तत्र शान्तास्तावत् स्वसंस्कारविशेषयोगात्तत्सन्निधौ प्रसादादिधर्मोत्पत्तेः । घोरास्तु शेषादिधर्मनिमित्तत्वात् । मूढाश्च वरणादिधर्महेतुत्वात् । तन्मात्राणि पुनरशान्तघोरमूढानि अतो ऽविशेषा इत्युच्यन्ते । तदेते यथा व्याख्याता अविशेषा विशेषाः पुरुषार्थसिद्ध्यर्थं बहुधा व्यवतिष्ठन्ते । कस्मात् ? न ह्येतेषामेकधावस्थाने पुरुषार्थः सिद्ध्यतीति ॥ ३८ ॥ ----------------------------------------------------------------------- कारिका ३९ ----------------------------------------------------------------------- आह, अतिसामान्योक्तमिदमित्यतो न प्रतिपद्यामहे । तस्माद्वक्तव्यं कथं विशेषणामवस्थानमिति ? उच्यते- सूक्ष्मा मातापितृजाः सह प्रभूतैस्त्रिधा विशेषाः स्युः । तत्र सूक्ष्मा नाम चेष्टाश्रितं प्राणाष्टकं संसरति । मातृपितृजास्तु द्विविधाः । जरायुजा अण्डजाश्च । तेषां कोशोपहृताः कोशाः लोमरुधिरमांसास्थिस्नायुशुक्रलक्षणः । तत्र लोमरुधिरमांसानां मातृतः सम्भवः । अस्थिस्नायुशुक्राणां पितृतः । तत्रैवाशितपीताध्यासा दष्टौ कोशानपरे व्याचक्षते । कथं पुनरेषां कोशत्वम् ? आवेष्टनसामर्थ्यात् । यथा कोशकारः कोशेनावेष्टितो ऽस्वतन्त्रः, एवं सूक्ष्मशरीरं सप्राणमेतैरावेष्टितमस्वतन्त्रं तत्तत्कर्मोपचिनोति । प्रभूतास्तूद्भिज्जाः स्वेदजाश्च तदेतैस्त्रिविधैर्दैवमानवतैर्यग्योनलक्षणस्त्रिविधो भूतसर्ग आरभ्यते । तत्र देवानां चतुर्विधं शरीरं प्रधानानुग्रहात्, यथा परमर्षेर्विरिञ्चस्य च । तत्सिद्धिभ्यो यथा ब्रह्मणः पुत्राणां तत्पुत्रपुत्राणां च । मातापितृतो यथादितेः कश्यपस्य च पुत्राणाम् । केवलाद्वा यथा पितृतो मित्रावरुणाभ्यां वशिष्ठस्य । मनुष्याणां तु जरायुजम् । धर्मशक्तिविशेषात्तु कस्यचिदन्यथापि भवति । यथा द्रोणकृपकृपीधृष्टद्युम्नादीनाम् । तिर्यग्योनीनामपि चतुर्विधम् जरायुजं गवादीनामण्डजं चैव पक्षिणाम् । तृणादेश्चोद्भिज्जं क्षुद्रजन्तूनां स्वेदजं स्मृतम् ॥ एवं त्रिविधा विशेषा व्याख्याताः । तत्र केचिन्नियताः केचिदनियता इत्याह- के पुनरत्र नियताः, के वानियताः ? सूक्ष्मास्तेषां नियता मातापितृजा निवर्तन्ते
tatra śāntāstāvat svasaṃskāraviśeṣayogāttatsannidhau prasādādidharmotpatteḥ / ghorāstu śeṣādidharmanimittatvāt / mūḍhāśca varaṇādidharmahetutvāt / tanmātrāṇi punaraśāntaghoramūḍhāni ato 'viśeṣā ityucyante / tadete yathā vyākhyātā aviśeṣā viśeṣāḥ puruṣārthasiddhyarthaṃ bahudhā vyavatiṣṭhante / kasmāt ? na hyeteṣāmekadhāvasthāne puruṣārthaḥ siddhyatīti // 38 // ----------------------------------------------------------------------- kārikā 39 ----------------------------------------------------------------------- āha, atisāmānyoktamidamityato na pratipadyāmahe / tasmādvaktavyaṃ kathaṃ viśeṣaṇāmavasthānamiti ? ucyate- sūkṣmā mātāpitṛjāḥ saha prabhūtaistridhā viśeṣāḥ syuḥ / tatra sūkṣmā nāma ceṣṭāśritaṃ prāṇāṣṭakaṃ saṃsarati / mātṛpitṛjāstu dvividhāḥ / jarāyujā aṇḍajāśca / teṣāṃ kośopahṛtāḥ kośāḥ lomarudhiramāṃsāsthisnāyuśukralakṣaṇaḥ / tatra lomarudhiramāṃsānāṃ mātṛtaḥ sambhavaḥ / asthisnāyuśukrāṇāṃ pitṛtaḥ / tatraivāśitapītādhyāsā daṣṭau kośānapare vyācakṣate / kathaṃ punareṣāṃ kośatvam ? āveṣṭanasāmarthyāt / yathā kośakāraḥ kośenāveṣṭito 'svatantraḥ, evaṃ sūkṣmaśarīraṃ saprāṇametairāveṣṭitamasvatantraṃ tattatkarmopacinoti / prabhūtāstūdbhijjāḥ svedajāśca tadetaistrividhairdaivamānavatairyagyonalakṣaṇastrividho bhūtasarga ārabhyate / tatra devānāṃ caturvidhaṃ śarīraṃ pradhānānugrahāt, yathā paramarṣerviriñcasya ca / tatsiddhibhyo yathā brahmaṇaḥ putrāṇāṃ tatputraputrāṇāṃ ca / mātāpitṛto yathāditeḥ kaśyapasya ca putrāṇām / kevalādvā yathā pitṛto mitrāvaruṇābhyāṃ vaśiṣṭhasya / manuṣyāṇāṃ tu jarāyujam / dharmaśaktiviśeṣāttu kasyacidanyathāpi bhavati / yathā droṇakṛpakṛpīdhṛṣṭadyumnādīnām / tiryagyonīnāmapi caturvidham jarāyujaṃ gavādīnāmaṇḍajaṃ caiva pakṣiṇām / tṛṇādeścodbhijjaṃ kṣudrajantūnāṃ svedajaṃ smṛtam // evaṃ trividhā viśeṣā vyākhyātāḥ / tatra kecinniyatāḥ kecidaniyatā ityāha- ke punaratra niyatāḥ, ke vāniyatāḥ ? sūkṣmāsteṣāṃ niyatā mātāpitṛjā nivartante
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.