Kurma-Purana 2.5

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) चतुर्थो ऽध्यायः व्यास उवाच एतावदुक्त्वा भगवान् योगिनां परमेश्वरः । ननर्त परमं भावमैश्वरं संप्रदर्शयन्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) caturtho 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca etāvaduktvā bhagavān yogināṃ parameśvaraḥ / nanarta paramaṃ bhāvamaiśvaraṃ saṃpradarśayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं ते ददृशुरीशानं तेजसां परमं निधिम् । नृत्यमानं महादेवं विष्णुना गगने ऽमले

taṃ te dadṛśurīśānaṃ tejasāṃ paramaṃ nidhim / nṛtyamānaṃ mahādevaṃ viṣṇunā gagane 'male

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यं विदुर्योगतत्त्वज्ञा योगिनो यतमानसाः । तमीशं सर्वभूतानामाकशे ददृशुः किल

yaṃ viduryogatattvajñā yogino yatamānasāḥ / tamīśaṃ sarvabhūtānāmākaśe dadṛśuḥ kila

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य मायामयं सर्वं येनेदं प्रेर्यते जगत् । नृत्यमानः स्वयं विप्रैर्विश्वेशः खलु दृश्यते

yasya māyāmayaṃ sarvaṃ yenedaṃ preryate jagat / nṛtyamānaḥ svayaṃ viprairviśveśaḥ khalu dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् पादपङ्कजं स्मृत्वा पुरुषो ऽज्ञानजं भयम् । जहति नृत्यमानं तं भूतेशं ददृशुः किल

yat pādapaṅkajaṃ smṛtvā puruṣo 'jñānajaṃ bhayam / jahati nṛtyamānaṃ taṃ bhūteśaṃ dadṛśuḥ kila

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यं विनिद्रा जितश्वासाः शान्ता भक्तिसमन्विताः । ज्योतिर्मयं प्रपश्यन्ति स योगी दृश्यते किल

yaṃ vinidrā jitaśvāsāḥ śāntā bhaktisamanvitāḥ / jyotirmayaṃ prapaśyanti sa yogī dṛśyate kila

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽज्ञानान्मोचयेत् क्षिप्रं प्रसन्नो भक्तवत्सलः । तमेव मोचकं रुद्रमाकाशे ददृशुः परम्

yo 'jñānānmocayet kṣipraṃ prasanno bhaktavatsalaḥ / tameva mocakaṃ rudramākāśe dadṛśuḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहस्रशिरसं देवं सहस्रचरणाकृतिम् । सहस्रबाहुं जटिलं चन्द्रार्धकृतशेखरम्

sahasraśirasaṃ devaṃ sahasracaraṇākṛtim / sahasrabāhuṃ jaṭilaṃ candrārdhakṛtaśekharam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसानं चर्म वैयाघ्रं शूलासक्तमहाकरम् । दण्डपाणिं त्रयीनेत्रं सूर्यसोमाग्निलोचनम्

vasānaṃ carma vaiyāghraṃ śūlāsaktamahākaram / daṇḍapāṇiṃ trayīnetraṃ sūryasomāgnilocanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्माण्डं तेजसा स्वेन सर्वमावृत्य च स्थितम् । दंष्ट्राकरालं दुर्धर्षं सूर्यकोटिसमप्रभम्

brahmāṇḍaṃ tejasā svena sarvamāvṛtya ca sthitam / daṃṣṭrākarālaṃ durdharṣaṃ sūryakoṭisamaprabham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अण्डस्थं चाण्डबाह्यस्थं बाह्यमभ्यन्तरं परम् । सृजन्तमनलज्वालं दहन्तमखिलं जगत् । नृत्यन्तं ददृशुर्देवं विश्वकर्माणमीश्वरम्

aṇḍasthaṃ cāṇḍabāhyasthaṃ bāhyamabhyantaraṃ param / sṛjantamanalajvālaṃ dahantamakhilaṃ jagat / nṛtyantaṃ dadṛśurdevaṃ viśvakarmāṇamīśvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महादेवं महायोगं देवानामपि दैवतम् । पशूनां पतिमीशानं ज्योतिषां ज्योतिरव्ययम्

mahādevaṃ mahāyogaṃ devānāmapi daivatam / paśūnāṃ patimīśānaṃ jyotiṣāṃ jyotiravyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिनाकिनं विशालाक्षं भेषजं भवरोगिणाम् । कालात्मानं कालकालं देवदेवं महेश्वरम्

pinākinaṃ viśālākṣaṃ bheṣajaṃ bhavarogiṇām / kālātmānaṃ kālakālaṃ devadevaṃ maheśvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उमापतिं विरूपाक्षं योगानन्दमयं परम् । ज्ञानवैराग्यनिलयं ज्ञानयोगं सनातनम्

umāpatiṃ virūpākṣaṃ yogānandamayaṃ param / jñānavairāgyanilayaṃ jñānayogaṃ sanātanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाश्वतैश्वर्यविभवं धर्माधारं दुरासदम् । महेन्द्रोपेन्द्रनमितं महर्षिगणवन्दितम्

śāśvataiśvaryavibhavaṃ dharmādhāraṃ durāsadam / mahendropendranamitaṃ maharṣigaṇavanditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधारं सर्वशक्तीनां महायोगेश्वरेश्वरम् । योगिनां परमं ब्रह्म योगिनां योगवन्दितम् । योगिनां हृदि तिष्ठन्तं योगमायासमावृतम्

ādhāraṃ sarvaśaktīnāṃ mahāyogeśvareśvaram / yogināṃ paramaṃ brahma yogināṃ yogavanditam / yogināṃ hṛdi tiṣṭhantaṃ yogamāyāsamāvṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणेन जगतो योनिं नारायणमनामयम् । ईश्वरेणैकतापन्नमपश्यन् ब्रह्मवादिनः

kṣaṇena jagato yoniṃ nārāyaṇamanāmayam / īśvareṇaikatāpannamapaśyan brahmavādinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा तदैश्वरं रूपं रुद्रनारायणात्मकम् । कृतार्थं मेनिरे सन्तः स्वात्मानं ब्रह्मवादिनः

dṛṣṭvā tadaiśvaraṃ rūpaṃ rudranārāyaṇātmakam / kṛtārthaṃ menire santaḥ svātmānaṃ brahmavādinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सनत्कुमारः सनको भृगुश्च सनातनश्चैव सनन्दनश्च । रुद्रो ऽङ्गिरा वामदेवाथ शुक्रो महर्षिरत्रिः कपिलो मरीचिः

sanatkumāraḥ sanako bhṛguśca sanātanaścaiva sanandanaśca / rudro 'ṅgirā vāmadevātha śukro maharṣiratriḥ kapilo marīciḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वाथ रुद्रं जगदीशितारं तं पद्मनाभाश्रितवामभागम् । ध्यात्वा हृदिस्थं प्रणिपत्य मूर्ध्ना बद्ध्वाञ्जलिं स्वेषु शिरःसु भूयः

dṛṣṭvātha rudraṃ jagadīśitāraṃ taṃ padmanābhāśritavāmabhāgam / dhyātvā hṛdisthaṃ praṇipatya mūrdhnā baddhvāñjaliṃ sveṣu śiraḥsu bhūyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओङ्कारमुच्चार्य विलोक्य देवम् अन्तःशरीरे निहितं गुहायाम् । समस्तुवन् ब्रह्ममयैर्वचोभिर् आनन्दपूर्णायतमानसास्ते

oṅkāramuccārya vilokya devam antaḥśarīre nihitaṃ guhāyām / samastuvan brahmamayairvacobhir ānandapūrṇāyatamānasāste

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुनय ऊचुः त्वामेकमीशं पुरुषं पुराणं प्राणेश्वरं रुद्रमनन्तयोगम् । नमाम सर्वे हृदि सन्निविष्टं प्रचेतसं ब्रह्ममयं पवित्रम्

munaya ūcuḥ tvāmekamīśaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ prāṇeśvaraṃ rudramanantayogam / namāma sarve hṛdi sanniviṣṭaṃ pracetasaṃ brahmamayaṃ pavitram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वां पश्यन्ति मुनयो ब्रह्मयोनिं दान्ताः शान्ता विमलं रुक्मवर्णम् । ध्यात्वात्मस्थमचलं स्वे शरीरे कविं परेभ्यः परमं तत्परं च

tvāṃ paśyanti munayo brahmayoniṃ dāntāḥ śāntā vimalaṃ rukmavarṇam / dhyātvātmasthamacalaṃ sve śarīre kaviṃ parebhyaḥ paramaṃ tatparaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वत्तः प्रसूता जगतः प्रसूतिः सर्वात्मभूस्त्वं परमाणुभूतः । अणोरणीयान् महतो महीयां- स्त्वामेव सर्वं प्रवदन्ति सन्तः

tvattaḥ prasūtā jagataḥ prasūtiḥ sarvātmabhūstvaṃ paramāṇubhūtaḥ / aṇoraṇīyān mahato mahīyāṃ- stvāmeva sarvaṃ pravadanti santaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिरण्यगर्भो जगदन्तरात्मा त्वत्तो ऽधिजातः पुरुषः पुराणः । संजायमानो भवता विसृष्टो यथाविधानं सकलं ससर्ज

hiraṇyagarbho jagadantarātmā tvatto 'dhijātaḥ puruṣaḥ purāṇaḥ / saṃjāyamāno bhavatā visṛṣṭo yathāvidhānaṃ sakalaṃ sasarja

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वत्तो वेदाः सकलाः संप्रसूता- स्त्वय्येवान्ते संस्थितिं ते लभन्ते । पश्यामस्त्वां जगतो हेतुभूतं नृत्यन्तं स्वे हृदये सन्निविष्टम्

tvatto vedāḥ sakalāḥ saṃprasūtā- stvayyevānte saṃsthitiṃ te labhante / paśyāmastvāṃ jagato hetubhūtaṃ nṛtyantaṃ sve hṛdaye sanniviṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वयैवेदं भ्राम्यते ब्रह्मचक्रं मायावी त्वं जगतामेकनाथः । नमामस्त्वां शरणं संप्रपन्ना योगात्मानं चित्पतिं दिव्यनृत्यम्

tvayaivedaṃ bhrāmyate brahmacakraṃ māyāvī tvaṃ jagatāmekanāthaḥ / namāmastvāṃ śaraṇaṃ saṃprapannā yogātmānaṃ citpatiṃ divyanṛtyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्यामस्त्वां परमाकाशमध्ये नृत्यन्तं ते महिमानं स्मरामः । सर्वात्मानं बहुधा सन्निविष्टं ब्रह्मानन्दमनुभूयानुभूय

paśyāmastvāṃ paramākāśamadhye nṛtyantaṃ te mahimānaṃ smarāmaḥ / sarvātmānaṃ bahudhā sanniviṣṭaṃ brahmānandamanubhūyānubhūya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओङ्कारस्ते वाचको मुक्तिबीजं त्वमक्षरं प्रकृतौ गूढरूपम् । तत्त्वां सत्यं प्रवदन्तीह सन्तः स्वयंप्रभं भवतो यत्प्रकाशम्

oṅkāraste vācako muktibījaṃ tvamakṣaraṃ prakṛtau gūḍharūpam / tattvāṃ satyaṃ pravadantīha santaḥ svayaṃprabhaṃ bhavato yatprakāśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तुवन्ति त्वां सततं सर्ववेदा नमन्ति त्वामृषयः क्षीणदोषाः । शान्तात्मानः सत्यसंधा वरिष्ठं विशन्ति त्वां यतयो ब्रह्मनिष्ठाः

stuvanti tvāṃ satataṃ sarvavedā namanti tvāmṛṣayaḥ kṣīṇadoṣāḥ / śāntātmānaḥ satyasaṃdhā variṣṭhaṃ viśanti tvāṃ yatayo brahmaniṣṭhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको वेदो बहुशाखो ह्यनन्तस् त्वामेवैकं बोधयत्येकरूपम् । वेद्यं त्वां शरणं ये प्रपन्ना- स्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम्

eko vedo bahuśākho hyanantas tvāmevaikaṃ bodhayatyekarūpam / vedyaṃ tvāṃ śaraṇaṃ ye prapannā- steṣāṃ śāntiḥ śāśvatī netareṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवानीशो ऽनादिमांस्तेजोराशिर् ब्रह्मा विश्वं परमेष्ठी वरिष्ठः । स्वात्मानन्दमनुभूयाधिशेते स्वयं ज्योतिरचलो नित्यमुक्तः

bhavānīśo 'nādimāṃstejorāśir brahmā viśvaṃ parameṣṭhī variṣṭhaḥ / svātmānandamanubhūyādhiśete svayaṃ jyotiracalo nityamuktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको रुद्रस्त्वं करोषीह विश्वं त्वं पालयस्यखिलं विश्वरूपः । त्वामेवान्ते निलयं विन्दतीदं नमामस्त्वां शरणं संप्रपन्नाः

eko rudrastvaṃ karoṣīha viśvaṃ tvaṃ pālayasyakhilaṃ viśvarūpaḥ / tvāmevānte nilayaṃ vindatīdaṃ namāmastvāṃ śaraṇaṃ saṃprapannāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वामेकमाहुः कविमेकरुद्रं प्राणं बृहन्तं हरिमग्निमीशम् । इन्द्रं मृत्युमनिलं चेकितानं धातारमादित्यमनेकरूपम्

tvāmekamāhuḥ kavimekarudraṃ prāṇaṃ bṛhantaṃ harimagnimīśam / indraṃ mṛtyumanilaṃ cekitānaṃ dhātāramādityamanekarūpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषोत्तमो ऽसि

tvamakṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam / tvamavyayaḥ śāśvatadharmagoptā sanātanastvaṃ puruṣottamo 'si

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वमेव विष्णुश्चतुराननस्त्वं त्वमेव रुद्रो भगवानधीशः । त्वं विश्वनाभिः प्रकृतिः प्रतिष्ठा सर्वेश्वरस्त्वं परमेश्वरो ऽसि

tvameva viṣṇuścaturānanastvaṃ tvameva rudro bhagavānadhīśaḥ / tvaṃ viśvanābhiḥ prakṛtiḥ pratiṣṭhā sarveśvarastvaṃ parameśvaro 'si

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वामेकमाहुः पुरुषं पुराण- मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् । चिन्मात्रमव्यक्तमचिन्त्यरूपं खं ब्रह्म शून्यं प्रकृतिं निर्गुणं च

tvāmekamāhuḥ puruṣaṃ purāṇa- mādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt / cinmātramavyaktamacintyarūpaṃ khaṃ brahma śūnyaṃ prakṛtiṃ nirguṇaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदन्तरा सर्वमिदं विभाति यदव्ययं निर्मलमेकरूपम् । किमप्यचिन्त्यं तव रूपमेतत् तदन्तरा यत्प्रतिभाति तत्त्वम्

yadantarā sarvamidaṃ vibhāti yadavyayaṃ nirmalamekarūpam / kimapyacintyaṃ tava rūpametat tadantarā yatpratibhāti tattvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगेश्वरं रुद्रमनन्तशक्तिं परायणं ब्रह्मतनुं पवित्रम् । नमाम सर्वे शरणार्थिनस्त्वां प्रसीद भूताधिपते महेश

yogeśvaraṃ rudramanantaśaktiṃ parāyaṇaṃ brahmatanuṃ pavitram / namāma sarve śaraṇārthinastvāṃ prasīda bhūtādhipate maheśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वत्पादपद्मस्मरणादशेष- संसारबीजं विलयं प्रयाति । मनो नियम्य प्रणिधाय कायं प्रसादयामो वयमेकमीशम्

tvatpādapadmasmaraṇādaśeṣa- saṃsārabījaṃ vilayaṃ prayāti / mano niyamya praṇidhāya kāyaṃ prasādayāmo vayamekamīśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नमो भवायास्तु भवोद्भवाय कालाय सर्वाय हराय तुभ्यम् । नमो ऽस्तु रुद्राय कपर्दिने ते नमो ऽग्नये देव नमः शिवाय

namo bhavāyāstu bhavodbhavāya kālāya sarvāya harāya tubhyam / namo 'stu rudrāya kapardine te namo 'gnaye deva namaḥ śivāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स भगवान् देवः कपर्दी वृषवाहनः । संहृत्य परमं रूपं प्रकृतिस्थो ऽभवद् भवः

tataḥ sa bhagavān devaḥ kapardī vṛṣavāhanaḥ / saṃhṛtya paramaṃ rūpaṃ prakṛtistho 'bhavad bhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते भवं भूतभव्येशं पूर्ववत् समवस्थितम् । दृष्ट्वा नारायणं देवं विस्मिता वाक्यमब्रुवन्

te bhavaṃ bhūtabhavyeśaṃ pūrvavat samavasthitam / dṛṣṭvā nārāyaṇaṃ devaṃ vismitā vākyamabruvan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवन् भूतभव्येश गोवृषाङ्कितशासन । दृष्ट्वा ते परमं रूपं निर्वृताः स्म सनातन

bhagavan bhūtabhavyeśa govṛṣāṅkitaśāsana / dṛṣṭvā te paramaṃ rūpaṃ nirvṛtāḥ sma sanātana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवत्प्रसादादमले परस्मिन् परमेश्वरे । अस्माकं जायते भक्तिस्त्वय्येवाव्यभिचारिणी

bhavatprasādādamale parasmin parameśvare / asmākaṃ jāyate bhaktistvayyevāvyabhicāriṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदानीं श्रोतुमिच्छामो माहात्म्यं तव शङ्कर । भूयो ऽपि तव यन्नित्यं याथात्म्यं परमेष्ठिनः

idānīṃ śrotumicchāmo māhātmyaṃ tava śaṅkara / bhūyo 'pi tava yannityaṃ yāthātmyaṃ parameṣṭhinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तेषां वाक्यमाकर्ण्य योगिनां योगसिद्धिदः । प्राहः गम्भीरया वाचा समालोक्य च माधवम्

sa teṣāṃ vākyamākarṇya yogināṃ yogasiddhidaḥ / prāhaḥ gambhīrayā vācā samālokya ca mādhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.