Utpaladeva: Isvarpratyabhijnakarika with vrtti 2

इति ज्ञानाधिकारे ऽष्टमाह्निकम् ॥ इति ज्ञानाधिकारः ॥ क्रियाधिकारः ॥ प्रथमम् आह्निकम्॥ अत एव यद् अप्य् उक्तं क्रिया नैकस्य सक्रमा । एकेत्यादि प्रतिक्षिप्तं तद् एकस्य समर्थनात्

iti jñānādhikāre 'ṣṭamāhnikam // iti jñānādhikāraḥ // kriyādhikāraḥ // prathamam āhnikam// ata eva yad apy uktaṃ kriyā naikasya sakramā / eketyādi pratikṣiptaṃ tad ekasya samarthanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सक्रमत्वं च लौकिक्याः क्रियायाः कालशक्तितः । घटते न तु शाश्वत्याः प्राभव्याः स्यात् प्रभोर् इव

sakramatvaṃ ca laukikyāḥ kriyāyāḥ kālaśaktitaḥ / ghaṭate na tu śāśvatyāḥ prābhavyāḥ syāt prabhor iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालः सूर्यादिसंचारस् तत्तत्पुष्पादिजन्म वा । शीतोष्णे वाथ तल्लक्ष्यः क्रम एव स तत्त्वतः

kālaḥ sūryādisaṃcāras tattatpuṣpādijanma vā / śītoṣṇe vātha tallakṣyaḥ krama eva sa tattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमो भेदाश्रयो भेदो ऽप्य् आभाससदसत्त्वतः । आभाससदसत्त्वे तु चित्राभासकृतः प्रभोः

kramo bhedāśrayo bhedo 'py ābhāsasadasattvataḥ / ābhāsasadasattve tu citrābhāsakṛtaḥ prabhoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्तिवैचित्र्यतो देश- क्रमम् आभासयत्य् असौ । क्रियावैचित्र्यनिर्भासात् कालक्रमम् अपीश्वरः

mūrtivaicitryato deśa- kramam ābhāsayaty asau / kriyāvaicitryanirbhāsāt kālakramam apīśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्राभासभेदो ऽपि भवेत् कालक्रमाकरः । विच्छिन्नभासः शून्यादेर् मातुर् भातस्य नो सकृत्

sarvatrābhāsabhedo 'pi bhavet kālakramākaraḥ / vicchinnabhāsaḥ śūnyāder mātur bhātasya no sakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशक्रमो ऽपि भावेषु भाति मातुर् मितात्मनः । स्वात्मेव स्वात्मना पूर्णा भावा भान्त्य् अमितस्य तु

deśakramo 'pi bhāveṣu bhāti mātur mitātmanaḥ / svātmeva svātmanā pūrṇā bhāvā bhānty amitasya tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं तु निर्माणशक्तिः साप्य् एवं विदुष ईशितुः । तथा विज्ञातृविज्ञेय- भेदो यद् अवभास्यते

kiṃ tu nirmāṇaśaktiḥ sāpy evaṃ viduṣa īśituḥ / tathā vijñātṛvijñeya- bhedo yad avabhāsyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति क्रियाधिकारे प्रथमम् आह्निकम् ॥ द्वितीयम् आह्निकम् ॥ क्रियासंबन्धसामान्य- द्रव्यदिक्कालबुद्धयः । सत्याः स्थैर्योपयोगाभ्याम् एकानेकाश्रया मताः

iti kriyādhikāre prathamam āhnikam // dvitīyam āhnikam // kriyāsaṃbandhasāmānya- dravyadikkālabuddhayaḥ / satyāḥ sthairyopayogābhyām ekānekāśrayā matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रैकम् आन्तरं तत्त्वं तद् एवेन्द्रियवेद्यताम् । संप्राप्यानेकतां याति देशकालस्वभावतः

tatraikam āntaraṃ tattvaṃ tad evendriyavedyatām / saṃprāpyānekatāṃ yāti deśakālasvabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्द्वयालम्बना एता मनो ऽनुव्यवसायि सत् । करोति मातृव्यापार- मयीः कर्मादिकल्पनाः

taddvayālambanā etā mano 'nuvyavasāyi sat / karoti mātṛvyāpāra- mayīḥ karmādikalpanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वात्मनिष्ठा विविक्ताभा भावा एकप्रमातरि । अन्योन्यान्वयरूपैक्य- युजः संबन्धधीपदम्

svātmaniṣṭhā viviktābhā bhāvā ekapramātari / anyonyānvayarūpaikya- yujaḥ saṃbandhadhīpadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातिद्रव्यावभासानाम् बहिर् अप्य् एकरूपताम् । व्यक्त्येकदेशभेदं चाप्य् आलम्बन्ते विकल्पनाः

jātidravyāvabhāsānām bahir apy ekarūpatām / vyaktyekadeśabhedaṃ cāpy ālambante vikalpanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियाविमर्शविषयः कारकाणां समन्वयः । अवध्यवधिमद्भावान्वयालम्बा दिगादिधीः

kriyāvimarśaviṣayaḥ kārakāṇāṃ samanvayaḥ / avadhyavadhimadbhāvānvayālambā digādidhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् एवर्थसिद्धिः स्यान् मातुर् अर्थक्रियार्थिनः । भेदाभेदवतार्थेन तेन न भ्रान्तिर् ईदृशी

evam evarthasiddhiḥ syān mātur arthakriyārthinaḥ / bhedābhedavatārthena tena na bhrāntir īdṛśī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति क्रियाधिकारे द्वितीयम् आह्निकम् ॥ तृतीयम् आह्निकम् ॥ इदम् एतादृगित्येवं यद् वशाद् व्यवतिष्ठते । वस्तु प्रमाणं तत् सो ऽपि स्वाभासो ऽभिनवोदयः

iti kriyādhikāre dvitīyam āhnikam // tṛtīyam āhnikam // idam etādṛgityevaṃ yad vaśād vyavatiṣṭhate / vastu pramāṇaṃ tat so 'pi svābhāso 'bhinavodayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽन्तस् तथाविमर्शात्मा देशकालाद्यभेदिनि । एकाभिधानविषये मितिर् वस्तुन्य् अबाधिता

so 'ntas tathāvimarśātmā deśakālādyabhedini / ekābhidhānaviṣaye mitir vastuny abādhitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथारुचि यथार्थित्वं यथाव्युत्पत्ति भिद्यते । आभासो ऽप्य् अर्थ एकस्मिन्न् अनुसंधानसाधिते

yathāruci yathārthitvaṃ yathāvyutpatti bhidyate / ābhāso 'py artha ekasminn anusaṃdhānasādhite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा हि दीर्घवृत्तोर्ध्वपुरुष- धूमचान्दनतादिभिः । यथाभासा विभिद्यन्ते देशकालाविभेदिनः

tathā hi dīrghavṛttordhvapuruṣa- dhūmacāndanatādibhiḥ / yathābhāsā vibhidyante deśakālāvibhedinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव सद्घटद्रव्य- काञ्चनोज्ज्वलतादयः । आभासभेदा भिन्नार्थ- कारिणस् ते पदं ध्वनेः

tathaiva sadghaṭadravya- kāñcanojjvalatādayaḥ / ābhāsabhedā bhinnārtha- kāriṇas te padaṃ dhvaneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकैकेन शब्देन व्यवहारार्थं तत्तन्नियतार्थक्रियार्थिभिर् अभिधीयते, घट इति न सत्ताभिधीयते न च काञ्चन इति घटाभासः । चैत्र इति बाल्यादिसाधारणो देशादिरहितस् तथैव च । ततो ऽर्थक्रिया भिन्ना ॥ आभासभेदाद् वस्तूनां नियतार्थक्रिया पुनः । सामानाधिकरण्येन प्रतिभासाद् अभेदिनाम्

ekaikena śabdena vyavahārārthaṃ tattanniyatārthakriyārthibhir abhidhīyate, ghaṭa iti na sattābhidhīyate na ca kāñcana iti ghaṭābhāsaḥ / caitra iti bālyādisādhāraṇo deśādirahitas tathaiva ca / tato 'rthakriyā bhinnā // ābhāsabhedād vastūnāṃ niyatārthakriyā punaḥ / sāmānādhikaraṇyena pratibhāsād abhedinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथग्दीपप्रकाशानां स्रोतसां सागरे यथा । अविरुद्धावभासानाम् एककार्या तथैक्यधीः

pṛthagdīpaprakāśānāṃ srotasāṃ sāgare yathā / aviruddhāvabhāsānām ekakāryā tathaikyadhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राविशिष्टे वह्न्यादौ कार्यकारणतोष्णता । तत्तच्छब्दार्थताद्यात्मा प्रमाणाद् एकतो मतः

tatrāviśiṣṭe vahnyādau kāryakāraṇatoṣṇatā / tattacchabdārthatādyātmā pramāṇād ekato mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा तु देशादिकाध्यक्ष- न्तरभिन्ने स्वलक्षणे । तात्कालिकी प्रवृत्तिः स्याद् अर्थिनो ऽप्य् अनुमानतः

sā tu deśādikādhyakṣa- ntarabhinne svalakṣaṇe / tātkālikī pravṛttiḥ syād arthino 'py anumānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूरान्तिकतयार्थानां परोक्षाध्यक्षतात्मना । बाह्यान्तरतया दोषैर् व्यञ्जकस्यान्यथापि वा

dūrāntikatayārthānāṃ parokṣādhyakṣatātmanā / bāhyāntaratayā doṣair vyañjakasyānyathāpi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्नावभासच्छायानाम् अपि मुख्यावभासतः । एकप्रत्यवमर्शाख्याद् एकत्वम् अनिवारितम्

bhinnāvabhāsacchāyānām api mukhyāvabhāsataḥ / ekapratyavamarśākhyād ekatvam anivāritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थक्रियापि सहजा नार्थानाम् ईश्वरेच्छया । नियता सा हि तेनास्या नाक्रियातो ऽन्यता भवेत्

arthakriyāpi sahajā nārthānām īśvarecchayā / niyatā sā hi tenāsyā nākriyāto 'nyatā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजतैकविमर्शे ऽपि शुक्तौ न रजतस्थितिः । उपाधिदेशासंवादाद् द्विचन्द्रे ऽपि नभो ऽन्यथा

rajataikavimarśe 'pi śuktau na rajatasthitiḥ / upādhideśāsaṃvādād dvicandre 'pi nabho 'nyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणैः शब्दादिभिर् भेदो जात्यादिभिर् अभिन्नता । भावानाम् इत्थम् एकत्र प्रमातर्य् उपपद्यते

guṇaiḥ śabdādibhir bhedo jātyādibhir abhinnatā / bhāvānām ittham ekatra pramātary upapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्ववैचित्र्यचित्रस्य समभित्तितलोपमे । विरुद्धाभावसंस्पर्शे परमार्थसतीश्वरे

viśvavaicitryacitrasya samabhittitalopame / viruddhābhāvasaṃsparśe paramārthasatīśvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमातरि पुराणे तु सर्वदा भातविग्रहे । किं प्रमाणं नवाभासः सर्वप्रमितिभागिनि

pramātari purāṇe tu sarvadā bhātavigrahe / kiṃ pramāṇaṃ navābhāsaḥ sarvapramitibhāgini

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रवर्तितपूर्वो ऽत्र केवलं मूढतावशात् । शक्तिप्रकाशेनेशादि- व्यवहारः प्रवर्त्यते

apravartitapūrvo 'tra kevalaṃ mūḍhatāvaśāt / śaktiprakāśeneśādi- vyavahāraḥ pravartyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति क्रियाधिकारे तृतीयम् आह्निकम् ॥ एष चानन्तशक्तित्वाद् एवम् आभासयत्य् अमून् । भावान् इच्छावशाद् एषा क्रिया निर्मातृतास्य सा

iti kriyādhikāre tṛtīyam āhnikam // eṣa cānantaśaktitvād evam ābhāsayaty amūn / bhāvān icchāvaśād eṣā kriyā nirmātṛtāsya sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जडस्य तु न सा शक्तिः सत्ता यद् असतः सतः । कर्तृकर्मत्वतत्त्वैव कार्यकारणता ततः

jaḍasya tu na sā śaktiḥ sattā yad asataḥ sataḥ / kartṛkarmatvatattvaiva kāryakāraṇatā tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् असत् तद् असद्युक्ता नासतः सत्स्वरूपता । सतो ऽपि न पुनः सत्तालाभेनार्थो ऽथ चोच्यते

yad asat tad asadyuktā nāsataḥ satsvarūpatā / sato 'pi na punaḥ sattālābhenārtho 'tha cocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यकारणता लोके सान्तर्विपरिवर्तिनः । उभयेन्द्रियवेद्यत्वं तस्य कस्यापि शक्तितः

kāryakāraṇatā loke sāntarviparivartinaḥ / ubhayendriyavedyatvaṃ tasya kasyāpi śaktitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् एका क्रिया सैषा सक्रमान्तर्बहिःस्थितिः । एकस्यैवोभयाकार- सहिष्णोर् अपपादिता

evam ekā kriyā saiṣā sakramāntarbahiḥsthitiḥ / ekasyaivobhayākāra- sahiṣṇor apapāditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहिस् तस्यैव तत्कार्यं यद् अन्त यद् अपेक्षया । प्रमात्रपेक्षया चोक्ता द्वयी बाह्यान्तरस्थितिः

bahis tasyaiva tatkāryaṃ yad anta yad apekṣayā / pramātrapekṣayā coktā dvayī bāhyāntarasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातैव कारणं तेन स चाभासद्वयस्थितौ । कार्यस्य स्थित एवैकस् तद् एकस्य क्रियोदिता

mātaiva kāraṇaṃ tena sa cābhāsadvayasthitau / kāryasya sthita evaikas tad ekasya kriyoditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एवाङ्कुरे ऽपीष्टो निमित्तं परमेश्वरः । तद् अन्यस्यापि बीजादेर् हेतुता नोपपद्यते

ata evāṅkure 'pīṣṭo nimittaṃ parameśvaraḥ / tad anyasyāpi bījāder hetutā nopapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा हि कुम्भकारो ऽसाव् ऐश्वर्यैव व्यवस्थया । तत्तन्मृदादिसंस्कार- क्रमेण जनयेद् घटम्

tathā hi kumbhakāro 'sāv aiśvaryaiva vyavasthayā / tattanmṛdādisaṃskāra- krameṇa janayed ghaṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगिनाम् अपि मृद्बीजे विनैवेच्छावशेन तत् । घटादि जायते तत्तत्- स्थिरस्वार्थक्रियाकरम्

yoginām api mṛdbīje vinaivecchāvaśena tat / ghaṭādi jāyate tattat- sthirasvārthakriyākaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगिनिर्माणताभावे प्रमाणान्तरनिश्चिते । कार्यं हेतुः स्वभावो वात एवोत्पत्तिमूलजः

yoginirmāṇatābhāve pramāṇāntaraniścite / kāryaṃ hetuḥ svabhāvo vāta evotpattimūlajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूयस् तत्तत्प्रमात्रेक- वह्न्याभासादितो भवेत् । परोक्षाद् अप्य् अधिपतेर् धूमाभासादि नूतनम्

bhūyas tattatpramātreka- vahnyābhāsādito bhavet / parokṣād apy adhipater dhūmābhāsādi nūtanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यम् अव्यभिचार्यस्य लिङ्गम् अन्यप्रमातृगात् । तदाभासस् तदाभासाद् एव त्व् अधिपतेः परः

kāryam avyabhicāryasya liṅgam anyapramātṛgāt / tadābhāsas tadābhāsād eva tv adhipateḥ paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन् सतीदम् अस्तीति कार्यकारणतापि या । साप्य् अपेक्षाविहीनानां जाडानां नोपपद्यते

asmin satīdam astīti kāryakāraṇatāpi yā / sāpy apekṣāvihīnānāṃ jāḍānāṃ nopapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि स्वात्मैकनिष्ठानाम् अनुसन्धानवर्जिनाम् । सदसत्तापदे ऽप्य् एष सप्तम्यर्थः प्रकल्प्यते

na hi svātmaikaniṣṭhānām anusandhānavarjinām / sadasattāpade 'py eṣa saptamyarthaḥ prakalpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एव विभक्त्यर्थः प्रमात्रेकसमाश्रयः । क्रियाकारकभावाख्यो युक्तो भावसमन्वयः

ata eva vibhaktyarthaḥ pramātrekasamāśrayaḥ / kriyākārakabhāvākhyo yukto bhāvasamanvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्परस्वभावत्वे कार्यकारणयोर् अपि । एकत्वम् एव भेदे हि नैवान्योन्यस्वरूपता

parasparasvabhāvatve kāryakāraṇayor api / ekatvam eva bhede hi naivānyonyasvarūpatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकात्मनो विभेदश् च क्रिया कालक्रमानुगा । तथा स्यात् कर्तृतैवैवं तथापरिणमत् तया

ekātmano vibhedaś ca kriyā kālakramānugā / tathā syāt kartṛtaivaivaṃ tathāpariṇamat tayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च युक्तं जडस्यैवं भेदाभेदविरोधतः । आभासभेदाद् एकत्र चिदात्मनि तु युज्यते

na ca yuktaṃ jaḍasyaivaṃ bhedābhedavirodhataḥ / ābhāsabhedād ekatra cidātmani tu yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वास्तवे ऽपि चिदेकत्वे न स्याद् आभासभिन्नयोः । चिकीर्षालक्षणैकत्व- परामर्शं विना क्रिया

vāstave 'pi cidekatve na syād ābhāsabhinnayoḥ / cikīrṣālakṣaṇaikatva- parāmarśaṃ vinā kriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं तथा घटपटाद्याभासजगदात्मना । तिष्ठासोर् एवम् इच्छैव हेतुता कर्तृता क्रिया

itthaṃ tathā ghaṭapaṭādyābhāsajagadātmanā / tiṣṭhāsor evam icchaiva hetutā kartṛtā kriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.