Library·Kurma-Purana·2·2.43
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच एतदाकर्ण्य विज्ञानं नारायणमुखेरितम् । कूर्मरूपधरं देवं पप्रच्छुर्मुनयः प्रभुम्
iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge dvicatvāriṃśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca etadākarṇya vijñānaṃ nārāyaṇamukheritam / kūrmarūpadharaṃ devaṃ papracchurmunayaḥ prabhum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुनय ऊचुः कथिता भवता धर्मा मोक्षज्ञानं सविस्तरम् । लोकानां सर्गविस्तारं वंशमन्वन्तराणि च
munaya ūcuḥ kathitā bhavatā dharmā mokṣajñānaṃ savistaram / lokānāṃ sargavistāraṃ vaṃśamanvantarāṇi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिसर्गमिदानीं नो वक्तुमर्हसी माधव । भूतानां भूतभव्येश यथा पूर्वं त्वयोदितम्
pratisargamidānīṃ no vaktumarhasī mādhava / bhūtānāṃ bhūtabhavyeśa yathā pūrvaṃ tvayoditam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूत उवाच श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान् कूर्मरूपधृक् । व्याजहार महायोगी भूतानां प्रतिसंचरम्
sūta uvāca śrutvā teṣāṃ tadā vākyaṃ bhagavān kūrmarūpadhṛk / vyājahāra mahāyogī bhūtānāṃ pratisaṃcaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कूर्म उवाच नित्यो नैमित्तिकश्चैव प्राकृतात्यन्तिकौ तथा । चतुर्धायं पुराणे ऽस्मिन् प्रोच्यते प्रतिसंचरः
kūrma uvāca nityo naimittikaścaiva prākṛtātyantikau tathā / caturdhāyaṃ purāṇe 'smin procyate pratisaṃcaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽयं संदृश्यते नित्यं लोके भूतक्षयस्त्विह । नित्यः संकीर्त्यते नाम्ना मुनिभिः प्रतिसंचरः
yo 'yaṃ saṃdṛśyate nityaṃ loke bhūtakṣayastviha / nityaḥ saṃkīrtyate nāmnā munibhiḥ pratisaṃcaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मो नैमित्तिको नाम कल्पान्ते यो भविष्यति । त्रैलोक्यस्यास्य कथितः प्रतिसर्गो मनीषिभिः
brāhmo naimittiko nāma kalpānte yo bhaviṣyati / trailokyasyāsya kathitaḥ pratisargo manīṣibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महादाद्यां विशेषान्तं यदा संयाति संक्षयम् । प्राकृतः प्रतिसर्गो ऽयं प्रोच्यते कालचिन्तकैः
mahādādyāṃ viśeṣāntaṃ yadā saṃyāti saṃkṣayam / prākṛtaḥ pratisargo 'yaṃ procyate kālacintakaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानादात्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि । प्रलयः प्रतिसर्गो ऽयं कालचिन्तापरैर्द्विजैः
jñānādātyantikaḥ prokto yoginaḥ paramātmani / pralayaḥ pratisargo 'yaṃ kālacintāparairdvijaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्यन्तिकश्च कथितः प्रलयो ऽत्र ससाधनः । नैमित्तिकमिदानीं वः कथयिष्ये समासतः
ātyantikaśca kathitaḥ pralayo 'tra sasādhanaḥ / naimittikamidānīṃ vaḥ kathayiṣye samāsataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्युगसहस्रान्ते संप्राप्ते प्रतिसंचरे । स्वात्मसंस्थाः प्रजाः कर्तुं प्रतिपेदे प्रजापतिः
caturyugasahasrānte saṃprāpte pratisaṃcare / svātmasaṃsthāḥ prajāḥ kartuṃ pratipede prajāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो भवत्यनावृष्टिस्तीव्रा सा शतवार्षिकी । भूतक्षयकरी घोरा सर्वभूतक्षयङ्करी
tato bhavatyanāvṛṣṭistīvrā sā śatavārṣikī / bhūtakṣayakarī ghorā sarvabhūtakṣayaṅkarī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीतले । तानि चाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च
tato yānyalpasārāṇi sattvāni pṛthivītale / tāni cāgre pralīyante bhūmitvamupayānti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तरश्मिरथो भूत्वा समुत्तिष्ठन् दिवाकरः । असह्यरश्मिर्भवति पिबन्नम्भो गभस्तिभिः
saptaraśmiratho bhūtvā samuttiṣṭhan divākaraḥ / asahyaraśmirbhavati pibannambho gabhastibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यम्बु महार्णवे । तेनाहारेण ता दीप्ताः सूर्याः सप्त भवन्त्युत
tasya te raśmayaḥ sapta pibantyambu mahārṇave / tenāhāreṇa tā dīptāḥ sūryāḥ sapta bhavantyuta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्ते रश्मयः सप्त सूर्या भूत्वा चतुर्दिशम् । चतुर्लोकमिदं सर्वं दहन्ति शिखिनस्तथा
tataste raśmayaḥ sapta sūryā bhūtvā caturdiśam / caturlokamidaṃ sarvaṃ dahanti śikhinastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याप्नुवन्तश्च ते विप्रास्तूर्ध्वं चाधश्च रश्मिभिः । दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निप्रतापिनः
vyāpnuvantaśca te viprāstūrdhvaṃ cādhaśca raśmibhiḥ / dīpyante bhāskarāḥ sapta yugāntāgnipratāpinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते सूर्या वारिणा दीप्ता बहुसाहस्त्ररश्मयः । खं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुंधराम्
te sūryā vāriṇā dīptā bahusāhastraraśmayaḥ / khaṃ samāvṛtya tiṣṭhanti nirdahanto vasuṃdharām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुंधरा । साद्रिनद्यर्णवद्वीपा निस्नेहा समपद्यत
tatasteṣāṃ pratāpena dahyamānā vasuṃdharā / sādrinadyarṇavadvīpā nisnehā samapadyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीप्ताभिः संतताभिश्च रश्मिभिर्वै समन्ततः । अधश्चोर्ध्वं च लग्नाभिस्तिर्यक् चैव समावृतम्
dīptābhiḥ saṃtatābhiśca raśmibhirvai samantataḥ / adhaścordhvaṃ ca lagnābhistiryak caiva samāvṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूर्याग्निना प्रमृष्टानां संसृष्टानां परस्परम् । एकत्वमुपयातानामेकज्वालं भवत्युत
sūryāgninā pramṛṣṭānāṃ saṃsṛṣṭānāṃ parasparam / ekatvamupayātānāmekajvālaṃ bhavatyuta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वलोकप्रणाशश्च सो ऽग्निर्भूत्वा सुकुण्डली । चतुर्लोकमिदं सर्वं निर्दहत्यात्मतेजसा
sarvalokapraṇāśaśca so 'gnirbhūtvā sukuṇḍalī / caturlokamidaṃ sarvaṃ nirdahatyātmatejasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रलीने सर्वस्मिञ् जङ्गमे स्थावरे तथा । निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठा प्रकाशते
tataḥ pralīne sarvasmiñ jaṅgame sthāvare tathā / nirvṛkṣā nistṛṇā bhūmiḥ kūrmapṛṣṭhā prakāśate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अम्बरीषमिवाभाति सर्वमापूरितं जगत् । सर्वमेव तदर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते पुनः
ambarīṣamivābhāti sarvamāpūritaṃ jagat / sarvameva tadarcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाताले यानि सत्त्वानि महोदधिगतानि च । ततस्तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च
pātāle yāni sattvāni mahodadhigatāni ca / tatastāni pralīyante bhūmitvamupayānti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वीपांश्च पर्वतांश्चैव वर्षाण्यथ महोदधीन् । तान् सर्वान् भस्मसात् कृत्वा सप्तात्मा पावकः प्रभुः
dvīpāṃśca parvatāṃścaiva varṣāṇyatha mahodadhīn / tān sarvān bhasmasāt kṛtvā saptātmā pāvakaḥ prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समुद्रेभ्यो नदीभ्यश्च पातालेभ्यश्च सर्वशः । पिबन्नपः समिद्धो ऽग्निः पृथिवीमाश्रितो ज्वलन्
samudrebhyo nadībhyaśca pātālebhyaśca sarvaśaḥ / pibannapaḥ samiddho 'gniḥ pṛthivīmāśrito jvalan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः संवर्तकः शैलानतिक्रम्य महांस्तथा । लोकान् दहति दीप्तात्मा रुद्रतेजोविजॄम्भितः
tataḥ saṃvartakaḥ śailānatikramya mahāṃstathā / lokān dahati dīptātmā rudratejovijṝmbhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स दग्ध्वा पृथिवीं देवो रसातलमशोषयत् । अधस्तात् पृथिवीं दग्ध्वा दिवमूर्ध्वं दहिष्यति
sa dagdhvā pṛthivīṃ devo rasātalamaśoṣayat / adhastāt pṛthivīṃ dagdhvā divamūrdhvaṃ dahiṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योजनानां शतानीह सहस्राण्ययुतानि च । उत्तिष्ठन्ति शिखास्तस्य वह्नेः संवर्तकस्य तु
yojanānāṃ śatānīha sahasrāṇyayutāni ca / uttiṣṭhanti śikhāstasya vahneḥ saṃvartakasya tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गन्धर्वांश्च पिशाचांश्च सयक्षोरगराक्षसान् । तदा दहत्यसौ दीप्तः कालरुद्रप्रचोदितः
gandharvāṃśca piśācāṃśca sayakṣoragarākṣasān / tadā dahatyasau dīptaḥ kālarudrapracoditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूर्लोकं च भुवर्लोकं स्वर्लोकं च तथा महः । दहेदशेषं कालाग्निः कालो विश्वतनुः स्वयम्
bhūrlokaṃ ca bhuvarlokaṃ svarlokaṃ ca tathā mahaḥ / dahedaśeṣaṃ kālāgniḥ kālo viśvatanuḥ svayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याप्तेष्वेतेषु लोकेषु तिर्यगूर्ध्वमथाग्निना । तत् तेजः समनुप्राप्य कृत्स्नं जगदिदं शनैः । अयोगुडनिभं सर्वं तदा चैकं प्रकाशते
vyāpteṣveteṣu lokeṣu tiryagūrdhvamathāgninā / tat tejaḥ samanuprāpya kṛtsnaṃ jagadidaṃ śanaiḥ / ayoguḍanibhaṃ sarvaṃ tadā caikaṃ prakāśate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो गजकुलोन्नादास्तडिद्भिः समलङ्कृताः । उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः
tato gajakulonnādāstaḍidbhiḥ samalaṅkṛtāḥ / uttiṣṭhanti tadā vyomni ghorāḥ saṃvartakā ghanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुमुदसन्निभाः । धूम्रवर्णास्तथा केचित् केचित् पीताः पयोधराः
kecinnīlotpalaśyāmāḥ kecit kumudasannibhāḥ / dhūmravarṇāstathā kecit kecit pītāḥ payodharāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केचिद् रासभवर्णास्तु लाक्षारसनिभास्तथा । शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जात्यञ्जननिभाः परे
kecid rāsabhavarṇāstu lākṣārasanibhāstathā / śaṅkhakundanibhāścānye jātyañjananibhāḥ pare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनः शिलाभास्त्वन्ये च कपोतसदृशाः परे । इन्द्रगोपनिभाः केचिद्धरितालनिभास्तथा । इन्द्रचापनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि
manaḥ śilābhāstvanye ca kapotasadṛśāḥ pare / indragopanibhāḥ keciddharitālanibhāstathā / indracāpanibhāḥ keciduttiṣṭhanti ghanā divi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केचित् पर्वतसंकाशाः केचिद् गजकुलोपमाः । कूटाङ्गारनिभाश्चान्ये केचिन्मीनकुलोद्वहाः । बहूरूपा घोरूपा घोरस्वरनिनादिनः
kecit parvatasaṃkāśāḥ kecid gajakulopamāḥ / kūṭāṅgāranibhāścānye kecinmīnakulodvahāḥ / bahūrūpā ghorūpā ghorasvaraninādinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदा जलधराः सर्वे पूरयन्ति नभः स्थलम् । ततस्ते जलदा घोरा राविणो भास्करात्मजाः । सप्तधा संवृतात्मानस्तमग्निं शमयन्त्युत
tadā jaladharāḥ sarve pūrayanti nabhaḥ sthalam / tataste jaladā ghorā rāviṇo bhāskarātmajāḥ / saptadhā saṃvṛtātmānastamagniṃ śamayantyuta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्ते जलदा वर्षं मुञ्चन्तीह महौघवत् । सुघोरमशिवं सर्वं नाशयन्ति च पावकम्
tataste jaladā varṣaṃ muñcantīha mahaughavat / sughoramaśivaṃ sarvaṃ nāśayanti ca pāvakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवृष्टे च तदात्यर्थमम्भसा पूर्यते जगत् । अद्भिस्तेजोभिभूतत्वात् तदाग्निः प्रविशत्यपः
pravṛṣṭe ca tadātyarthamambhasā pūryate jagat / adbhistejobhibhūtatvāt tadāgniḥ praviśatyapaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नष्टे चाग्नौ वर्षशतैः पयोदाः क्षयसंभवाः । प्लावयन्तो ऽथ भुवनं महाजलपरिस्त्रवैः
naṣṭe cāgnau varṣaśataiḥ payodāḥ kṣayasaṃbhavāḥ / plāvayanto 'tha bhuvanaṃ mahājalaparistravaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धाराभिः पूरयन्तीदं चोद्यमानाः स्वयंभुवा । अत्यन्तसलिलौघैश्च वेला इव महोदधिः
dhārābhiḥ pūrayantīdaṃ codyamānāḥ svayaṃbhuvā / atyantasalilaughaiśca velā iva mahodadhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साद्रिद्वीपा तथा पृथ्वी जलैः संच्छाद्यते शनैः । आदित्यरश्मिभिः पीतं जलमभ्रेषु तिष्ठति । पुनः पतति तद् भूमौ पूर्यन्ते तेन चार्णवाः
sādridvīpā tathā pṛthvī jalaiḥ saṃcchādyate śanaiḥ / ādityaraśmibhiḥ pītaṃ jalamabhreṣu tiṣṭhati / punaḥ patati tad bhūmau pūryante tena cārṇavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः समुद्राः स्वां वेलामतिक्रान्तास्तु कृत्स्नशः । पर्वताश्च विलीयन्ते मही चाप्सु निमज्जति
tataḥ samudrāḥ svāṃ velāmatikrāntāstu kṛtsnaśaḥ / parvatāśca vilīyante mahī cāpsu nimajjati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे । योगनिन्द्रां समास्थाय शेते देवः प्रजापतिः
tasminnekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame / yoganindrāṃ samāsthāya śete devaḥ prajāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्युगसहस्रान्तं कल्पमाहुर्महर्षयः । वाराहो वर्तते कल्पो यस्य विस्तार ईरितः
caturyugasahasrāntaṃ kalpamāhurmaharṣayaḥ / vārāho vartate kalpo yasya vistāra īritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असंख्यातास्तथा कल्पा ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाः । कथिता हि पुराणेषु मुनिभिः कालचिन्तकैः
asaṃkhyātāstathā kalpā brahmaviṣṇuśivātmakāḥ / kathitā hi purāṇeṣu munibhiḥ kālacintakaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सात्त्विकेष्वथ कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः । तामसेषु हरस्योक्तं राजसेषु प्रजापतेः
sāttvikeṣvatha kalpeṣu māhātmyamadhikaṃ hareḥ / tāmaseṣu harasyoktaṃ rājaseṣu prajāpateḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽयं प्रवर्तते कल्पो वाराहः सात्त्विको मतः । अन्ये च सात्त्विकाः कल्पा मम तेषु परिग्रहः
yo 'yaṃ pravartate kalpo vārāhaḥ sāttviko mataḥ / anye ca sāttvikāḥ kalpā mama teṣu parigrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्यानं तपस्तथा ज्ञानं लब्ध्वा तेष्वेव योगिनः । आराध्य गिरिशं मां च यान्ति तत् परमं पदम्
dhyānaṃ tapastathā jñānaṃ labdhvā teṣveva yoginaḥ / ārādhya giriśaṃ māṃ ca yānti tat paramaṃ padam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽहं सत्त्वं समास्थाय मायी मायामयीं स्वयम् । एकार्णवे जगत्यस्मिन् योगनिद्रां व्रजामि तु
so 'haṃ sattvaṃ samāsthāya māyī māyāmayīṃ svayam / ekārṇave jagatyasmin yoganidrāṃ vrajāmi tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मां पश्यन्ति महात्मानः सुप्तं कालं महर्षयः । जनलोके वर्तमानास्तपसा योगचक्षुषा
māṃ paśyanti mahātmānaḥ suptaṃ kālaṃ maharṣayaḥ / janaloke vartamānāstapasā yogacakṣuṣā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं पुराणपुरुषो भूर्भुवः प्रभवो विभुः । सहस्रचरणः श्रीमान् सहस्रांशुः सहस्रदृक्
ahaṃ purāṇapuruṣo bhūrbhuvaḥ prabhavo vibhuḥ / sahasracaraṇaḥ śrīmān sahasrāṃśuḥ sahasradṛk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रो ऽग्निर्ब्राह्मिणा गावः कुशाश्च समिधो ह्यहम् । प्रोक्षणी च श्रुवश्चैव सोमो घृतमथास्म्यहम्
mantro 'gnirbrāhmiṇā gāvaḥ kuśāśca samidho hyaham / prokṣaṇī ca śruvaścaiva somo ghṛtamathāsmyaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संवर्तको महानात्मा पवित्रं परमं यशः । वेदो वेद्यं प्रभुर्गोप्ता गोपतिर्ब्रह्मणो मुखम्
saṃvartako mahānātmā pavitraṃ paramaṃ yaśaḥ / vedo vedyaṃ prabhurgoptā gopatirbrahmaṇo mukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्तस्तारको योगी गतिर्गतिमतां वरः । हंसः प्राणो ऽथ कपिलो विश्वमूर्तिः सनातनः
anantastārako yogī gatirgatimatāṃ varaḥ / haṃsaḥ prāṇo 'tha kapilo viśvamūrtiḥ sanātanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षेत्रज्ञः प्रकृतिः कालो जगद्बीजमथामृतम् । माता पिता महादेवो मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते
kṣetrajñaḥ prakṛtiḥ kālo jagadbījamathāmṛtam / mātā pitā mahādevo matto hyanyanna vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता नारायणः पुरुषो योगमूर्तिः । मां पश्यन्ति यतयो योगनिष्ठा ज्ञात्वात्मानममृतत्वं व्रजन्ति
ādityavarṇo bhuvanasya goptā nārāyaṇaḥ puruṣo yogamūrtiḥ / māṃ paśyanti yatayo yoganiṣṭhā jñātvātmānamamṛtatvaṃ vrajanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.