द्रव्यदेवतेति ॥।॥ आग्नेय इति तद्धितेन देवतात्वविशिष्टद्रव्याभिधानादष्टाकपालपदस्य "एते पुरोडाशं कूर्मं भूतं सर्पन्तमपश्यन्" इत्यर्थवादावगताष्टावच्छिन्नकपालसंस्कृतपुरोडाशद्रव्यवाचकत्वादप्राप्तार्थत्वादर्थवादसमभिव्याहाराच्च लटो लेडर्थकत्वनिश्चयेन विधिभावनयोः प्रतीतौ तस्यां भावनायां पुरुषव्यापाररूपायां अष्टाकपालस्य कर्तृत्वानुपपत्तेः प्रथमया करणत्वलक्षणया अष्टाकपालस्य करणत्वेनान्वये अग्निदेवतात्वस्यापि च कारकत्वेनान्वये सकलकारकविशिष्टाक्षिप्तयत्किञ्चिद्धात्वर्थकरणत्वेष्टसामान्यभाव्यकत्वे बुद्धे पश्चाद्धविःसमभिव्याहृतदेवतात्वस्य यागमन्तरेणासंभवात् भावनापेक्षितस्य धात्वर्थस्य यागत्वावधारणेऽपि शाब्दत्वसिद्ध्यर्थं भूधातुना यागलक्षणया यावद्वाक्योपात्तविशेषणविशिष्टैकयागभावनाविधानान्न श्रुतस्य प्रत्ययस्यावृत्तिप्रसङ्गः । विशेषणविधिकल्पनाकृतं च गौरवमन्यतो प्राप्तत्वादापद्यमानं न दुष्यति । न च तद्धितस्य देवताविधायकत्वे लिङ्गादेव मन्त्रप्राप्तेःमन्त्रक्रमाम्नानवैयर्थ्यम्; अग्निर्मूर्धेति मन्त्रविशेषप्राप्तये तत्सार्थक्यात् । अत एव यत्र "कपालेषु श्रपयती"त्यादिना प्रमाणान्तरेण कपालानां तदधिकरणत्वस्य श्रपणाख्यसंस्कारविशेषस्य च प्राप्तिः, तत्रोत्पत्तिवाक्ये ऽपि तद्विशेषविधेरकल्पनान्नैव तत्कृतं गौरवम् । नचैवं अष्टत्वस्य प्रमाणान्तराप्राप्तेः समासभङ्गापत्त्या भावनाया यागेन वैशिष्ट्यासंभवात् कपालानुवादेनाष्टत्वस्य यागस्य च विधाने वाक्यभेदः; एकप्रसरताभङ्गापत्त्या प्राप्तानामपि कपालानां विशिष्टवेषेणाप्राप्तविशेषणविधिकल्पकविधानोपपत्तेः । अत एव तदंशे प्राप्तत्वान्न विशेषणविधिकल्पना । अतश्च विशिष्टयागभावनाविधानोपपत्तेर्मन्त्राणामपि तत्क्रमेणैवापकर्षसिद्धेर्न "शिरो वे" त्यस्यापकर्षविधित्वकल्पनमापद्यते इति गुणविधिरेवाग्नेयशब्द इति भावः । नामातिदेशेनेति ॥ बलवतो ऽपि द्रव्यसादृश्यस्य चोदनालिङ्गसादृश्यरूपत्वात्तदपेक्षयापि बलवता नामातिदेशेनेत्यर्थः ॥ इति सप्तमं आग्नेयगुणताधिकरणम् ॥ <ब्१> (८ अधिकरणम् । ) बर्हिराज्ययोर् असंस्कारे शब्दलाभाद् अतच्छब्दः
dravyadevateti //.// āgneya iti taddhitena devatātvaviśiṣṭadravyābhidhānādaṣṭākapālapadasya "ete puroḍāśaṃ kūrmaṃ bhūtaṃ sarpantamapaśyan" ityarthavādāvagatāṣṭāvacchinnakapālasaṃskṛtapuroḍāśadravyavācakatvādaprāptārthatvādarthavādasamabhivyāhārācca laṭo leḍarthakatvaniścayena vidhibhāvanayoḥ pratītau tasyāṃ bhāvanāyāṃ puruṣavyāpārarūpāyāṃ aṣṭākapālasya kartṛtvānupapatteḥ prathamayā karaṇatvalakṣaṇayā aṣṭākapālasya karaṇatvenānvaye agnidevatātvasyāpi ca kārakatvenānvaye sakalakārakaviśiṣṭākṣiptayatkiñciddhātvarthakaraṇatveṣṭasāmānyabhāvyakatve buddhe paścāddhaviḥsamabhivyāhṛtadevatātvasya yāgamantareṇāsaṃbhavāt bhāvanāpekṣitasya dhātvarthasya yāgatvāvadhāraṇe'pi śābdatvasiddhyarthaṃ bhūdhātunā yāgalakṣaṇayā yāvadvākyopāttaviśeṣaṇaviśiṣṭaikayāgabhāvanāvidhānānna śrutasya pratyayasyāvṛttiprasaṅgaḥ / viśeṣaṇavidhikalpanākṛtaṃ ca gauravamanyato prāptatvādāpadyamānaṃ na duṣyati / na ca taddhitasya devatāvidhāyakatve liṅgādeva mantraprāpteḥmantrakramāmnānavaiyarthyam; agnirmūrdheti mantraviśeṣaprāptaye tatsārthakyāt / ata eva yatra "kapāleṣu śrapayatī"tyādinā pramāṇāntareṇa kapālānāṃ tadadhikaraṇatvasya śrapaṇākhyasaṃskāraviśeṣasya ca prāptiḥ, tatrotpattivākye 'pi tadviśeṣavidherakalpanānnaiva tatkṛtaṃ gauravam / nacaivaṃ aṣṭatvasya pramāṇāntarāprāpteḥ samāsabhaṅgāpattyā bhāvanāyā yāgena vaiśiṣṭyāsaṃbhavāt kapālānuvādenāṣṭatvasya yāgasya ca vidhāne vākyabhedaḥ; ekaprasaratābhaṅgāpattyā prāptānāmapi kapālānāṃ viśiṣṭaveṣeṇāprāptaviśeṣaṇavidhikalpakavidhānopapatteḥ / ata eva tadaṃśe prāptatvānna viśeṣaṇavidhikalpanā / ataśca viśiṣṭayāgabhāvanāvidhānopapattermantrāṇāmapi tatkrameṇaivāpakarṣasiddherna "śiro ve" tyasyāpakarṣavidhitvakalpanamāpadyate iti guṇavidhirevāgneyaśabda iti bhāvaḥ / nāmātideśeneti // balavato 'pi dravyasādṛśyasya codanāliṅgasādṛśyarūpatvāttadapekṣayāpi balavatā nāmātideśenetyarthaḥ // iti saptamaṃ āgneyaguṇatādhikaraṇam // <B1> (8 adhikaraṇam / ) barhirājyayor asaṃskāre śabdalābhād atacchabdaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.