अनैश्वर्यात्तु अणिमादेरष्टविधादविघातविपर्ययो विघातो भवति । तदेवमेतदष्टविधं धर्मादिविधानमुपादायाष्टविधं नैमित्तिकमुपपद्यते । एवमेष तत्त्वसर्गो भावसर्गश्च व्याख्यातः । एतच्च व्यक्तस्य रूपं प्रवृत्तिश्च परिकल्प्यते । फलमिदानीं वक्ष्यामः ॥ ४५ ॥ ॥ इति युक्तिदीपिकायामष्टममाह्निकं तृतीयं च प्रकरणम् ॥ ----------------------------------------------------------------------- कारिका ४६ ----------------------------------------------------------------------- आह, किं पुनस्तत्फलमिति ? उच्यते- यः खलु एष प्रत्ययसर्गो विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्ध्याख्यः । तत्फलमिति वाक्यशेषः । एष इति वक्ष्यमाणस्य सम्मुखीकरणार्थमुच्यते । प्रत्ययसर्ग इति प्रत्ययः पदार्थो लक्षणमिति पर्यायाः, प्रत्ययानां सर्गः प्रत्ययसर्गः पदार्थसर्गो लक्षणसर्ग इत्यर्थः । अथवा प्रत्ययो बुद्धिर्निश्चयो ऽध्यवसाय इति पर्यायाः । तस्य सर्गो ऽयमतः प्रत्ययसर्गः प्रत्ययकार्यं प्रत्ययव्यापार इत्यर्थः । अथवा प्रत्ययपूर्वकः सर्गः प्रत्ययसर्गः । बुद्धिपूर्वक इत्युक्तः । कथम् ? एवं हि शास्त्रम्- "महदादिविशेषान्तः सर्गो बुद्धिपूर्वकत्वात् । उत्पन्नकार्यकरणस्तु माहात्म्यशरीर एकाकिनमात्मानमवेक्ष्याभिदध्यौ हन्ताहं पुत्रान्स्रक्ष्ये ये मे कर्म करिष्यन्ति । ये मां परं चापरं च ज्ञास्यन्ति । तस्याभिध्यायतः पञ्च मुख्यस्रोतसो देवाः प्रादुर्बभूवुः । तेषूत्पन्नेषु न तुष्टिं लेभे । ततो ऽन्ये तिर्यक्स्रोतसो ऽष्टाविंशतिः प्रजज्ञे । तेष्वप्यस्य मतिर्नैव तस्थे । अथापरे नवोर्ध्वस्रोतसो देवाः प्रादुर्बभूवुः । तेष्वप्युत्पन्नेषु नैव कृतार्थमात्मानं मेने । ततो ऽन्ये ऽष्टावर्वाक्स्रोतस उत्पेदुः । एवं तस्माद् ब्रह्मणो ऽभिध्यानादुत्पन्नस्तस्मात्प्रत्ययसर्गः । स विपर्ययाख्यः अशक्त्याख्यः तुष्ट्याख्यः सिद्ध्याख्यश्चेति ।" तत्राश्रेयसः श्रेयस्त्वेनाभिधानं विपर्ययः । वैकल्यादसामर्थ्यमशक्तिः । चिकीर्षितादूनेन निर्वृतिस्तुष्टिः । यथेष्टस्य साधनं सिद्धिः । तद्यथा धर्मार्थप्रवृत्तो ऽग्निष्टोमादीन्परित्यज्य संकरं कुर्वीत सो ऽस्य विपर्ययः । साधनवैकल्यादसामर्थ्यमशक्तिः । आधानमात्रसन्तोषस्तुष्टिः । कृत्स्नस्य क्रियातिशेषस्यानुष्ठानं सिद्धिः । एवमर्थादिषु योज्यम् । यश्चायं चतुर्विधः फलविशेषो विपर्ययादिराख्यातः । गुणवैषम्यविमर्दात् तस्य भेदास्तु पञ्चाशत्
anaiśvaryāttu aṇimāderaṣṭavidhādavighātaviparyayo vighāto bhavati / tadevametadaṣṭavidhaṃ dharmādividhānamupādāyāṣṭavidhaṃ naimittikamupapadyate / evameṣa tattvasargo bhāvasargaśca vyākhyātaḥ / etacca vyaktasya rūpaṃ pravṛttiśca parikalpyate / phalamidānīṃ vakṣyāmaḥ // 45 // // iti yuktidīpikāyāmaṣṭamamāhnikaṃ tṛtīyaṃ ca prakaraṇam // ----------------------------------------------------------------------- kārikā 46 ----------------------------------------------------------------------- āha, kiṃ punastatphalamiti ? ucyate- yaḥ khalu eṣa pratyayasargo viparyayāśaktituṣṭisiddhyākhyaḥ / tatphalamiti vākyaśeṣaḥ / eṣa iti vakṣyamāṇasya sammukhīkaraṇārthamucyate / pratyayasarga iti pratyayaḥ padārtho lakṣaṇamiti paryāyāḥ, pratyayānāṃ sargaḥ pratyayasargaḥ padārthasargo lakṣaṇasarga ityarthaḥ / athavā pratyayo buddhirniścayo 'dhyavasāya iti paryāyāḥ / tasya sargo 'yamataḥ pratyayasargaḥ pratyayakāryaṃ pratyayavyāpāra ityarthaḥ / athavā pratyayapūrvakaḥ sargaḥ pratyayasargaḥ / buddhipūrvaka ityuktaḥ / katham ? evaṃ hi śāstram- "mahadādiviśeṣāntaḥ sargo buddhipūrvakatvāt / utpannakāryakaraṇastu māhātmyaśarīra ekākinamātmānamavekṣyābhidadhyau hantāhaṃ putrānsrakṣye ye me karma kariṣyanti / ye māṃ paraṃ cāparaṃ ca jñāsyanti / tasyābhidhyāyataḥ pañca mukhyasrotaso devāḥ prādurbabhūvuḥ / teṣūtpanneṣu na tuṣṭiṃ lebhe / tato 'nye tiryaksrotaso 'ṣṭāviṃśatiḥ prajajñe / teṣvapyasya matirnaiva tasthe / athāpare navordhvasrotaso devāḥ prādurbabhūvuḥ / teṣvapyutpanneṣu naiva kṛtārthamātmānaṃ mene / tato 'nye 'ṣṭāvarvāksrotasa utpeduḥ / evaṃ tasmād brahmaṇo 'bhidhyānādutpannastasmātpratyayasargaḥ / sa viparyayākhyaḥ aśaktyākhyaḥ tuṣṭyākhyaḥ siddhyākhyaśceti /" tatrāśreyasaḥ śreyastvenābhidhānaṃ viparyayaḥ / vaikalyādasāmarthyamaśaktiḥ / cikīrṣitādūnena nirvṛtistuṣṭiḥ / yatheṣṭasya sādhanaṃ siddhiḥ / tadyathā dharmārthapravṛtto 'gniṣṭomādīnparityajya saṃkaraṃ kurvīta so 'sya viparyayaḥ / sādhanavaikalyādasāmarthyamaśaktiḥ / ādhānamātrasantoṣastuṣṭiḥ / kṛtsnasya kriyātiśeṣasyānuṣṭhānaṃ siddhiḥ / evamarthādiṣu yojyam / yaścāyaṃ caturvidhaḥ phalaviśeṣo viparyayādirākhyātaḥ / guṇavaiṣamyavimardāt tasya bhedāstu pañcāśat
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.