbhiḥ supratiṣṭhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यच् च- यथोदय-गिरेर् द्रव्यं सन्निकर्षेण दीप्यते । तथा सत्-सन्निधानेन हीन-वर्णो ऽपि दीप्यते
anyac ca- yathodaya-girer dravyaṃ sannikarṣeṇa dīpyate | tathā sat-sannidhānena hīna-varṇo 'pi dīpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः । आस्वाद्य-तोयाः प्रवहन्ति नद्यः समुद्रम् आसाद्य भवन्त्य् उपेयाः
guṇā guṇajñeṣu guṇā bhavanti te nirguṇaṃ prāpya bhavanti doṣāḥ | āsvādya-toyāḥ pravahanti nadyaḥ samudram āsādya bhavanty upeyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.