Kurma-Purana 2.2

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) प्रथमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अवाच्यमेतद् विज्ञानमात्मगुह्यं सनातनम् । यन्न देवा विजानन्ति यतन्तो ऽपि द्विजातयः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) prathamo 'dhyāyaḥ īśvara uvāca avācyametad vijñānamātmaguhyaṃ sanātanam / yanna devā vijānanti yatanto 'pi dvijātayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं ज्ञानं समाश्रित्य ब्रह्मभूता द्विजोत्तमाः । न संसारं प्रपद्यन्ते पूर्वे ऽपि ब्रह्मवादिनः

idaṃ jñānaṃ samāśritya brahmabhūtā dvijottamāḥ / na saṃsāraṃ prapadyante pūrve 'pi brahmavādinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुह्याद् गुह्यतमं साक्षाद् गोपनीयं प्रयत्नतः । वक्ष्ये भक्तिमतामद्य युष्माकं ब्रह्मवादिनाम्

guhyād guhyatamaṃ sākṣād gopanīyaṃ prayatnataḥ / vakṣye bhaktimatāmadya yuṣmākaṃ brahmavādinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मायः केवलः स्वस्थः शान्तः सूक्ष्मः सनातनः । अस्ति सर्वान्तरः साक्षाच्चिन्मात्रस्तमसः परः

ātmāyaḥ kevalaḥ svasthaḥ śāntaḥ sūkṣmaḥ sanātanaḥ / asti sarvāntaraḥ sākṣāccinmātrastamasaḥ paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽन्तर्यामी स पुरुषः स प्राणः स महेश्वरः । स कालो ऽग्निस्तदव्यक्तं स एवेदमिति श्रुतिः

so 'ntaryāmī sa puruṣaḥ sa prāṇaḥ sa maheśvaraḥ / sa kālo 'gnistadavyaktaṃ sa evedamiti śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्माद् विजायते विश्वमत्रैव प्रविलीयते । स मायी मायया बद्धः करोति विविधास्तनूः

asmād vijāyate viśvamatraiva pravilīyate / sa māyī māyayā baddhaḥ karoti vividhāstanūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चाप्ययं संसरति न च संसारयेत् प्रभुः । नायं पृथ्वी न सलिलं न तेजः पवनो नभः

na cāpyayaṃ saṃsarati na ca saṃsārayet prabhuḥ / nāyaṃ pṛthvī na salilaṃ na tejaḥ pavano nabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न प्राणे न मनो ऽव्यक्तं न शब्दः स्पर्श एव च । न रूपरसगन्धाश्च नाहं कर्ता न वागपि

na prāṇe na mano 'vyaktaṃ na śabdaḥ sparśa eva ca / na rūparasagandhāśca nāhaṃ kartā na vāgapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न पाणिपादौ नो पायुर्न चोपस्थं द्विजोत्तमाः । न कर्ता न च भोक्ता वा न च प्रकृतिपूरुषौ । न माया नैव च प्राश्चैतन्यं परमार्थतः

na pāṇipādau no pāyurna copasthaṃ dvijottamāḥ / na kartā na ca bhoktā vā na ca prakṛtipūruṣau / na māyā naiva ca prāścaitanyaṃ paramārthataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा प्रकाशतमसोः सम्बन्धो नोपपद्यते । तद्वदैक्यं न संबन्धः प्रपञ्चपरमात्मनोः

yathā prakāśatamasoḥ sambandho nopapadyate / tadvadaikyaṃ na saṃbandhaḥ prapañcaparamātmanoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छायातपौ यथा लोके परस्परविलक्षणौ । तद्वत् प्रपञ्चपुरुषौ विभिन्नौ परमार्थतः

chāyātapau yathā loke parasparavilakṣaṇau / tadvat prapañcapuruṣau vibhinnau paramārthataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यात्मा मलिनो ऽस्वस्थो विकारी स्यात् स्वभावतः । नहि तस्य भवेन्मुक्तिर्जन्मान्तरशतैरपि

yadyātmā malino 'svastho vikārī syāt svabhāvataḥ / nahi tasya bhavenmuktirjanmāntaraśatairapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्यन्ति मुनयो युक्ताः स्वात्मानं परमार्थतः । विकारहीनं निर्दुः खमानन्दात्मानमव्ययम्

paśyanti munayo yuktāḥ svātmānaṃ paramārthataḥ / vikārahīnaṃ nirduḥ khamānandātmānamavyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं कर्ता सुखी दुः खी कृशः स्थूलेति या मतिः । सा चाहङ्कारकर्तृत्वादात्मन्यारोप्यते जनैः

ahaṃ kartā sukhī duḥ khī kṛśaḥ sthūleti yā matiḥ / sā cāhaṅkārakartṛtvādātmanyāropyate janaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वदन्ति वेदविद्वांसः साक्षिणं प्रकृतेः परम् । भोक्तारमक्षरं शुद्धं सर्वत्र समवस्थितम्

vadanti vedavidvāṃsaḥ sākṣiṇaṃ prakṛteḥ param / bhoktāramakṣaraṃ śuddhaṃ sarvatra samavasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम् । अज्ञानादन्यथा ज्ञानं तच्च प्रकृतिसंगतम्

tasmādajñānamūlo hi saṃsāraḥ sarvadehinām / ajñānādanyathā jñānaṃ tacca prakṛtisaṃgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्योदितः स्वयं ज्योतिः सर्वगः पुरुषः परः । अहङ्काराविवेकेन कर्ताहमिति मन्यते

nityoditaḥ svayaṃ jyotiḥ sarvagaḥ puruṣaḥ paraḥ / ahaṅkārāvivekena kartāhamiti manyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्यन्ति ऋषयो ऽव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृतिं बुद्ध्वा कारणं ब्रह्मवादिनः

paśyanti ṛṣayo 'vyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakam / pradhānaṃ prakṛtiṃ buddhvā kāraṇaṃ brahmavādinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनायं संगतो ह्यात्मा कूटस्थो ऽपि निरञ्जनः । स्वात्मानमक्षरं ब्रह्म नावबुद्ध्येत तत्त्वतः

tenāyaṃ saṃgato hyātmā kūṭastho 'pi nirañjanaḥ / svātmānamakṣaraṃ brahma nāvabuddhyeta tattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनात्मन्यात्मविज्ञानं तस्माद् दुः खं तथेतरम् । रगद्वेषादयो दोषाः सर्वे भ्रान्तिनिबन्धनाः

anātmanyātmavijñānaṃ tasmād duḥ khaṃ tathetaram / ragadveṣādayo doṣāḥ sarve bhrāntinibandhanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मण्यस्य भवेद् दोषः पुण्यापुण्यमिति स्थितिः । तद्वशादेव सर्वेषां सर्वदेहसमुद्भवः

karmaṇyasya bhaved doṣaḥ puṇyāpuṇyamiti sthitiḥ / tadvaśādeva sarveṣāṃ sarvadehasamudbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यः सर्वत्रगो ह्यात्मा कूटस्थो दोषवर्जितः । एकः स भिद्यते शक्त्या मायया न स्वभावतः

nityaḥ sarvatrago hyātmā kūṭastho doṣavarjitaḥ / ekaḥ sa bhidyate śaktyā māyayā na svabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादद्वैतमेवाहुर्मुनयः परमार्थतः । भेदो व्यक्तस्वभावेन सा च मायात्मसंश्रया

tasmādadvaitamevāhurmunayaḥ paramārthataḥ / bhedo vyaktasvabhāvena sā ca māyātmasaṃśrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा हि धूमसंपर्कान्नाकाशो मलिनो भवेत् । अन्तः करणजैर्भावैरात्मा तद्वन्न लिप्यते

yathā hi dhūmasaṃparkānnākāśo malino bhavet / antaḥ karaṇajairbhāvairātmā tadvanna lipyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा स्वप्रभया भाति केवलः स्फटिको ऽमलः । उपाधिहीनो विमलस्तथैवात्मा प्रकाशते

yathā svaprabhayā bhāti kevalaḥ sphaṭiko 'malaḥ / upādhihīno vimalastathaivātmā prakāśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानस्वूपमेवाहुर्जगदेतद् विचक्षणाः । अर्थस्वरूपमेवाज्ञाः पश्यन्त्यन्ये कुदृष्टयः

jñānasvūpamevāhurjagadetad vicakṣaṇāḥ / arthasvarūpamevājñāḥ paśyantyanye kudṛṣṭayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूटस्थो निर्गुणो व्यापी चैतन्यात्मा स्वभावतः । दृश्यते ह्यर्थरूपेण पुरुषैर्भ्रान्तिदृष्टिभिः

kūṭastho nirguṇo vyāpī caitanyātmā svabhāvataḥ / dṛśyate hyartharūpeṇa puruṣairbhrāntidṛṣṭibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा संलक्ष्यते रक्तः केवलः स्फटिको जनैः । रक्तिकाद्युपधानेन तद्वत् परमपूरुषः

yathā saṃlakṣyate raktaḥ kevalaḥ sphaṭiko janaiḥ / raktikādyupadhānena tadvat paramapūruṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादात्माक्षरः शुद्धो नित्यः सर्वगतो ऽव्ययः । उपासितव्यो मन्तव्यः श्रोतव्यश्च मुमुक्षुभिः

tasmādātmākṣaraḥ śuddho nityaḥ sarvagato 'vyayaḥ / upāsitavyo mantavyaḥ śrotavyaśca mumukṣubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा मनसि चैतन्यं भाति सर्वत्रगं सदा । योगिनो ऽव्यवधानेन तदा संपद्यते स्वयम्

yadā manasi caitanyaṃ bhāti sarvatragaṃ sadā / yogino 'vyavadhānena tadā saṃpadyate svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा सर्वाणि बूतानि स्वात्मन्येवाभिपश्यति । सर्वभूतेषु चात्मानं ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā sarvāṇi būtāni svātmanyevābhipaśyati / sarvabhūteṣu cātmānaṃ brahma saṃpadyate tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा सर्वाणि भूतानि समाधिस्थो न पश्यति । एकीभूतः परेणासौ तदा भवति केवलः

yadā sarvāṇi bhūtāni samādhistho na paśyati / ekībhūtaḥ pareṇāsau tadā bhavati kevalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा ये ऽस्य हृदि स्थिताः । तदासावमृतीभूतः क्षेमं गच्छति पण्डितः

yadā sarve pramucyante kāmā ye 'sya hṛdi sthitāḥ / tadāsāvamṛtībhūtaḥ kṣemaṃ gacchati paṇḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati / tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा पश्यति चात्मानं केवलं परमार्थतः । मायामात्रं जगत् कृत्स्नं तदा भवति निर्वृतः

yadā paśyati cātmānaṃ kevalaṃ paramārthataḥ / māyāmātraṃ jagat kṛtsnaṃ tadā bhavati nirvṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा जन्मजरादुः खव्याधीनामेकभेषजम् । केवलं ब्रह्मविज्ञानं जायते ऽसौ तदा शिवः

yadā janmajarāduḥ khavyādhīnāmekabheṣajam / kevalaṃ brahmavijñānaṃ jāyate 'sau tadā śivaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा नदीनदा लोके सागरेणैकतां ययुः । तद्वदात्माक्षरेणासौ निष्कलेनैकतां व्रजेत्

yathā nadīnadā loke sāgareṇaikatāṃ yayuḥ / tadvadātmākṣareṇāsau niṣkalenaikatāṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् विज्ञानमेवास्ति न प्रपञ्चो न संसृतिः । अज्ञानेनावृतं लोको विज्ञानं तेन मुह्यति

tasmād vijñānamevāsti na prapañco na saṃsṛtiḥ / ajñānenāvṛtaṃ loko vijñānaṃ tena muhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तज्ज्ञानं निर्मलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं यदव्ययम् । अज्ञानमितरत् सर्वं विज्ञानमिति मे मतम्

tajjñānaṃ nirmalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ yadavyayam / ajñānamitarat sarvaṃ vijñānamiti me matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् वः परमं सांख्यं भाषितं ज्ञानमुत्तमम् । सर्ववेदान्तसारं हि योगस्तत्रैकचित्तता

etad vaḥ paramaṃ sāṃkhyaṃ bhāṣitaṃ jñānamuttamam / sarvavedāntasāraṃ hi yogastatraikacittatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगात् संजायते ज्ञानं ज्ञानाद् योगः प्रवर्तते । योगज्ञानाभियुक्तस्य नावाप्यं विद्यते क्वचित्

yogāt saṃjāyate jñānaṃ jñānād yogaḥ pravartate / yogajñānābhiyuktasya nāvāpyaṃ vidyate kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदेव योगिनो यान्ति सांख्यैस्तदधिगम्यते । एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स तत्त्ववित्

yadeva yogino yānti sāṃkhyaistadadhigamyate / ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa tattvavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ये च योगिनो विप्रा ऐश्वर्यासक्तचेतसः । मज्जन्ति तत्र तत्रैव न त्वात्मैषामिति श्रुतिः

anye ca yogino viprā aiśvaryāsaktacetasaḥ / majjanti tatra tatraiva na tvātmaiṣāmiti śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्तत् सर्वगतं दिव्यमैश्वर्यमचलं महत् । ज्ञानयोगाभियुक्तस्तु देहान्ते तदवाप्नुयात्

yattat sarvagataṃ divyamaiśvaryamacalaṃ mahat / jñānayogābhiyuktastu dehānte tadavāpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष आत्माहमव्यक्तो मायावी परमेश्वरः । कीर्तितः सर्ववेदेषु सर्वात्मा सर्वतोमुखः

eṣa ātmāhamavyakto māyāvī parameśvaraḥ / kīrtitaḥ sarvavedeṣu sarvātmā sarvatomukhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वकामः सर्वरसः सर्वगन्धो ऽजरो ऽमरः । सर्वतः पाणिपादो ऽहमन्तर्यामी सनातनः

sarvakāmaḥ sarvarasaḥ sarvagandho 'jaro 'maraḥ / sarvataḥ pāṇipādo 'hamantaryāmī sanātanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपाणिपादो जवनो ग्रहीता हृदि संस्थितः । अचक्षुरपि पश्यामि तथाकर्णः शृणोम्यहम्

apāṇipādo javano grahītā hṛdi saṃsthitaḥ / acakṣurapi paśyāmi tathākarṇaḥ śṛṇomyaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदाहं सर्वमेवेदं न मां जानाति कश्चन । प्राहुर्महान्तं पुरुषं मामेकं तत्त्वदर्शिनः

vedāhaṃ sarvamevedaṃ na māṃ jānāti kaścana / prāhurmahāntaṃ puruṣaṃ māmekaṃ tattvadarśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्यन्ति ऋषयो हेतुमात्मनः सूक्ष्मदर्शिनः । निर्गुणामलरूपस्य यत्तदैश्वर्यमुत्तमम्

paśyanti ṛṣayo hetumātmanaḥ sūkṣmadarśinaḥ / nirguṇāmalarūpasya yattadaiśvaryamuttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन्न देवा विजानन्ति मोहिता मम मायया । वक्ष्ये समाहिता यूयं शृणुध्वं ब्रह्मवादिनः

yanna devā vijānanti mohitā mama māyayā / vakṣye samāhitā yūyaṃ śṛṇudhvaṃ brahmavādinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाहं प्रशास्ता सर्वस्य मायातीतः स्वभावतः । प्रेरयामि तथापीदं कारणं सूरयो विदुः

nāhaṃ praśāstā sarvasya māyātītaḥ svabhāvataḥ / prerayāmi tathāpīdaṃ kāraṇaṃ sūrayo viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन्मे गुह्यतमं देहं सर्वगं तत्त्वदर्शिनः । प्रविष्टा मम सायुज्यं लभन्ते योगिनो ऽव्ययम्

yanme guhyatamaṃ dehaṃ sarvagaṃ tattvadarśinaḥ / praviṣṭā mama sāyujyaṃ labhante yogino 'vyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां हि वशमापन्ना माया मे विश्वरूपिणी । लभन्ते परमां शुद्धिं निर्वाणं ते मया सह

teṣāṃ hi vaśamāpannā māyā me viśvarūpiṇī / labhante paramāṃ śuddhiṃ nirvāṇaṃ te mayā saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि । प्रसादान्मम योगीन्द्रा एतद् वेदानुशासनम्

na teṣāṃ punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi / prasādānmama yogīndrā etad vedānuśāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दातव्यं ब्रह्मवादिभिः । मदुक्तमेतद् विज्ञानं सांख्ययोगसमाश्रयम्

nāputraśiṣyayogibhyo dātavyaṃ brahmavādibhiḥ / maduktametad vijñānaṃ sāṃkhyayogasamāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.