किम् ? उपदिष्ट इत वाक्यशेषः । तत्र देवानां साध्यमरुद्रुद्रादिभेदात् । तिरश्चां ग्राम्यारण्यादिभेदात् । मानुषाणां च ब्राह्मणक्षत्रियविट्शूद्रभेदात् । उद्भिद्भेदश्च विस्तरेणापदिश्यमान आनन्त्यमापादयेत् । तस्मात्समासतो भूतसर्गो ऽपदिश्यते ॥ ५३ ॥ ----------------------------------------------------------------------- कारिका ५४ ----------------------------------------------------------------------- आह, विकल्पान्तरवचनम्, स्रोतोभेदात् । दैवमानुषतैर्यग्योना इति त्रिविधो भूतानां विकल्प उपदिश्यते । स्रोतांसि तु चत्वार्युक्तानि । तस्माद्विकल्पान्तरं वक्तव्यमिति । उच्यते- न, गुणधर्मसंग्रहसामर्थात् । सत्त्वबहुला ऊर्ध्वस्रोतसः । रजोबहुला अर्वाक्स्रोतसः । तमोबहुलास्तिर्यक्स्रोतसो मुख्यस्रोतसश्च । तस्मादनयोरभेदेनोपदेशः । आह, असुराद्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । इतरेष्वनन्तर्भावादभेदेन वोपदेशः कार्या न तु दैवमानुषतिरश्च इति । उच्यते- न, उक्तेष्वेव तत्संग्रहात् । असुराणां तावदैन्द्र एव स्थाने ऽन्तर्भावः, पूर्वदेवत्वात् । पूर्वदेवा ह्यसुराः । किंच पर्यायेणेन्द्रत्वात् । धन्विप्रभृतीनां पर्यायेणेन्द्रत्वं श्रूयते । तथा यक्षाणां रक्षस्स्वेकरूपत्वात् । किन्नरविद्याधराणां गन्धर्वेषु, समानशीलत्वात् । प्रेतानां पितृष्वधिपतिसामान्यात् । तस्मात्त्रिविकल्प एव भूतसर्गः । स चायम् ऊर्ध्वं सत्त्वविशालः ऊर्ध्वमित्यनेनाष्टौ देवस्थानान्याह । तत्रायं सर्गं सत्त्वविशालः । पिशाचेभ्यो रक्षसाम्, रक्षोभ्यो नागानाम्, नागेभ्यो गन्धर्वाणाम्, गन्धर्वेभ्यः पित्ःणाम्, पितृभ्यस्त्रिदशानाम्, तेभ्यः प्रजापतीनाम्, तेभ्यो ऽपि ब्रह्मणः । एवं विशालग्रहणं समर्थितं भवति । तमोविशालस्तु मूलतः सर्गः । मूलतस्तु सर्गस्तमोविशालः । पशुभ्यो हि मृगाणां प्रकृष्टतरं तमः, मृगेभ्यः पक्षिणाम्, पक्षिभ्यः सरीसृपाणाम्, सरीसृपेभ्यः स्थावराणाम् । मध्ये रजोविशालः देवेभ्यस्तिर्यग्भ्यश्चावकृष्टासु भूमिषु यथा यथा सत्त्वतमसो निर्ह्रासः, तथा तथा रजसो वृद्धिः । मनुष्यास्तूभयोर्मध्यमिति तत्र परमः प्रकर्षो रजसः । अर्वाक् स्रोतसः सिद्धिरूपत्वादत्यन्तं क्रियाप्रवृत्तत्वात् । यथा च मानुषेषु रजःप्रकर्ष एवं ब्रह्मणः स्थाने सत्त्वस्य, स्थावरेषु तमसः । स खल्वयम्- ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तः
kim ? upadiṣṭa ita vākyaśeṣaḥ / tatra devānāṃ sādhyamarudrudrādibhedāt / tiraścāṃ grāmyāraṇyādibhedāt / mānuṣāṇāṃ ca brāhmaṇakṣatriyaviṭśūdrabhedāt / udbhidbhedaśca vistareṇāpadiśyamāna ānantyamāpādayet / tasmātsamāsato bhūtasargo 'padiśyate // 53 // ----------------------------------------------------------------------- kārikā 54 ----------------------------------------------------------------------- āha, vikalpāntaravacanam, srotobhedāt / daivamānuṣatairyagyonā iti trividho bhūtānāṃ vikalpa upadiśyate / srotāṃsi tu catvāryuktāni / tasmādvikalpāntaraṃ vaktavyamiti / ucyate- na, guṇadharmasaṃgrahasāmarthāt / sattvabahulā ūrdhvasrotasaḥ / rajobahulā arvāksrotasaḥ / tamobahulāstiryaksrotaso mukhyasrotasaśca / tasmādanayorabhedenopadeśaḥ / āha, asurādyupasaṃkhyānaṃ kartavyam / itareṣvanantarbhāvādabhedena vopadeśaḥ kāryā na tu daivamānuṣatiraśca iti / ucyate- na, ukteṣveva tatsaṃgrahāt / asurāṇāṃ tāvadaindra eva sthāne 'ntarbhāvaḥ, pūrvadevatvāt / pūrvadevā hyasurāḥ / kiṃca paryāyeṇendratvāt / dhanviprabhṛtīnāṃ paryāyeṇendratvaṃ śrūyate / tathā yakṣāṇāṃ rakṣassvekarūpatvāt / kinnaravidyādharāṇāṃ gandharveṣu, samānaśīlatvāt / pretānāṃ pitṛṣvadhipatisāmānyāt / tasmāttrivikalpa eva bhūtasargaḥ / sa cāyam ūrdhvaṃ sattvaviśālaḥ ūrdhvamityanenāṣṭau devasthānānyāha / tatrāyaṃ sargaṃ sattvaviśālaḥ / piśācebhyo rakṣasām, rakṣobhyo nāgānām, nāgebhyo gandharvāṇām, gandharvebhyaḥ pitḥṇām, pitṛbhyastridaśānām, tebhyaḥ prajāpatīnām, tebhyo 'pi brahmaṇaḥ / evaṃ viśālagrahaṇaṃ samarthitaṃ bhavati / tamoviśālastu mūlataḥ sargaḥ / mūlatastu sargastamoviśālaḥ / paśubhyo hi mṛgāṇāṃ prakṛṣṭataraṃ tamaḥ, mṛgebhyaḥ pakṣiṇām, pakṣibhyaḥ sarīsṛpāṇām, sarīsṛpebhyaḥ sthāvarāṇām / madhye rajoviśālaḥ devebhyastiryagbhyaścāvakṛṣṭāsu bhūmiṣu yathā yathā sattvatamaso nirhrāsaḥ, tathā tathā rajaso vṛddhiḥ / manuṣyāstūbhayormadhyamiti tatra paramaḥ prakarṣo rajasaḥ / arvāk srotasaḥ siddhirūpatvādatyantaṃ kriyāpravṛttatvāt / yathā ca mānuṣeṣu rajaḥprakarṣa evaṃ brahmaṇaḥ sthāne sattvasya, sthāvareṣu tamasaḥ / sa khalvayam- brahmādistambaparyantaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.