Kurma-Purana 1.49

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः अतीतानागतानीह यानि मन्वन्तराणि तु । तानि त्वं कथयास्माकं व्यासांश्च द्वापरे युगे

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge aṣṭacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ atītānāgatānīha yāni manvantarāṇi tu / tāni tvaṃ kathayāsmākaṃ vyāsāṃśca dvāpare yuge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदशाखाप्रणयनं देवदेवस्य धीमतः । तथावतारान् धर्मार्थमीशानस्य कलौ युगे

vedaśākhāpraṇayanaṃ devadevasya dhīmataḥ / tathāvatārān dharmārthamīśānasya kalau yuge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कियन्तो देवदेवस्य शिष्याः कलियुगेषु वै । एतत् सर्वं समासेन सूत वक्तुमिहार्हसि

kiyanto devadevasya śiṣyāḥ kaliyugeṣu vai / etat sarvaṃ samāsena sūta vaktumihārhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूत उवाच मनुः स्वायंभुवः पूर्वं ततः स्वारोचिषो मनुः । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा

sūta uvāca manuḥ svāyaṃbhuvaḥ pūrvaṃ tataḥ svārociṣo manuḥ / uttamastāmasaścaiva raivataścākṣuṣastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षडेते मनवो ऽतीताः सांप्रतं तु रवेः सुतः । वैवस्वतो ऽयं यस्यैतत् सप्तमं वर्तते ऽन्तरम्

ṣaḍete manavo 'tītāḥ sāṃprataṃ tu raveḥ sutaḥ / vaivasvato 'yaṃ yasyaitat saptamaṃ vartate 'ntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वायंभुवं तु कथितं कल्पादावन्तरं मया । अत ऊर्ध्वं निबोधध्वं मनोः स्वारोचिषस्य तु

svāyaṃbhuvaṃ tu kathitaṃ kalpādāvantaraṃ mayā / ata ūrdhvaṃ nibodhadhvaṃ manoḥ svārociṣasya tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारावताश्च तुषिता देवाः स्वारोचिषे ऽन्तरे । विपश्चिन्नाम देवेन्द्रो बभूवासुरसूदनः

pārāvatāśca tuṣitā devāḥ svārociṣe 'ntare / vipaścinnāma devendro babhūvāsurasūdanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्जस्तम्भस्तथा प्राणो दान्तो ऽथ वृषभस्तथा । तिमिरश्चार्वरीवांश्च सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

ūrjastambhastathā prāṇo dānto 'tha vṛṣabhastathā / timiraścārvarīvāṃśca sapta saptarṣayo 'bhavan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चैत्रकिंपुरुषाद्याश्च सुताः स्वारोचिषस्य तु । द्वितीयमतदाख्यातमन्तरं शृणु चोत्तरम्

caitrakiṃpuruṣādyāśca sutāḥ svārociṣasya tu / dvitīyamatadākhyātamantaraṃ śṛṇu cottaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीये ऽप्यन्तरे विप्रा उत्तमो नाम वै मनुः । सुशान्तिस्तत्र देवेन्द्रो बभूवामित्रकर्षणः

tṛtīye 'pyantare viprā uttamo nāma vai manuḥ / suśāntistatra devendro babhūvāmitrakarṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुधामानस्तथा सत्याः शिवाश्चाथ प्रतर्दनाः । वशवर्तिनश्च पञ्चैते गणा द्वादशकाः स्मृताः

sudhāmānastathā satyāḥ śivāścātha pratardanāḥ / vaśavartinaśca pañcaite gaṇā dvādaśakāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजोर्ध्वश्चोर्ध्वबाहुश्च सबलश्चानयस्तथा । सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

rajordhvaścordhvabāhuśca sabalaścānayastathā / sutapāḥ śukra ityete sapta saptarṣayo 'bhavan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तामसस्यान्तरे देवाः सुरा वाहरयस्तथा । सत्याश्च सुधियश्चैव सप्तविंशतिका गणाः

tāmasasyāntare devāḥ surā vāharayastathā / satyāśca sudhiyaścaiva saptaviṃśatikā gaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिबिरिन्द्रस्तथैवासीच्छतयज्ञोपलक्षणः । बभूव शङ्करे भक्तो महादेवार्चने रतः

śibirindrastathaivāsīcchatayajñopalakṣaṇaḥ / babhūva śaṅkare bhakto mahādevārcane rataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्योतिर्धर्मा पृथुः काव्यश्चैत्रोग्निर्वनकस्तथा । पीवरस्त्वृषयो ह्येते सप्त तत्रापि चान्तरे

jyotirdharmā pṛthuḥ kāvyaścaitrognirvanakastathā / pīvarastvṛṣayo hyete sapta tatrāpi cāntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चमे चापि विप्रेन्द्रा रैवतो नाम नामतः । मनुर्वसुश्च तत्रेन्द्रो बभूवासुरमर्दनः

pañcame cāpi viprendrā raivato nāma nāmataḥ / manurvasuśca tatrendro babhūvāsuramardanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः स्वच्छमेधसः । एते देवगणास्तत्र चतुर्दश चतुर्दश

amitābhā bhūtarayā vaikuṇṭhāḥ svacchamedhasaḥ / ete devagaṇāstatra caturdaśa caturdaśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिरण्यरोमा वेदश्रीरूर्ध्वबाहुस्तथैव च । वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः । एते सप्तर्षयो विप्रास्तत्रासन् रैवते ऽन्तरे

hiraṇyaromā vedaśrīrūrdhvabāhustathaiva ca / vedabāhuḥ sudhāmā ca parjanyaśca mahāmuniḥ / ete saptarṣayo viprāstatrāsan raivate 'ntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वारोचिषश्चोत्तमश्च तामसो रैवतस्तथा । प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः

svārociṣaścottamaśca tāmaso raivatastathā / priyavratānvayā hyete catvāro manavaḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्ठे मन्वन्तरे चासीच्चाक्षुषस्तु मनुर्द्विजाः । मनोजवस्तथैवेन्द्रो देवानपि निबोधतः

ṣaṣṭhe manvantare cāsīccākṣuṣastu manurdvijāḥ / manojavastathaivendro devānapi nibodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्याः प्रसूता भाव्याश्च पृथुगाश्च दिवौकसः । महानुभावा लेख्याश्च पञ्चैते ह्यष्टका गणाः

ādyāḥ prasūtā bhāvyāśca pṛthugāśca divaukasaḥ / mahānubhāvā lekhyāśca pañcaite hyaṣṭakā gaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुत्तमो मधुः । अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्नृषयः शुभाः

sumedhā virajāścaiva haviṣmānuttamo madhuḥ / atināmā sahiṣṇuśca saptāsannṛṣayaḥ śubhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवस्वतः सुतो विप्राः श्राद्धदेवो महाद्युतिः । मनुः स वर्तते धीमान् सांप्रतं सप्तमे ऽन्तरे

vivasvataḥ suto viprāḥ śrāddhadevo mahādyutiḥ / manuḥ sa vartate dhīmān sāṃprataṃ saptame 'ntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्या वसवो रुद्रा देवास्तत्र मरुद्गणाः । पुरन्दरस्तथैवेन्द्रो बभूव परवीरहा

ādityā vasavo rudrā devāstatra marudgaṇāḥ / purandarastathaivendro babhūva paravīrahā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसिष्ठः कश्यपश्चात्रिर्जमदग्निश्च गौतमः । विश्वामित्रो भरद्वाजः सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

vasiṣṭhaḥ kaśyapaścātrirjamadagniśca gautamaḥ / viśvāmitro bharadvājaḥ sapta saptarṣayo 'bhavan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णुशक्तिरनौपम्या सत्त्वोद्रिक्ता स्थिता स्थितौ । तदंशभूता राजानः सर्वे च त्रिदिवौकसः

viṣṇuśaktiranaupamyā sattvodriktā sthitā sthitau / tadaṃśabhūtā rājānaḥ sarve ca tridivaukasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वमाकूत्यां मानसः सुतः । रुचेः प्रजापतेर्यज्ञस्तदंशेनाभवद् द्विजाः

svāyaṃbhuve 'ntare pūrvamākūtyāṃ mānasaḥ sutaḥ / ruceḥ prajāpateryajñastadaṃśenābhavad dvijāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः पुनरसौ देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे । तुषितायां समुत्पन्नस्तुषितैः सह दैवतैः

tataḥ punarasau devaḥ prāpte svārociṣe 'ntare / tuṣitāyāṃ samutpannastuṣitaiḥ saha daivataiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औत्तमे ऽप्यन्तरे विष्णुः सत्यैः सह सुरोत्तमैः । सत्यायामभवत् सत्यः सत्यरूपो जनार्दनः

auttame 'pyantare viṣṇuḥ satyaiḥ saha surottamaiḥ / satyāyāmabhavat satyaḥ satyarūpo janārdanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तामसस्यान्तरे चैव संप्राप्ते पुनरेव हि । हर्यायां हरिभिर्देवैर्हरिरेवाभवद्धरिः

tāmasasyāntare caiva saṃprāpte punareva hi / haryāyāṃ haribhirdevairharirevābhavaddhariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रैवते ऽप्यन्तरे चैव संभूत्यां मानसो ऽभवत् । संभूतो मानसैः सार्धं देवैः सह महाद्युतिः

raivate 'pyantare caiva saṃbhūtyāṃ mānaso 'bhavat / saṃbhūto mānasaiḥ sārdhaṃ devaiḥ saha mahādyutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चाक्षुषे ऽप्यन्तरे चैव वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः । विकुण्ठायामसौ जज्ञे वैकुण्ठैर्दैवतैः सह

cākṣuṣe 'pyantare caiva vaikuṇṭhaḥ puruṣottamaḥ / vikuṇṭhāyāmasau jajñe vaikuṇṭhairdaivataiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्वन्तरे ऽत्र संप्राप्ते तथा वैवस्वते ऽन्तरे । वामनः कश्यपाद् विष्णुरदित्यां संबभूव ह

manvantare 'tra saṃprāpte tathā vaivasvate 'ntare / vāmanaḥ kaśyapād viṣṇuradityāṃ saṃbabhūva ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकाञ्जित्वा येन महात्मना । पुरन्दराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम्

tribhiḥ kramairimāṃllokāñjitvā yena mahātmanā / purandarāya trailokyaṃ dattaṃ nihatakaṇṭakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येतास्तनवस्तस्य सप्त मन्वन्तरेषु वै । सप्त चैवाभवन् विप्रा याभिः संरक्षिताः प्रजाः

ityetāstanavastasya sapta manvantareṣu vai / sapta caivābhavan viprā yābhiḥ saṃrakṣitāḥ prajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माद् विष्टमिदं कृत्स्नं वामनेन महात्मना । तस्मात् स वै स्मृतो विष्णुर्विशेर्धातोः प्रवेशनात्

yasmād viṣṭamidaṃ kṛtsnaṃ vāmanena mahātmanā / tasmāt sa vai smṛto viṣṇurviśerdhātoḥ praveśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष सर्वं सृजत्यादौ पाति हन्ति च केशवः । भूतान्तरात्मा भगवान् नारायण इति श्रुतिः

eṣa sarvaṃ sṛjatyādau pāti hanti ca keśavaḥ / bhūtāntarātmā bhagavān nārāyaṇa iti śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकांशेन जगत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः । चतुर्धा संस्थितो व्यापी सगुणो निर्गुणो ऽपि च

ekāṃśena jagat sarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ / caturdhā saṃsthito vyāpī saguṇo nirguṇo 'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एका भगवतो मूर्तिर्ज्ञानरूपा शिवामला । वासुदेवाभिधाना सा गुणातीता सुनिष्कला

ekā bhagavato mūrtirjñānarūpā śivāmalā / vāsudevābhidhānā sā guṇātītā suniṣkalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीया कालसंज्ञान्या तामसी शेषसंज्ञिता । निहन्ति सकलं चान्ते वैष्णवी परमा तनुः

dvitīyā kālasaṃjñānyā tāmasī śeṣasaṃjñitā / nihanti sakalaṃ cānte vaiṣṇavī paramā tanuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वोद्रिक्ता तथैवान्या प्रद्युम्नेति च संज्ञिता । जगत् स्थापयते सर्वं स विष्णुः प्रकृतिर्ध्रुवा

sattvodriktā tathaivānyā pradyumneti ca saṃjñitā / jagat sthāpayate sarvaṃ sa viṣṇuḥ prakṛtirdhruvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थो वासुदेवस्य मूर्तिर्ब्राह्मीति संज्ञिता । राजसी चानिरुद्धाख्या प्रद्युम्नः सृष्टिकारिका

caturtho vāsudevasya mūrtirbrāhmīti saṃjñitā / rājasī cāniruddhākhyā pradyumnaḥ sṛṣṭikārikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः स्वपित्यखिलं भूत्वा प्रद्युम्नेन सह प्रभुः । नारायणाख्यो ब्रह्मासौ प्रिजासर्गं करोति सः

yaḥ svapityakhilaṃ bhūtvā pradyumnena saha prabhuḥ / nārāyaṇākhyo brahmāsau prijāsargaṃ karoti saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या सा नारायणतनुः प्रद्युम्नाख्या मुनीश्वराः । तया संमोहयेद् विश्वं सदेवासुरमानुषम्

yā sā nārāyaṇatanuḥ pradyumnākhyā munīśvarāḥ / tayā saṃmohayed viśvaṃ sadevāsuramānuṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैव सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिः परिकीर्तिता । वासुदेवो ह्यनन्तात्मा केवलो निर्गुणो हरिः

saiva sarvajagatsūtiḥ prakṛtiḥ parikīrtitā / vāsudevo hyanantātmā kevalo nirguṇo hariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रधानं पुरुषः कालस्तत्त्वत्रयमनुत्तमम् । वासुदेवात्मकं नित्यमेतद् विज्ञाय मुच्यते

pradhānaṃ puruṣaḥ kālastattvatrayamanuttamam / vāsudevātmakaṃ nityametad vijñāya mucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकं चेदं चतुष्पादं चतुर्धा पुनरच्युतः । बिभेद वासुदेवो ऽसौ प्रद्युम्नो हरिरव्ययः

ekaṃ cedaṃ catuṣpādaṃ caturdhā punaracyutaḥ / bibheda vāsudevo 'sau pradyumno hariravyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णद्वैपायनो व्यासो विष्णुर्नारायणः स्वयम् । अपान्तरतमाः पूर्वं स्वेच्छया ह्यभवद्धरिः

kṛṣṇadvaipāyano vyāso viṣṇurnārāyaṇaḥ svayam / apāntaratamāḥ pūrvaṃ svecchayā hyabhavaddhariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः । एको ऽयं वेद भगवान् व्यासो नारायणः प्रभुः

anādyantaṃ paraṃ brahma na devā narṣayo viduḥ / eko 'yaṃ veda bhagavān vyāso nārāyaṇaḥ prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येतद् विष्णुमाहात्म्यमुक्तं वो मुनिपुङ्गवाः । एतत् सत्यं पुनः सत्यमेवं ज्ञात्वा न मुह्यति

ityetad viṣṇumāhātmyamuktaṃ vo munipuṅgavāḥ / etat satyaṃ punaḥ satyamevaṃ jñātvā na muhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.