वाचि कर्मणि संकल्पे प्रतिज्ञां यो न रक्षति । तन्निष्ठस्तत्प्रतिज्ञश्च धृतेरेतद्धि लक्षणम् ॥ अनसूया ब्रह्मचर्यं यजनं याजनं तपः । दानं परिग्रहः शौचं श्रद्धायां लक्षणं स्मृतम् ॥ सुखार्थी यस्तु सेवेत विद्यां कर्म तपांसि वा । प्रायश्चित्तपरो नित्यं सुखायां स तु वर्तते ॥ द्वित्वैकत्वपृथक्त्वं नित्यं चेतनमचेतनं सूक्ष्मम् । सत्कार्यमसत्कार्यविविदिषितव्यं विविदिषायाः ॥ विषपीतसुप्तमत्तवदविविदिषा ध्यायिनां सदा योनिः । कार्यकरणक्षयकरी प्राकृतिका गतिः समाख्याता ॥ विषयसतत्त्वं पुनः सर्वविषयिणी धृतिः । आश्रमविषयिणी श्रद्धा । दृष्टानुश्रविकविषयिणी सुखा । व्यक्तविषयिणी विविदिषा । अव्यक्तविषयिण्यविविदिषा । गुणसमन्वयस्तु रजस्तमोबहुला धृतिः । सत्त्वरजोबहुला श्रद्धा । सत्त्वतमोबहुला सुखा । रजोबहुला विविदिषा । तमोबहुलाविविदिषा इति । उक्तं च लक्षणविषयसतत्त्वं त्रैगुण्यसमन्वयं च पञ्चानाम् । योनीनां यो विद्याद्यतिवृषभं तं त्वहं मन्ये ॥ इत्युक्ताः प्राणादयो योनयश्च । एतद् द्वयमधिगम्य सम्यङ्मार्गानुगमनं कुर्यात् । रजस्तमोधर्मादिसाधनभावविनिवृत्तितस्त्वत्र प्राणानामन्तर्वृत्तिरनुपाधिकत्वादनिवर्त्या । बहिर्वृत्तिस्तु मार्गामार्गविषयतया प्रयोक्तव्या । कथमित्युच्यते- प्राणविषया तावत्प्रणतिर्धर्मादिविषय एवापरोद्धव्या । ततो ह्यस्य सत्त्ववृद्धिः, सत्त्ववृद्धेश्चोत्तरोत्तरबुद्धिरूपाधिगमः । अपानविषयस्त्वपक्रमणं धर्मादिविषय एवापरोद्धव्यमेवं ह्यस्य ख्यातिविषयाकारस्य तमसो निर्ह्रासः । ततश्चोत्तरोत्तरबुद्धिरूपाधिगमः । तथा समानविषयं साहचर्यसत्त्वधर्मानुगुणं कुर्यात् । यस्माच्छास्त्रमाह- सत्त्वारामः सत्त्वमिथुनश्च सदा स्यादिति । आत्मोत्कर्ष तूदानविषयम् । अविद्यापर्वणो ऽन्त्यं रूपं विवर्ज्य तत्प्रतिपक्षैर्निवर्तयेत् । अत्यन्ताविनाभावं च व्यानविषयं ज्ञानविषय एव भावयेत् । योनीनां चतसृणां धर्मताबीजतामेवादद्यात् । अविविदिषामपि अनिष्टफलहेतुषु भावयेत् । सो ऽयं धर्मादिषु प्रवणस्तत्प्रतिपक्षापक्रान्तः सत्त्वारामो विनिवृत्ताभिमानो ज्ञाननिष्ठः सविशुद्धयोनिरचिरेण परम ब्रह्मोपपद्यत इति । आह च बाह्यां प्राणविवृत्तिं सम्यङ्मार्गे बुधः प्रतिष्ठाप्य । विनिवृत्तविखरकलुषो ध्रुवममृतं स्थानमभ्येति ॥ पञ्चानां योनीनां धर्मादिनिमित्ततां च संस्थाप्य । परिपक्वमित्यधस्तान्न पुनस्तद्भावितो गच्छेत् ॥ इति व्याख्याता व्यस्तसमस्ता करणानां वृत्तिः ॥ २९ ॥ ----------------------------------------------------------------------- कारिका ३० ----------------------------------------------------------------------- आह, येयमेकैकस्मिन् रूपादावर्थे करणचतुष्टयस्य वृत्तिः सा किं युगपत् आहोस्वित् क्रमेणेति ? कुतः संशय इति चेत् उभयथा दृष्टत्वात् । इहैकार्थविषयाणां युगपदपि वृत्तिर्दृष्टा । तद्यथा चन्द्रमण्डले चक्षुषां मनसो वा । क्रमशश्च तद्यथा घटे मधूदकपयसाम् । एकार्थविषयं च करणचतुष्टयम् । अतो नः संशयः किं चक्षुर्मनोवद्युगपदस्य वृत्तिः, आहोस्विन्मध्वादिवत्क्रमेणेति ? उच्यते- यथादर्शनमपि तावदुच्यताम् । किमत्र युक्तं भवान् मन्यते ? स चेत्सप्यगुपदेक्ष्यसि को निर्बन्धस्तदेव प्रतिपद्यामहे इति । यद्यवं तस्मादिदमस्मद्दर्शनम् युगपच्चतुष्टयस्य तु वृत्तिः तुशब्दो ऽवधारणार्थः युगपदेवेत्यर्थः । बुद्ध्यहंकारमनसां हि बुद्धीन्द्रियाणां च समानदेशत्वम् । तत्र न शक्यत एतद्वक्तुं सति शक्तिसद्भावे विषयसम्बन्धे च कस्यचित्तत्र वृत्तिः कस्यचिन्नेति । किं चान्यत् । मेघस्तनितादिषु क्रमानुपलब्धेः । यदि हि क्रमेण श्रोत्रादीनामन्तःकरणस्य च बाह्ये ऽर्थे वृत्तिः स्यादपि तर्हि मेघस्तनितकृष्णसर्पालोचनादिष्वप्युपलभ्यते क्रमः । न तूपलभ्यते । तस्माद्युगपदेव बाह्ये ऽर्थे चतुष्टयवृत्तिरिति । उच्यते- यदुक्तं श्रोत्रादीनामन्तःकरणस्य चाभिन्नकालं वृत्तिरित्यत्र ब्रूमः, अयुक्तमेतत् । किं कारणम् ? यस्मादस्माकं क्रमशश्च तस्य निर्दिष्टा । तस्येति चतुष्टयमपि सम्बध्यते । चशब्दो ऽवधारणार्थः । क्रमश एवेत्यर्थः । क्रमश एव हि बाह्यान्तःकरणवृत्त्योरेकार्थनिपातः । यत्तूक्तं समानदेशानां शक्तिसम्बन्धसद्भावे वृत्त्यभावानुपपत्तिरिति, अत्र ब्रूमः- चक्षुरादिवदेतत्स्यात् । तद्यथा चक्षुस्त्वचोः समानदेशत्वे शक्तिविषयसम्बन्धोपपत्तौ रजोधूमातपादिगतः स्पर्श एवोपलभ्यते, न रूपम् । एवमिहापि स्यात् । तस्मात् दृष्टे तथाप्यदृष्टे क्रमश एव चतुष्टयस्य वृत्तिः । अदृष्टग्रहणेन पुनरत्रातीनागतव्यवहितविषयग्रहणम् । तत्रातीतं द्विविधम्, दृष्टविषयदृष्टविषयं च । अत्रापि दृष्टविषयं प्रत्यभिज्ञानमित्यभिप्रेतम्, अदृष्टविषयं स्मृतिः । सा तु लिङ्गागमाभ्यामकस्माद्वा भवति । तथा च वृषगणवीरेणाप्युक्तं भवति अनागतव्यवहितविषयज्ञानं तु लिङ्गगागमाभ्याम् । आह च विषयेन्द्रियसंयोगात्प्रत्यक्षज्ञानमुच्यते । तदेवातीन्द्रियं जातं पुनर्भावनया स्मृतिः ॥ तदेव भावनापेक्षज्ञानं कालान्तरे पुनः । तत्रैव सेन्द्रियं जातं प्रत्यभिज्ञानमुच्यते ॥ तत्र दुष्टे क्रमः प्रति नास्ति सन्देहः । यत्पुनरेतदुक्तं दृष्टे मेघस्तनितकृष्टसर्पालोचनादौ क्रमानुपलब्धेर्युगपच्चतुष्टयस्य वृत्तिरित्यत्र ब्रूमः- एतदप्ययुक्तम् । किं कारणम् ? यस्मात् त्रयस्य तत्पूर्विका वृत्तिः
vāci karmaṇi saṃkalpe pratijñāṃ yo na rakṣati / tanniṣṭhastatpratijñaśca dhṛteretaddhi lakṣaṇam // anasūyā brahmacaryaṃ yajanaṃ yājanaṃ tapaḥ / dānaṃ parigrahaḥ śaucaṃ śraddhāyāṃ lakṣaṇaṃ smṛtam // sukhārthī yastu seveta vidyāṃ karma tapāṃsi vā / prāyaścittaparo nityaṃ sukhāyāṃ sa tu vartate // dvitvaikatvapṛthaktvaṃ nityaṃ cetanamacetanaṃ sūkṣmam / satkāryamasatkāryavividiṣitavyaṃ vividiṣāyāḥ // viṣapītasuptamattavadavividiṣā dhyāyināṃ sadā yoniḥ / kāryakaraṇakṣayakarī prākṛtikā gatiḥ samākhyātā // viṣayasatattvaṃ punaḥ sarvaviṣayiṇī dhṛtiḥ / āśramaviṣayiṇī śraddhā / dṛṣṭānuśravikaviṣayiṇī sukhā / vyaktaviṣayiṇī vividiṣā / avyaktaviṣayiṇyavividiṣā / guṇasamanvayastu rajastamobahulā dhṛtiḥ / sattvarajobahulā śraddhā / sattvatamobahulā sukhā / rajobahulā vividiṣā / tamobahulāvividiṣā iti / uktaṃ ca lakṣaṇaviṣayasatattvaṃ traiguṇyasamanvayaṃ ca pañcānām / yonīnāṃ yo vidyādyativṛṣabhaṃ taṃ tvahaṃ manye // ityuktāḥ prāṇādayo yonayaśca / etad dvayamadhigamya samyaṅmārgānugamanaṃ kuryāt / rajastamodharmādisādhanabhāvavinivṛttitastvatra prāṇānāmantarvṛttiranupādhikatvādanivartyā / bahirvṛttistu mārgāmārgaviṣayatayā prayoktavyā / kathamityucyate- prāṇaviṣayā tāvatpraṇatirdharmādiviṣaya evāparoddhavyā / tato hyasya sattvavṛddhiḥ, sattvavṛddheścottarottarabuddhirūpādhigamaḥ / apānaviṣayastvapakramaṇaṃ dharmādiviṣaya evāparoddhavyamevaṃ hyasya khyātiviṣayākārasya tamaso nirhrāsaḥ / tataścottarottarabuddhirūpādhigamaḥ / tathā samānaviṣayaṃ sāhacaryasattvadharmānuguṇaṃ kuryāt / yasmācchāstramāha- sattvārāmaḥ sattvamithunaśca sadā syāditi / ātmotkarṣa tūdānaviṣayam / avidyāparvaṇo 'ntyaṃ rūpaṃ vivarjya tatpratipakṣairnivartayet / atyantāvinābhāvaṃ ca vyānaviṣayaṃ jñānaviṣaya eva bhāvayet / yonīnāṃ catasṛṇāṃ dharmatābījatāmevādadyāt / avividiṣāmapi aniṣṭaphalahetuṣu bhāvayet / so 'yaṃ dharmādiṣu pravaṇastatpratipakṣāpakrāntaḥ sattvārāmo vinivṛttābhimāno jñānaniṣṭhaḥ saviśuddhayoniracireṇa parama brahmopapadyata iti / āha ca bāhyāṃ prāṇavivṛttiṃ samyaṅmārge budhaḥ pratiṣṭhāpya / vinivṛttavikharakaluṣo dhruvamamṛtaṃ sthānamabhyeti // pañcānāṃ yonīnāṃ dharmādinimittatāṃ ca saṃsthāpya / paripakvamityadhastānna punastadbhāvito gacchet // iti vyākhyātā vyastasamastā karaṇānāṃ vṛttiḥ // 29 // ----------------------------------------------------------------------- kārikā 30 ----------------------------------------------------------------------- āha, yeyamekaikasmin rūpādāvarthe karaṇacatuṣṭayasya vṛttiḥ sā kiṃ yugapat āhosvit krameṇeti ? kutaḥ saṃśaya iti cet ubhayathā dṛṣṭatvāt / ihaikārthaviṣayāṇāṃ yugapadapi vṛttirdṛṣṭā / tadyathā candramaṇḍale cakṣuṣāṃ manaso vā / kramaśaśca tadyathā ghaṭe madhūdakapayasām / ekārthaviṣayaṃ ca karaṇacatuṣṭayam / ato naḥ saṃśayaḥ kiṃ cakṣurmanovadyugapadasya vṛttiḥ, āhosvinmadhvādivatkrameṇeti ? ucyate- yathādarśanamapi tāvaducyatām / kimatra yuktaṃ bhavān manyate ? sa cetsapyagupadekṣyasi ko nirbandhastadeva pratipadyāmahe iti / yadyavaṃ tasmādidamasmaddarśanam yugapaccatuṣṭayasya tu vṛttiḥ tuśabdo 'vadhāraṇārthaḥ yugapadevetyarthaḥ / buddhyahaṃkāramanasāṃ hi buddhīndriyāṇāṃ ca samānadeśatvam / tatra na śakyata etadvaktuṃ sati śaktisadbhāve viṣayasambandhe ca kasyacittatra vṛttiḥ kasyacinneti / kiṃ cānyat / meghastanitādiṣu kramānupalabdheḥ / yadi hi krameṇa śrotrādīnāmantaḥkaraṇasya ca bāhye 'rthe vṛttiḥ syādapi tarhi meghastanitakṛṣṇasarpālocanādiṣvapyupalabhyate kramaḥ / na tūpalabhyate / tasmādyugapadeva bāhye 'rthe catuṣṭayavṛttiriti / ucyate- yaduktaṃ śrotrādīnāmantaḥkaraṇasya cābhinnakālaṃ vṛttirityatra brūmaḥ, ayuktametat / kiṃ kāraṇam ? yasmādasmākaṃ kramaśaśca tasya nirdiṣṭā / tasyeti catuṣṭayamapi sambadhyate / caśabdo 'vadhāraṇārthaḥ / kramaśa evetyarthaḥ / kramaśa eva hi bāhyāntaḥkaraṇavṛttyorekārthanipātaḥ / yattūktaṃ samānadeśānāṃ śaktisambandhasadbhāve vṛttyabhāvānupapattiriti, atra brūmaḥ- cakṣurādivadetatsyāt / tadyathā cakṣustvacoḥ samānadeśatve śaktiviṣayasambandhopapattau rajodhūmātapādigataḥ sparśa evopalabhyate, na rūpam / evamihāpi syāt / tasmāt dṛṣṭe tathāpyadṛṣṭe kramaśa eva catuṣṭayasya vṛttiḥ / adṛṣṭagrahaṇena punaratrātīnāgatavyavahitaviṣayagrahaṇam / tatrātītaṃ dvividham, dṛṣṭaviṣayadṛṣṭaviṣayaṃ ca / atrāpi dṛṣṭaviṣayaṃ pratyabhijñānamityabhipretam, adṛṣṭaviṣayaṃ smṛtiḥ / sā tu liṅgāgamābhyāmakasmādvā bhavati / tathā ca vṛṣagaṇavīreṇāpyuktaṃ bhavati anāgatavyavahitaviṣayajñānaṃ tu liṅgagāgamābhyām / āha ca viṣayendriyasaṃyogātpratyakṣajñānamucyate / tadevātīndriyaṃ jātaṃ punarbhāvanayā smṛtiḥ // tadeva bhāvanāpekṣajñānaṃ kālāntare punaḥ / tatraiva sendriyaṃ jātaṃ pratyabhijñānamucyate // tatra duṣṭe kramaḥ prati nāsti sandehaḥ / yatpunaretaduktaṃ dṛṣṭe meghastanitakṛṣṭasarpālocanādau kramānupalabdheryugapaccatuṣṭayasya vṛttirityatra brūmaḥ- etadapyayuktam / kiṃ kāraṇam ? yasmāt trayasya tatpūrvikā vṛttiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.