साध्यप्रतिपत्तिसामर्थ्यसामान्यमङ्गीकृत्याह सिद्धेरिति । पूर्वो विपर्ययाशक्तितुष्टिलक्षणः अंकुश इवांकुशः, निवर्तनसामान्यात् । नित्यप्रवृत्तस्यापि प्रधानात्सिद्धिस्रोतसो विपर्ययाशक्तितुष्टिप्रतिबन्धात्सर्वप्राणिष्वप्रवृत्तिर्भवति । विपर्ययात्तावत्स्थावरेषु । ते हि मुख्याः स्रोतसो विपर्ययात्मानः । अशक्तेस्तिर्यक्षु । ते हि तिर्यक्स्रोतसो ऽशक्त्यात्मानः । तुष्टिर्देवेषु । ते ह्यूर्ध्वस्रोतसस्तुष्ट्यात्मानः । मानुषास्त्वर्वाक्स्रोतसः संसिद्ध्यात्मानः । तस्मात्त एव तारकादिषु प्रवर्तन्ते । सत्त्वरजस्तमसां चाङ्गाङ्गिभावनियमाद्विपर्ययाशक्तितुष्टिभिः प्रतिहन्यत इति न सर्वेषां सर्वदा सिद्धिर्भवति । अत एतदुक्तं सिद्धेः पूर्वो ऽङ्कुशास्त्रिविध इति । यथा च सिद्द्धेः विपर्ययाशक्तितुष्टयः प्रतिपक्षाः, एवं सिद्धिरपि विपर्ययादीनाम् । सा ह्युत्पन्ना सर्वानेतान्निवर्तयति । कथम् ? अविपरीतज्ञानं विपर्ययमतीतानागतवर्तमानेषु सन्निकृष्टेषु विप्रकृष्टेषु इन्द्रियग्राह्येष्वतीन्द्रियेषु चाप्रतिघातादशक्तिं पुरुषस्य प्रकृतिविकारव्यतिरिक्तस्य दर्शनात्सर्वासु भूमिषु तुष्टिम् । एवमेतानि स्रोतांसि प्राणादयः कर्मयोनयश्च व्याख्याताः । एतेषां मार्गे ऽवस्थापनात्परां सिद्धिकैवल्यलक्षणामचिरेण प्राप्नोति । आह च योनीनां सप्रमाणानां सम्यङ्मार्गे नियोजनात् । स्रोतसां च विशुद्धत्वान्निरासङ्गमतिश्चरेत् ॥ इति ॥ ॥ ५१ ॥ ॥ इति युक्तिदीपिकायां नवममाह्निकम् ॥ ----------------------------------------------------------------------- कारिका ५२ ----------------------------------------------------------------------- एवं यत्पूर्वमपदिष्टं संयोगकृतः सर्ग (इस्क् २१) इति तद्व्याख्यातम् । अत्रेदानीमाचार्याणां विप्रतिपत्तिः । धर्मादीनां शरीरमन्तरेणानुत्पत्तेः । शरीरस्य च धर्माद्यभावे निमित्तन्तरासम्भवादुभयमिदमनादि । तस्मादेकरूप एवायं यथैवाद्यत्वे तथैवातिक्रान्तास्वनागतासु कालकोटिषु सर्ग इति । आचार्य आह- नैतदेवम्, किं तर्हि प्राक्प्रधानप्रवृत्तेर्धर्माधर्मयोरसम्भवो बुद्धिधर्मत्वात्तस्याश्च प्रधानविकारत्वात् । ततस्तद्व्यतिरिक्तं शब्दाद्युपलब्धिगुणलक्षणं गुणपुरुषान्तरोपलब्धिलक्षणं चार्थमुद्दिश्य सत्त्वादयो महदहङ्कारतन्मात्रेन्द्रियभूतत्वेनावस्थाय परमर्षिहिरण्यगर्भादीनां शरीरमुत्पादयन्ति । षट्सिद्धिक्षयकालोत्तरं तु गुणविमर्दवैचित्र्याद्रजस्तमोवृत्त्यनुपाति संसारचक्रं प्रवृत्तम् । न विना भावैर्लिङ्गम् देवमनुष्यतिर्यग्भावेन व्यवतिष्ठत इति वाक्यशेषः । न विना लिङ्गेन भावसंसिद्धिः । संसिद्धिरत्र निष्पत्तिरभिप्रेता । लिङ्गाख्यो भावाख्यस्तस्माद् द्विविधः प्रवर्तते सर्गः
sādhyapratipattisāmarthyasāmānyamaṅgīkṛtyāha siddheriti / pūrvo viparyayāśaktituṣṭilakṣaṇaḥ aṃkuśa ivāṃkuśaḥ, nivartanasāmānyāt / nityapravṛttasyāpi pradhānātsiddhisrotaso viparyayāśaktituṣṭipratibandhātsarvaprāṇiṣvapravṛttirbhavati / viparyayāttāvatsthāvareṣu / te hi mukhyāḥ srotaso viparyayātmānaḥ / aśaktestiryakṣu / te hi tiryaksrotaso 'śaktyātmānaḥ / tuṣṭirdeveṣu / te hyūrdhvasrotasastuṣṭyātmānaḥ / mānuṣāstvarvāksrotasaḥ saṃsiddhyātmānaḥ / tasmātta eva tārakādiṣu pravartante / sattvarajastamasāṃ cāṅgāṅgibhāvaniyamādviparyayāśaktituṣṭibhiḥ pratihanyata iti na sarveṣāṃ sarvadā siddhirbhavati / ata etaduktaṃ siddheḥ pūrvo 'ṅkuśāstrividha iti / yathā ca sidddheḥ viparyayāśaktituṣṭayaḥ pratipakṣāḥ, evaṃ siddhirapi viparyayādīnām / sā hyutpannā sarvānetānnivartayati / katham ? aviparītajñānaṃ viparyayamatītānāgatavartamāneṣu sannikṛṣṭeṣu viprakṛṣṭeṣu indriyagrāhyeṣvatīndriyeṣu cāpratighātādaśaktiṃ puruṣasya prakṛtivikāravyatiriktasya darśanātsarvāsu bhūmiṣu tuṣṭim / evametāni srotāṃsi prāṇādayaḥ karmayonayaśca vyākhyātāḥ / eteṣāṃ mārge 'vasthāpanātparāṃ siddhikaivalyalakṣaṇāmacireṇa prāpnoti / āha ca yonīnāṃ sapramāṇānāṃ samyaṅmārge niyojanāt / srotasāṃ ca viśuddhatvānnirāsaṅgamatiścaret // iti // // 51 // // iti yuktidīpikāyāṃ navamamāhnikam // ----------------------------------------------------------------------- kārikā 52 ----------------------------------------------------------------------- evaṃ yatpūrvamapadiṣṭaṃ saṃyogakṛtaḥ sarga (ISk 21) iti tadvyākhyātam / atredānīmācāryāṇāṃ vipratipattiḥ / dharmādīnāṃ śarīramantareṇānutpatteḥ / śarīrasya ca dharmādyabhāve nimittantarāsambhavādubhayamidamanādi / tasmādekarūpa evāyaṃ yathaivādyatve tathaivātikrāntāsvanāgatāsu kālakoṭiṣu sarga iti / ācārya āha- naitadevam, kiṃ tarhi prākpradhānapravṛtterdharmādharmayorasambhavo buddhidharmatvāttasyāśca pradhānavikāratvāt / tatastadvyatiriktaṃ śabdādyupalabdhiguṇalakṣaṇaṃ guṇapuruṣāntaropalabdhilakṣaṇaṃ cārthamuddiśya sattvādayo mahadahaṅkāratanmātrendriyabhūtatvenāvasthāya paramarṣihiraṇyagarbhādīnāṃ śarīramutpādayanti / ṣaṭsiddhikṣayakālottaraṃ tu guṇavimardavaicitryādrajastamovṛttyanupāti saṃsāracakraṃ pravṛttam / na vinā bhāvairliṅgam devamanuṣyatiryagbhāvena vyavatiṣṭhata iti vākyaśeṣaḥ / na vinā liṅgena bhāvasaṃsiddhiḥ / saṃsiddhiratra niṣpattirabhipretā / liṅgākhyo bhāvākhyastasmād dvividhaḥ pravartate sargaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.