Narayana: Hitopadesa 4

आत्म-कार्यस्य सिद्धिं तु समुद्दिश्य क्रियेत यः । स उपन्यास-कुशलैर् उपन्यास उदाहृतः

ātma-kāryasya siddhiṃ tu samuddiśya kriyeta yaḥ | sa upanyāsa-kuśalair upanyāsa udāhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मयास्योपकृतं पूर्वं ममाप्य् एष करिष्यति । इति यः क्रियते सन्धिः प्रतीकारः स उच्यते

mayāsyopakṛtaṃ pūrvaṃ mamāpy eṣa kariṣyati | iti yaḥ kriyate sandhiḥ pratīkāraḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपकारं करोम्य् अस्य ममाप्य् एष करिष्यति । अयं चापि प्रतीकारो राम-सुगृईवयोर् इव

upakāraṃ karomy asya mamāpy eṣa kariṣyati | ayaṃ cāpi pratīkāro rāma-sugṛīvayor iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकार्थां सम्यग् उद्दिश्य यात्रां यत्र हि गच्छतः । सुसंहित-प्रयाणस् तु सन्धिः संयोग उच्यते

ekārthāṃ samyag uddiśya yātrāṃ yatra hi gacchataḥ | susaṃhita-prayāṇas tu sandhiḥ saṃyoga ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवयोर् योध-मुख्याभ्यां मद्-अर्थः साध्यताम् इति । यस्मिन् पणः प्रक्रियते स सन्धिः पुरुषान्तरः

āvayor yodha-mukhyābhyāṃ mad-arthaḥ sādhyatām iti | yasmin paṇaḥ prakriyate sa sandhiḥ puruṣāntaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वयैकेन मदीयो ऽर्थः सम्प्रसाध्यस् त्व् असाव् इति । यत्र शत्रुः पणं कुर्यात् सो ऽदृष्ट-पुरुषः स्मृतः

tvayaikena madīyo 'rthaḥ samprasādhyas tv asāv iti | yatra śatruḥ paṇaṃ kuryāt so 'dṛṣṭa-puruṣaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र भूम्य्-एक-देशेन पणेन रिपुर् ऊर्जितः । सन्धीयते सन्धि-विद्भिः स चादिष्ट उदाहृतः

yatra bhūmy-eka-deśena paṇena ripur ūrjitaḥ | sandhīyate sandhi-vidbhiḥ sa cādiṣṭa udāhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्व-सैन्येन तु सन्धानम् आत्मादिष्ट उदाहृतः । क्रियते प्राण-रक्षार्थं सर्व-दानाद् उपग्रहः

sva-sainyena tu sandhānam ātmādiṣṭa udāhṛtaḥ | kriyate prāṇa-rakṣārthaṃ sarva-dānād upagrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोशांशेनार्ध-कोशेन सर्व-कोशेन वा पुनः । शिष्टस्य प्रतिरक्षार्थं परिक्रय उदाहृतः

kośāṃśenārdha-kośena sarva-kośena vā punaḥ | śiṣṭasya pratirakṣārthaṃ parikraya udāhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुवां सारवतीनां तु दानाद् उच्छिन्न उच्यते । भूम्य्-उत्थ-फल-दानेन सर्वेण पर-भूषणः

bhuvāṃ sāravatīnāṃ tu dānād ucchinna ucyate | bhūmy-uttha-phala-dānena sarveṇa para-bhūṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिच्छिन्नं फलं यत्र प्रतिस्कन्धेन दीयते । स्कन्धोपनेयं तं प्राहुः सन्धिं सन्धि-विचक्षणाः

paricchinnaṃ phalaṃ yatra pratiskandhena dīyate | skandhopaneyaṃ taṃ prāhuḥ sandhiṃ sandhi-vicakṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्परोपकारस् तु मैत्री सम्बन्धकस् तथा । उपहारश् च विज्ञेयाश् चत्वारश् चैव सन्धयः

parasparopakāras tu maitrī sambandhakas tathā | upahāraś ca vijñeyāś catvāraś caiva sandhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक एवोपहारस् तु सन्धिर् एतन् मतं हि नः । उपहारस्य भेदास् तु सर्वेऽन्ये मैत्र-वर्जिताः

eka evopahāras tu sandhir etan mataṃ hi naḥ | upahārasya bhedās tu sarve'nye maitra-varjitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभियोक्ता बली यस्माद् अलब्ध्वा न निवर्तते । उपहाराद् ऋते तस्मात् संधिर् अन्यो न विद्यते

abhiyoktā balī yasmād alabdhvā na nivartate | upahārād ṛte tasmāt saṃdhir anyo na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाह-भवन्तो महान्तः पण्डिताश् च । तद् अत्रास्माकं यथा-कार्यम् उपदिश्यताम् । दूरदर्शी ब्रूते-आः किम् एवम् उच्यते? आधि-व्याधि-परीतापाद् अद्य श्वो वा विनाशिने । को हि नाम शरीराय धर्मापेतं समाचरेत्

rājāha-bhavanto mahāntaḥ paṇḍitāś ca | tad atrāsmākaṃ yathā-kāryam upadiśyatām | dūradarśī brūte-āḥ kim evam ucyate? ādhi-vyādhi-parītāpād adya śvo vā vināśine | ko hi nāma śarīrāya dharmāpetaṃ samācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलान्तश् चन्द्र-चपलं जीवितं खलु देहिनाम् । तथा-विधम् इति ज्ञात्वा शश्वत्-कल्याणम् आचरेत्

jalāntaś candra-capalaṃ jīvitaṃ khalu dehinām | tathā-vidham iti jñātvā śaśvat-kalyāṇam ācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाताभ्र-विभ्रमम् इदं वसुधाधिपत्यम् आपात-मात्र-मधुरो विषयोपभोगः । प्राणास् तृणाग्र-जल-बिन्दु-समान-लोला धर्मः सखा परम् अहो परलोक-याने

vātābhra-vibhramam idaṃ vasudhādhipatyam āpāta-mātra-madhuro viṣayopabhogaḥ | prāṇās tṛṇāgra-jala-bindu-samāna-lolā dharmaḥ sakhā param aho paraloka-yāne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृग-तृष्णा-समं वीक्ष्य संसारं क्षण-भङ्गुरम् । सज्जनैः सङ्गतं कुर्याद् धर्माय च सुखाय च

mṛga-tṛṣṇā-samaṃ vīkṣya saṃsāraṃ kṣaṇa-bhaṅguram | sajjanaiḥ saṅgataṃ kuryād dharmāya ca sukhāya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन् मम संमतेन तद् एव क्रियताम् । यतः- अश्वमेध-सहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेध-सहस्राद् धि सत्यम् एव विशिष्यते

tan mama saṃmatena tad eva kriyatām | yataḥ- aśvamedha-sahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam | aśvamedha-sahasrād dhi satyam eva viśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः सत्याभिधान-दिव्य-पुरःसरम् अनयोर् भूपालयोः काञ्चनाभिधानः सन्धिर् विधीयताम् । सर्वज्ञो ब्रूते-एवम् अस्तु । ततो राजहंसेन राज्ञा वस्त्रालङ्कारोपहारैः स मन्त्री दूरदर्शी पूजितः । प्रहृष्ट-मनाश् चक्रवाकं गृहीत्वा, राज्ञो मयूरस्य संनिधानं गतः । तत्र चित्रवर्णेन राज्ञा सर्वज्ञो गृध्र-वचनाद् बहु-मान-दान-पुरः-सरं सम्भाषितस् तथा-विधं सन्धिं स्वीकृत्य राजहंस-समीपं प्रस्थापितः । दूरदर्शी ब्रूते-देव ! सिद्धं नः समीहितम् । इदानीं स्वस्थानम् एव विन्ध्याचलं व्यावृत्य प्रतिगम्यताम् । अथ सर्वे स्व-स्थानं प्राप्य, मनाभिलषितं फलं प्राप्नुवन्न् इति । विष्णुशर्मेनोक्तं-अपरं किं कथयामि, तद् उच्यताम् । राज-पुत्रा ऊचुः-आर्य ! तव प्रसादात् सकल-राज्य-व्यवहाराङ्गं जातम् । ततः सुखिनो भूता वयम् । विष्णु-शर्मोवाच-यद्यप्य् एवं तथाप्य् अपरम् अपीदम् अस्तु । सन्धिः सर्व-मही-भुजां विजयिनाम् अस्तु प्रमोदः सदा सन्तः सन्तु निरापदः सुकृतिनां कीर्तिश् चिरं वर्धताम् । नीति-वार-विलासिनीव सततं वक्षः-स्थले संस्थिता वक्त्रं चुम्बतु मन्त्रिणाम् अहरहर् भूयान् महान् उत्सवः

ataḥ satyābhidhāna-divya-puraḥsaram anayor bhūpālayoḥ kāñcanābhidhānaḥ sandhir vidhīyatām | sarvajño brūte-evam astu | tato rājahaṃsena rājñā vastrālaṅkāropahāraiḥ sa mantrī dūradarśī pūjitaḥ | prahṛṣṭa-manāś cakravākaṃ gṛhītvā, rājño mayūrasya saṃnidhānaṃ gataḥ | tatra citravarṇena rājñā sarvajño gṛdhra-vacanād bahu-māna-dāna-puraḥ-saraṃ sambhāṣitas tathā-vidhaṃ sandhiṃ svīkṛtya rājahaṃsa-samīpaṃ prasthāpitaḥ | dūradarśī brūte-deva ! siddhaṃ naḥ samīhitam | idānīṃ svasthānam eva vindhyācalaṃ vyāvṛtya pratigamyatām | atha sarve sva-sthānaṃ prāpya, manābhilaṣitaṃ phalaṃ prāpnuvann iti | viṣṇuśarmenoktaṃ-aparaṃ kiṃ kathayāmi, tad ucyatām | rāja-putrā ūcuḥ-ārya ! tava prasādāt sakala-rājya-vyavahārāṅgaṃ jātam | tataḥ sukhino bhūtā vayam | viṣṇu-śarmovāca-yadyapy evaṃ tathāpy aparam apīdam astu | sandhiḥ sarva-mahī-bhujāṃ vijayinām astu pramodaḥ sadā santaḥ santu nirāpadaḥ sukṛtināṃ kīrtiś ciraṃ vardhatām | nīti-vāra-vilāsinīva satataṃ vakṣaḥ-sthale saṃsthitā vaktraṃ cumbatu mantriṇām aharahar bhūyān mahān utsavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् चास्तु- प्रालेयाद्रेः सुतायाः प्रणय-निवसतिश् चन्द्रमौलिः स यावद् यावल् लक्ष्मीर् मुरारेर् जलद इव तडिन् मानसे विस्फुरन्ती । यावत् स्वर्णाचलो ऽयं दव-दहन-समो यस्य सूर्यः स्फुलिङ्गस् तावन् नारायणेन प्रचरतु रचितः सङ्ग्रहो ऽयं कथानाम्

anyac cāstu- prāleyādreḥ sutāyāḥ praṇaya-nivasatiś candramauliḥ sa yāvad yāval lakṣmīr murārer jalada iva taḍin mānase visphurantī | yāvat svarṇācalo 'yaṃ dava-dahana-samo yasya sūryaḥ sphuliṅgas tāvan nārāyaṇena pracaratu racitaḥ saṅgraho 'yaṃ kathānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- उर्वीम् उद्दाम-सस्यां जनयतु विसृजन् वासवो वृष्टिम् इष्टाम् इष्टैस् त्रैविष्टपानां विदधतु विधिवत् प्रीणनं विप्र-मुख्याः । आकल्पान्तं च भूयात् स्थिर-समुपचिता सङ्गतिः सज्जनानां निःशेषं यान्तु शान्तिं पिशुन-जन-गिरो दुःसहा वज्र-लेपाः

kiṃ ca- urvīm uddāma-sasyāṃ janayatu visṛjan vāsavo vṛṣṭim iṣṭām iṣṭais traiviṣṭapānāṃ vidadhatu vidhivat prīṇanaṃ vipra-mukhyāḥ | ākalpāntaṃ ca bhūyāt sthira-samupacitā saṅgatiḥ sajjanānāṃ niḥśeṣaṃ yāntu śāntiṃ piśuna-jana-giro duḥsahā vajra-lepāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- श्रीमान्धवलचन्द्रो ऽसौ जीयान् माण्डलिको रिपून् । येनायं सङ्ग्रहो यत्नाल् लेखयित्वा प्रचारितः

aparaṃ ca- śrīmāndhavalacandro 'sau jīyān māṇḍaliko ripūn | yenāyaṃ saṅgraho yatnāl lekhayitvā pracāritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.