Kurma-Purana 2.3

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) द्वितीयो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अव्यक्तादभवत् कालः प्रधानं पुरुषः परः । तेभ्यः सर्वमिदं जातं तस्माद् ब्रह्ममयं जगत्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) dvitīyo 'dhyāyaḥ īśvara uvāca avyaktādabhavat kālaḥ pradhānaṃ puruṣaḥ paraḥ / tebhyaḥ sarvamidaṃ jātaṃ tasmād brahmamayaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

sarvataḥ pāṇipādaṃ tat sarvato 'kṣiśiromukham / sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । सर्वाधारं सदानन्दमव्यक्तं द्वैतवर्जितम्

sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam / sarvādhāraṃ sadānandamavyaktaṃ dvaitavarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वोपमानरहितं प्रमाणातीतगोचरम् । निर्विकल्पं निराभासं सर्वावासं परामृतम्

sarvopamānarahitaṃ pramāṇātītagocaram / nirvikalpaṃ nirābhāsaṃ sarvāvāsaṃ parāmṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिन्नं भिन्नसंस्थानं शाश्वतं ध्रु वमव्ययम् । निर्गुणं परमं व्योम तज्ज्ञानं सूरयो विदुः

abhinnaṃ bhinnasaṃsthānaṃ śāśvataṃ dhru vamavyayam / nirguṇaṃ paramaṃ vyoma tajjñānaṃ sūrayo viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स आत्मा सर्वभूतानां स बाह्याभ्यन्तरः परः । सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः

sa ātmā sarvabhūtānāṃ sa bāhyābhyantaraḥ paraḥ / so 'haṃ sarvatragaḥ śānto jñānātmā parameśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मया ततमिदं विश्वं जगदव्यक्तमूर्तिना । मत्स्थानि सर्वभूतानि यस्तं वेद स वेदवित्

mayā tatamidaṃ viśvaṃ jagadavyaktamūrtinā / matsthāni sarvabhūtāni yastaṃ veda sa vedavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रधानं पुरुषं चैव तत्त्वद्वयमुदाहृतम् । तयोरनादिरुद्दिष्टः कालः संयोजकः परः

pradhānaṃ puruṣaṃ caiva tattvadvayamudāhṛtam / tayoranādiruddiṣṭaḥ kālaḥ saṃyojakaḥ paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयमेतदनाद्यन्तमव्यक्ते समवस्थितम् । तदात्मकं तदन्यत् स्यात् तद्रूपं मामकं विदुः

trayametadanādyantamavyakte samavasthitam / tadātmakaṃ tadanyat syāt tadrūpaṃ māmakaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महदाद्यं विशेषान्तं संप्रसूते ऽखिलं जगत् । या सा प्रकृतिरुद्दिष्टा मोहिनी सर्वदेहिनाम्

mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ saṃprasūte 'khilaṃ jagat / yā sā prakṛtiruddiṣṭā mohinī sarvadehinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्तेयः प्राकृतान् गुणान् । अहङ्कारविमुक्तत्वात् प्रोच्यते पञ्चविंशकः

puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkteyaḥ prākṛtān guṇān / ahaṅkāravimuktatvāt procyate pañcaviṃśakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यो विकारः प्रकृतेर्महानात्मेति कथ्यते । विज्ञानशक्तिर्विज्ञाता ह्यहङ्कारस्तदुत्थितः

ādyo vikāraḥ prakṛtermahānātmeti kathyate / vijñānaśaktirvijñātā hyahaṅkārastadutthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक एव महानात्मा सो ऽहङ्कारो ऽभिधीयते । स जीवः सो ऽन्तरात्मेति गीयते तत्त्वचिन्तकैः

eka eva mahānātmā so 'haṅkāro 'bhidhīyate / sa jīvaḥ so 'ntarātmeti gīyate tattvacintakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन वेदयते सर्वं सुखं दुःखं च जन्मसु । स विज्ञानात्मकस्तस्य मनः स्यादुपकारकम्

tena vedayate sarvaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ ca janmasu / sa vijñānātmakastasya manaḥ syādupakārakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनाविवेकतस्तस्मात् संसारः पुरुषस्य तु । स चाविवेकः प्रकृतौ सङ्गात् कालेन सो ऽभवत्

tenāvivekatastasmāt saṃsāraḥ puruṣasya tu / sa cāvivekaḥ prakṛtau saṅgāt kālena so 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालः सृजति भूतानि कालः संहरति प्रजाः । सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद् वशे

kālaḥ sṛjati bhūtāni kālaḥ saṃharati prajāḥ / sarve kālasya vaśagā na kālaḥ kasyacid vaśe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽन्तरा सर्वमेवेदं नियच्छति सनातनः । प्रोच्यते भगवान् प्राणः सर्वज्ञः पुरुषोत्तमः

so 'ntarā sarvamevedaṃ niyacchati sanātanaḥ / procyate bhagavān prāṇaḥ sarvajñaḥ puruṣottamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेन्द्रियेभ्यः परमं मन आहुर्मनीषिणः । मनसश्चाप्यहङ्कारमहङ्कारान्महान् परः

sarvendriyebhyaḥ paramaṃ mana āhurmanīṣiṇaḥ / manasaścāpyahaṅkāramahaṅkārānmahān paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः । पुरुषाद् भगवान् प्राणस्तस्य सर्वमिदं जगत्

mahataḥ paramavyaktamavyaktāt puruṣaḥ paraḥ / puruṣād bhagavān prāṇastasya sarvamidaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणात् परतरं व्योम व्योमातीतो ऽग्निरीश्वरः । सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः । नास्ति मत्तः परं भूतं मां विज्ञाय विमुच्यते

prāṇāt parataraṃ vyoma vyomātīto 'gnirīśvaraḥ / so 'haṃ sarvatragaḥ śānto jñānātmā parameśvaraḥ / nāsti mattaḥ paraṃ bhūtaṃ māṃ vijñāya vimucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् । ऋते मामेकमव्यक्तं व्योमरूपं महेश्वरम्

nityaṃ hi nāsti jagati bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam / ṛte māmekamavyaktaṃ vyomarūpaṃ maheśvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽहं सृजामि सकलं संहरामि सदा जगत् । मायी मायामयो देवः कालेन सह सङ्गतः

so 'haṃ sṛjāmi sakalaṃ saṃharāmi sadā jagat / māyī māyāmayo devaḥ kālena saha saṅgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्सन्निधावेष कालः करोति सकलं जगत् । नियोजयत्यनन्तात्मा ह्येतद् वेदानुशासनम्

matsannidhāveṣa kālaḥ karoti sakalaṃ jagat / niyojayatyanantātmā hyetad vedānuśāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.