"सृष्टीरुपदधाती" त्यत्र विध्यन्तरैकवाक्यत्वाभावात् प्रत्यक्षविधिश्रवणाच्च विधित्वम् । तत्र चोपधानमेवेष्टकासंस्कारार्थत्वेन विधीयते । यद्यपि चेष्टकानां चयनाङ्गत्वान्यथानुपपत्त्यैवोपधानं प्राप्येत; तथापि ततः पूर्वमेव प्रत्यक्षविधिना विधीयते । तत्फलञ्च प्रत्येकोपधानसिद्धिश्चयनसमानकर्तृकत्वसिद्धिश्च । अन्यथा समुदितोपधानमपि कदाचित् प्राप्नुयात् । आर्थिकत्वाच्च चयनभिन्नकर्तृकत्वमपि । सति त्वस्मिन्निष्टकासंस्कारद्वारा चयनाङ्गताबोधकविधौ प्रतिप्रधानावृत्तिन्यायादङ्गप्रधानयोरेककर्तृकत्वाच्च फलद्वयसिद्धिः । सृष्टिपदन्तु लिङ्गप्रकरणप्राप्तसृष्ट्यसृष्टिमन्त्रमात्रस्य गौण्यानुवाद इति ----- भाष्यकारः । वार्तिककारस्तु ------- नोपधानमात्रविधिः । तथासति "प्राणभृत उपदधाती" त्याद्यनेकोपधानविधिवैयर्थ्यापत्तेः, अतो मन्त्रमात्रमुपधानानुवादेन मन्त्रविशिष्टं वोपधानमिष्टकासंस्कारार्थत्वेन विधीयते । तत्रोपधानविधिफलन्तु पूर्ववत् । मन्त्रविधिफलन्तु उपधाने तन्नियमः । मन्त्रा हि इष्टकामात्रप्रकाशकास्तद्ग्रहणादिष्वपि प्राप्तिसंभवान्नोपधाने नियमेन प्राप्नुवन्ति । अतस्तन्नियमो ग्रहणादिपरिसङ्ख्यैव वा फलम्, मध्यमचितिसंबन्धश्च; "यां वै काञ्चन ब्राह्मणवती मिष्टकामभिजानीयात्तां मध्यमायां चितावुपदध्यादि" ति वचनेन प्रत्यक्षब्राह्मणवतीनामिष्टकानां मध्यमचितिसंबन्धस्य विधानात्, अन्यथा तत्तच्चित्यवान्तरप्रकरणपाठरहितानां मन्त्राणां चयनमहाप्रकरणेन सर्वचितिषु अन्तिमायामेव वानिवेशापत्तेः । अतो मध्यमचितिसंबन्धार्थं मन्त्रविधिः । इष्टकानां प्रत्यक्षब्राह्मणवत्त्वं चेष्टकावाचिप्रत्यक्षब्राह्मणपठितपदविधेयमन्त्रकत्वम् । सृष्टिपदं हि सृष्टिप्रकाशकमन्त्रोपधेयेष्टकापरम् । तत्र च विशेषणांशस्य मन्त्रस्य विधेयत्वात्तदिष्टकानां प्रत्यक्षब्राह्मणवत्त्वसिद्धिः । इतिकरणविनियुक्तलोकं पृणमन्त्रस्यापि मध्यमचितिमात्रसंबन्धापत्तेरिष्टकावाचीति पदविशेषणम् । अतश्च मन्त्रविशिष्टोपाधानमत्र विधीयते । सृष्टिपदं परं गौण्या वृत्त्या सप्तदशसङ्ख्याकसृष्ट्यसृष्टिमन्त्रपरम्; "यत् सप्तदशेष्टका उपदधाती" त्यर्थवादानुसारात् । तत्र चतुर्दश सृष्टिमन्त्रास्त्रयो ऽसृष्टिमन्त्रा इति सृष्टिबाहुल्यम् गुणो गौणीवृत्तिनिमित्तम् ॥ १७ ॥ ३३ ॥ इति तत्सिद्धिपेटिकायां भूमोदाहरणविचारः ॥ लिङ्गसमवायात्
"sṛṣṭīrupadadhātī" tyatra vidhyantaraikavākyatvābhāvāt pratyakṣavidhiśravaṇācca vidhitvam / tatra copadhānameveṣṭakāsaṃskārārthatvena vidhīyate / yadyapi ceṣṭakānāṃ cayanāṅgatvānyathānupapattyaivopadhānaṃ prāpyeta; tathāpi tataḥ pūrvameva pratyakṣavidhinā vidhīyate / tatphalañca pratyekopadhānasiddhiścayanasamānakartṛkatvasiddhiśca / anyathā samuditopadhānamapi kadācit prāpnuyāt / ārthikatvācca cayanabhinnakartṛkatvamapi / sati tvasminniṣṭakāsaṃskāradvārā cayanāṅgatābodhakavidhau pratipradhānāvṛttinyāyādaṅgapradhānayorekakartṛkatvācca phaladvayasiddhiḥ / sṛṣṭipadantu liṅgaprakaraṇaprāptasṛṣṭyasṛṣṭimantramātrasya gauṇyānuvāda iti ----- bhāṣyakāraḥ / vārtikakārastu ------- nopadhānamātravidhiḥ / tathāsati "prāṇabhṛta upadadhātī" tyādyanekopadhānavidhivaiyarthyāpatteḥ, ato mantramātramupadhānānuvādena mantraviśiṣṭaṃ vopadhānamiṣṭakāsaṃskārārthatvena vidhīyate / tatropadhānavidhiphalantu pūrvavat / mantravidhiphalantu upadhāne tanniyamaḥ / mantrā hi iṣṭakāmātraprakāśakāstadgrahaṇādiṣvapi prāptisaṃbhavānnopadhāne niyamena prāpnuvanti / atastanniyamo grahaṇādiparisaṅkhyaiva vā phalam, madhyamacitisaṃbandhaśca; "yāṃ vai kāñcana brāhmaṇavatī miṣṭakāmabhijānīyāttāṃ madhyamāyāṃ citāvupadadhyādi" ti vacanena pratyakṣabrāhmaṇavatīnāmiṣṭakānāṃ madhyamacitisaṃbandhasya vidhānāt, anyathā tattaccityavāntaraprakaraṇapāṭharahitānāṃ mantrāṇāṃ cayanamahāprakaraṇena sarvacitiṣu antimāyāmeva vāniveśāpatteḥ / ato madhyamacitisaṃbandhārthaṃ mantravidhiḥ / iṣṭakānāṃ pratyakṣabrāhmaṇavattvaṃ ceṣṭakāvācipratyakṣabrāhmaṇapaṭhitapadavidheyamantrakatvam / sṛṣṭipadaṃ hi sṛṣṭiprakāśakamantropadheyeṣṭakāparam / tatra ca viśeṣaṇāṃśasya mantrasya vidheyatvāttadiṣṭakānāṃ pratyakṣabrāhmaṇavattvasiddhiḥ / itikaraṇaviniyuktalokaṃ pṛṇamantrasyāpi madhyamacitimātrasaṃbandhāpatteriṣṭakāvācīti padaviśeṣaṇam / ataśca mantraviśiṣṭopādhānamatra vidhīyate / sṛṣṭipadaṃ paraṃ gauṇyā vṛttyā saptadaśasaṅkhyākasṛṣṭyasṛṣṭimantraparam; "yat saptadaśeṣṭakā upadadhātī" tyarthavādānusārāt / tatra caturdaśa sṛṣṭimantrāstrayo 'sṛṣṭimantrā iti sṛṣṭibāhulyam guṇo gauṇīvṛttinimittam // 17 // 33 // iti tatsiddhipeṭikāyāṃ bhūmodāharaṇavicāraḥ // liṅgasamavāyāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.