इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे षड्विंशो ऽध्यायः व्यास उवाच एवं गृहाश्रमे स्थित्वा द्वितीयं भागमायुषः । वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत् सदारः साग्निरेव च निक्षिप्य भार्यां पुत्रेषु गच्छेद् वनमथापि वा । दृष्ट्वापत्यस्य चापत्यं जर्जरीकृतविग्रहः
iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca evaṃ gṛhāśrame sthitvā dvitīyaṃ bhāgamāyuṣaḥ / vānaprasthāśramaṃ gacchet sadāraḥ sāgnireva ca nikṣipya bhāryāṃ putreṣu gacched vanamathāpi vā / dṛṣṭvāpatyasya cāpatyaṃ jarjarīkṛtavigrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्ने प्रशस्ते चोत्तरायणे । गत्वारण्यं नियमवांस्तपः कुर्यात् समाहितः
śuklapakṣasya pūrvāhne praśaste cottarāyaṇe / gatvāraṇyaṃ niyamavāṃstapaḥ kuryāt samāhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलमूलानि पूतानि नित्यमाहारमाहरेत् । यताहारो भवेत् तेन पूजयेत् पितृदेवताः
phalamūlāni pūtāni nityamāhāramāharet / yatāhāro bhavet tena pūjayet pitṛdevatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूजयित्वातिथिं नित्यं स्नात्वा चाभ्यर्चयेत् सुरान् । गृहादाहृत्य चाश्नीयादष्टौ ग्रासान् समाहितः
pūjayitvātithiṃ nityaṃ snātvā cābhyarcayet surān / gṛhādāhṛtya cāśnīyādaṣṭau grāsān samāhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जटाश्च बिभृयान्नित्यं नखरोमाणि नोत्सृजेत् । स्वाध्यायं सर्वदा कुर्यान्नियच्छेद् वाचमन्यतः
jaṭāśca bibhṛyānnityaṃ nakharomāṇi notsṛjet / svādhyāyaṃ sarvadā kuryānniyacched vācamanyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निहोत्रं च जुहुयात् पञ्चयज्ञान् समाचरेत् । मुन्यन्नैंर्विविधैर्मेध्यैः शाकमूलफलेन वा
agnihotraṃ ca juhuyāt pañcayajñān samācaret / munyannaiṃrvividhairmedhyaiḥ śākamūlaphalena vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चीरवासा भवेन्नित्यं स्नायात् त्रिषवणं शुचिः । सर्वभूतानुकम्पी स्यात् प्रतिग्रहविवर्जितः
cīravāsā bhavennityaṃ snāyāt triṣavaṇaṃ śuciḥ / sarvabhūtānukampī syāt pratigrahavivarjitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्शेन पौर्णमासेन यजेत् नियतं द्विजः । ऋक्षेष्वाग्रयणे चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् । उत्तरायणं च क्रमशो दक्षस्यायनमेव च
darśena paurṇamāsena yajet niyataṃ dvijaḥ / ṛkṣeṣvāgrayaṇe caiva cāturmāsyāni cāharet / uttarāyaṇaṃ ca kramaśo dakṣasyāyanameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासन्तैः शारदैर्मेध्यैर्मुन्यन्नैः स्वयमाहृतैः । पुरोडाशांश्चरूंश्चैव विधिवन्निर्वपेत् पृथक्
vāsantaiḥ śāradairmedhyairmunyannaiḥ svayamāhṛtaiḥ / puroḍāśāṃścarūṃścaiva vidhivannirvapet pṛthak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवताभ्यश्च तद् हुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः । शेषं समुपभुञ्जीत लवणं च स्वयं कृतम्
devatābhyaśca tad hutvā vanyaṃ medhyataraṃ haviḥ / śeṣaṃ samupabhuñjīta lavaṇaṃ ca svayaṃ kṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्जयेन्मधुमांसानि भौमानि कवकानि च । भूस्तृणं शिग्रुकं चैव श्लेष्मातकफलानि च
varjayenmadhumāṃsāni bhaumāni kavakāni ca / bhūstṛṇaṃ śigrukaṃ caiva śleṣmātakaphalāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न फालकृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केनचित् । न ग्रामजातान्यार्तो ऽपि पुष्पाणि च फलानि च
na phālakṛṣṭamaśnīyādutsṛṣṭamapi kenacit / na grāmajātānyārto 'pi puṣpāṇi ca phalāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रावणेनैव विधिना वह्निं परिचरेत् सदा । न द्रुह्येत् सर्वभूतानि निर्द्वन्द्वो निर्भयो भवेत्
śrāvaṇenaiva vidhinā vahniṃ paricaret sadā / na druhyet sarvabhūtāni nirdvandvo nirbhayo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न नक्तं किञ्चिदश्नीयाद् रात्रौ ध्यानपरो भवेत् । जितेन्द्रियो जितक्रोधस्तत्त्वज्ञानविचिन्तकः । ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं न पत्नीमपि संश्रयेत्
na naktaṃ kiñcidaśnīyād rātrau dhyānaparo bhavet / jitendriyo jitakrodhastattvajñānavicintakaḥ / brahmacārī bhavennityaṃ na patnīmapi saṃśrayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्तु पत्न्या वनं गत्वा मैथुनं कामतश्चरेत् । तद् व्रतं तस्य लुप्येत प्रायश्चित्तीयते द्विजः
yastu patnyā vanaṃ gatvā maithunaṃ kāmataścaret / tad vrataṃ tasya lupyeta prāyaścittīyate dvijaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र यो जायते गर्भो न संस्पृश्यो द्विजातिभिः । न हि वेदे ऽधिकारो ऽस्य तद्वंशेप्येवमेव हि
tatra yo jāyate garbho na saṃspṛśyo dvijātibhiḥ / na hi vede 'dhikāro 'sya tadvaṃśepyevameva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधः शयीत सततं सावित्रीजाप्यतत्परः । शरण्यः सर्वभूतानां संविभागपरः सदा
adhaḥ śayīta satataṃ sāvitrījāpyatatparaḥ / śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ saṃvibhāgaparaḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिवादं मृषावादं निद्रालस्यं विवर्जयेत् । एकाग्निरनिकेतः स्यात् प्रोक्षितां भूमिमाश्रयेत्
parivādaṃ mṛṣāvādaṃ nidrālasyaṃ vivarjayet / ekāgniraniketaḥ syāt prokṣitāṃ bhūmimāśrayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृगैः सह चरेद् वासं तैः सहैव च संवसेत् । शिलायां शर्करायां वा शयीत सुसमाहितः
mṛgaiḥ saha cared vāsaṃ taiḥ sahaiva ca saṃvaset / śilāyāṃ śarkarāyāṃ vā śayīta susamāhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सद्यः प्रक्षालको वा स्यान्माससंचयिको ऽपि वा । षण्मासनिचयो वा स्यात् समानिचय एव वा
sadyaḥ prakṣālako vā syānmāsasaṃcayiko 'pi vā / ṣaṇmāsanicayo vā syāt samānicaya eva vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्यजेदाश्वयुजे मासि संपन्नं पूर्वसंचितम् । जीर्णानि चैव वासांसि शाकमूलफलानि च
tyajedāśvayuje māsi saṃpannaṃ pūrvasaṃcitam / jīrṇāni caiva vāsāṃsi śākamūlaphalāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दन्तोलूखलिको वास्यात् कापोतीं वृत्तिमाश्रयेत् । अश्मकुट्टो भवेद् वापि कालपक्वभुगेव वा
dantolūkhaliko vāsyāt kāpotīṃ vṛttimāśrayet / aśmakuṭṭo bhaved vāpi kālapakvabhugeva vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नक्तं चान्न समश्नीयाद् दिवा चाहृत्य शक्तितः । चतुर्थकालिको वा स्यात् स्याद्वाप्यष्टमकालिकः
naktaṃ cānna samaśnīyād divā cāhṛtya śaktitaḥ / caturthakāliko vā syāt syādvāpyaṣṭamakālikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चान्द्रायणविधानैर्वा शुक्ले कृष्णे च वर्तयेत् । पक्षे पक्षे समश्नीयाद् यवागूं क्वथितां सकृत्
cāndrāyaṇavidhānairvā śukle kṛṣṇe ca vartayet / pakṣe pakṣe samaśnīyād yavāgūṃ kvathitāṃ sakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्वर्तयेत् सदा । स्वाभाविकैः स्वयं शीर्णैर्वैखानसमते स्थितः
puṣpamūlaphalairvāpi kevalairvartayet sadā / svābhāvikaiḥ svayaṃ śīrṇairvaikhānasamate sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूमौ वा परिवर्तेत तिष्ठेद् वा प्रपदैर्दिनम् । स्थानासनाभ्यां विहरेन्न क्वचिद् धैर्यमुत्सृजेत्
bhūmau vā parivarteta tiṣṭhed vā prapadairdinam / sthānāsanābhyāṃ viharenna kvacid dhairyamutsṛjet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रीष्मे पञ्चतपाश्च स्याद् वर्षास्वभ्रावकाशकः । आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस्तपः
grīṣme pañcatapāśca syād varṣāsvabhrāvakāśakaḥ / ārdravāsāstu hemante kramaśo vardhayaṃstapaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपस्पृश्य त्रिषवणं पितृदेवांश्च तर्पयेत् । एकपादेन तिष्ठेत मरीचीन् वा पिबेत् तदा
upaspṛśya triṣavaṇaṃ pitṛdevāṃśca tarpayet / ekapādena tiṣṭheta marīcīn vā pibet tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चाग्निर्धूमपो वा स्यादुष्मपः सोमपो ऽपि वा । पयः पिबेच्छुक्लपक्षे कृष्णापक्षे तु गोमयम् । शीर्णपर्णाशनो वा स्यात् कृच्छ्रैर् वा वर्तयेत् सदा
pañcāgnirdhūmapo vā syāduṣmapaḥ somapo 'pi vā / payaḥ pibecchuklapakṣe kṛṣṇāpakṣe tu gomayam / śīrṇaparṇāśano vā syāt kṛcchrair vā vartayet sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योगाभ्यासरतश्च स्याद् रुद्राध्यायी भवेत् सदा । अथर्वशिरसो ऽध्येता वेदान्ताभ्यासतत्परः
yogābhyāsarataśca syād rudrādhyāyī bhavet sadā / atharvaśiraso 'dhyetā vedāntābhyāsatatparaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यमान् सेवेत सततं नियमांश्चाप्यतन्द्रितः । कृष्णाजिनी सोत्तरीयः शुक्लयज्ञोपवीतवान्
yamān seveta satataṃ niyamāṃścāpyatandritaḥ / kṛṣṇājinī sottarīyaḥ śuklayajñopavītavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ चाग्नीन् समारोप्य स्वात्मनि ध्यानतत्परः । अनग्निरनिकेतः स्यान्मुनिर्मोक्षपरो भवेत्
atha cāgnīn samāropya svātmani dhyānatatparaḥ / anagniraniketaḥ syānmunirmokṣaparo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् । गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु
tāpaseṣveva vipreṣu yātrikaṃ bhaikṣamāharet / gṛhamedhiṣu cānyeṣu dvijeṣu vanavāsiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रामादाहृत्य वाश्नीयादष्टौ ग्रासान् वने वसन् । प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा
grāmādāhṛtya vāśnīyādaṣṭau grāsān vane vasan / pratigṛhya puṭenaiva pāṇinā śakalena vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विविधाश्चोपनिषद आत्मसंसिद्धये जपेत् । विद्याविशेषान् सावित्रीं रुद्राध्यायं तथैव च
vividhāścopaniṣada ātmasaṃsiddhaye japet / vidyāviśeṣān sāvitrīṃ rudrādhyāyaṃ tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाप्रास्थानिकं चासौ कुर्यादनशनं तु वा । अग्निप्रवेशमन्यद् वा ब्रर्ह्मार्पणविधौ स्थितः
mahāprāsthānikaṃ cāsau kuryādanaśanaṃ tu vā / agnipraveśamanyad vā brarhmārpaṇavidhau sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्तु सम्यगिममाश्रमं शिवं संश्रयेदशिवपुञ्जनाशनम् । तापसः स परमैश्वरं पदं याति यत्र जगतो ऽस्य संस्थितिः
yastu samyagimamāśramaṃ śivaṃ saṃśrayedaśivapuñjanāśanam / tāpasaḥ sa paramaiśvaraṃ padaṃ yāti yatra jagato 'sya saṃsthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.