Kurma-Purana 2.6

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) पञ्चमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे यथावत् परमेष्ठिनः । वक्ष्यामीशस्य माहात्म्यं यत्तद्वेदविदो विदुः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) pañcamo 'dhyāyaḥ īśvara uvāca śṛṇudhvamṛṣayaḥ sarve yathāvat parameṣṭhinaḥ / vakṣyāmīśasya māhātmyaṃ yattadvedavido viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वलोकैकनिर्माता सर्वलोकैकरक्षिता । सर्वलोकैकसंहर्ता सर्वात्माहं सनातनः

sarvalokaikanirmātā sarvalokaikarakṣitā / sarvalokaikasaṃhartā sarvātmāhaṃ sanātanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषामेव वस्तूनामन्तर्यामी पिता ह्यहम् । मध्ये चान्तः स्थितं सर्वं नाहं सर्वत्र संस्थितः

sarveṣāmeva vastūnāmantaryāmī pitā hyaham / madhye cāntaḥ sthitaṃ sarvaṃ nāhaṃ sarvatra saṃsthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवद्भिरद्भुतं दृष्टं यत्स्वरूपं तु मामकम् । ममैषा ह्युपमा विप्रा मायया दर्शिता मया

bhavadbhiradbhutaṃ dṛṣṭaṃ yatsvarūpaṃ tu māmakam / mamaiṣā hyupamā viprā māyayā darśitā mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषामेव भावानामन्तरा समवस्थितः । प्रेरयामि जगत् कृत्स्नं क्रियाशाक्तिरियं मम

sarveṣāmeva bhāvānāmantarā samavasthitaḥ / prerayāmi jagat kṛtsnaṃ kriyāśāktiriyaṃ mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ययेदं चेष्टते विश्वं तत्स्वभावानुवर्ति च । सो ऽहं कालो जगत् कृत्स्नं प्रेरयामि कलात्मकम्

yayedaṃ ceṣṭate viśvaṃ tatsvabhāvānuvarti ca / so 'haṃ kālo jagat kṛtsnaṃ prerayāmi kalātmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकांशेन जगत् कृत्स्नं करोमि मुनिपुङ्गवाः । संहराम्येकरूपेण द्विधावस्था ममैव तु

ekāṃśena jagat kṛtsnaṃ karomi munipuṅgavāḥ / saṃharāmyekarūpeṇa dvidhāvasthā mamaiva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदिमध्यान्तनिर्मुक्तो मायातत्त्वप्रवर्तकः । क्षोभयामि च सर्गादौ प्रधानपुरुषावुभौ

ādimadhyāntanirmukto māyātattvapravartakaḥ / kṣobhayāmi ca sargādau pradhānapuruṣāvubhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताभ्यां संजायते विश्वं संयुक्ताभ्यां परस्परम् । महदादिक्रमेणैव मम तेजो विजृम्भते

tābhyāṃ saṃjāyate viśvaṃ saṃyuktābhyāṃ parasparam / mahadādikrameṇaiva mama tejo vijṛmbhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो हि सर्वजगत्साक्षी कालचक्रप्रवर्तकः । हिरण्यगर्भो मार्तण्डः सो ऽपि मद्देहसंभवः

yo hi sarvajagatsākṣī kālacakrapravartakaḥ / hiraṇyagarbho mārtaṇḍaḥ so 'pi maddehasaṃbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मै दिव्यं स्वमैश्वर्यं ज्ञानयोगं सनातनम् । दत्तवानात्मजान् वेदान् कल्पादौ चतुरो द्विजाः

tasmai divyaṃ svamaiśvaryaṃ jñānayogaṃ sanātanam / dattavānātmajān vedān kalpādau caturo dvijāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स मन्नियोगतो देवो ब्रह्मा मद्भावभावितः । दिव्यं तन्मामकैश्वर्यं सर्वदा वहति स्वयम्

sa manniyogato devo brahmā madbhāvabhāvitaḥ / divyaṃ tanmāmakaiśvaryaṃ sarvadā vahati svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स सर्वलोकनिर्माता मन्नियोगेन सर्ववित् । भूत्वा चतुर्मुखः सर्गं सृजत्येवात्मसंभवः

sa sarvalokanirmātā manniyogena sarvavit / bhūtvā caturmukhaḥ sargaṃ sṛjatyevātmasaṃbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽपि नारायणो ऽनन्तो लोकानां प्रभवाव्ययः । ममैव परमा मूर्तिः करोति परिपालनम्

yo 'pi nārāyaṇo 'nanto lokānāṃ prabhavāvyayaḥ / mamaiva paramā mūrtiḥ karoti paripālanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽन्तकः सर्वभूतानां रुद्रः कालात्मकः प्रभुः । मदाज्ञयासौ सततं संहरिष्यति मे तनुः

yo 'ntakaḥ sarvabhūtānāṃ rudraḥ kālātmakaḥ prabhuḥ / madājñayāsau satataṃ saṃhariṣyati me tanuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि । पाकं च कुरुते वह्निः सो ऽपि मच्छक्तिचोदितः

havyaṃ vahati devānāṃ kavyaṃ kavyāśināmapi / pākaṃ ca kurute vahniḥ so 'pi macchakticoditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुक्तमाहारजातं च पचते तदहर्निशम् । वैश्वानरो ऽग्निर्भगवानीश्वरस्य नियोगतः

bhuktamāhārajātaṃ ca pacate tadaharniśam / vaiśvānaro 'gnirbhagavānīśvarasya niyogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽपि सर्वाम्भसां योनिर्वरुणो देवपुङ्गवः । सो ऽपि संजीवयेत् कृत्स्नमीशस्यैव नियोगतः

yo 'pi sarvāmbhasāṃ yonirvaruṇo devapuṅgavaḥ / so 'pi saṃjīvayet kṛtsnamīśasyaiva niyogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽन्तस्तिष्ठति भूतानां बहिर्देवः प्रभञ्जनः । मदाज्ञयासौ भूतानां शरीराणि बिभर्ति हि

yo 'ntastiṣṭhati bhūtānāṃ bahirdevaḥ prabhañjanaḥ / madājñayāsau bhūtānāṃ śarīrāṇi bibharti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽपि संजीवनो नॄणां देवानाममृताकरः । सोमः स मन्नियोगेन चोदितः किल वर्तते

yo 'pi saṃjīvano nṝṇāṃ devānāmamṛtākaraḥ / somaḥ sa manniyogena coditaḥ kila vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः स्वभासा जगत् कृत्स्नं प्रकाशयति सर्वदा । सूर्यो वृष्टिं वितनुते शास्त्रेणैव स्वयंभुवः

yaḥ svabhāsā jagat kṛtsnaṃ prakāśayati sarvadā / sūryo vṛṣṭiṃ vitanute śāstreṇaiva svayaṃbhuvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽप्यशेषजगच्छास्ता शक्रः सर्वामरेश्वरः । यज्वनां फलदो देवो वर्तते ऽसौ मदाज्ञया

yo 'pyaśeṣajagacchāstā śakraḥ sarvāmareśvaraḥ / yajvanāṃ phalado devo vartate 'sau madājñayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः प्रशास्ता ह्यसाधूनां वर्तते नियमादिह । यमो वैवस्वतो देवो देवदेवनियोगतः

yaḥ praśāstā hyasādhūnāṃ vartate niyamādiha / yamo vaivasvato devo devadevaniyogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽपि सर्वधनाध्यक्षो धनानां संप्रदायकः । सो ऽपीश्वरनियोगेन कुबेरो वर्तते सदा

yo 'pi sarvadhanādhyakṣo dhanānāṃ saṃpradāyakaḥ / so 'pīśvaraniyogena kubero vartate sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः सर्वरक्षसां नाथस्तामसानां फलप्रदः । मन्नियोगादसौ देवो वर्तते निरृतिः सदा

yaḥ sarvarakṣasāṃ nāthastāmasānāṃ phalapradaḥ / manniyogādasau devo vartate nirṛtiḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेतालगणभूतानां स्वामी भोगफलप्रदः । ईशानः किल भक्तानां सो ऽपि तिष्ठन्ममाज्ञया

vetālagaṇabhūtānāṃ svāmī bhogaphalapradaḥ / īśānaḥ kila bhaktānāṃ so 'pi tiṣṭhanmamājñayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो वामदेवो ऽङ्गिरसः शिष्यो रुद्रगणाग्रणीः । रक्षको योगिनां नित्यं वर्तते ऽसौ मदाज्ञया

yo vāmadevo 'ṅgirasaḥ śiṣyo rudragaṇāgraṇīḥ / rakṣako yogināṃ nityaṃ vartate 'sau madājñayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यश्च सर्वजगत्पूज्यो वर्तते विघ्नकारकः । विनायको धर्मनेता सो ऽपि मद्वचनात् किल

yaśca sarvajagatpūjyo vartate vighnakārakaḥ / vināyako dharmanetā so 'pi madvacanāt kila

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽपि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो देवसेनापतिः प्रभुः । स्कन्दो ऽसौ वर्तते नित्यं स्वयंभूर्विधिचोदितः

yo 'pi brahmavidāṃ śreṣṭho devasenāpatiḥ prabhuḥ / skando 'sau vartate nityaṃ svayaṃbhūrvidhicoditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये च प्रजानां पतयो मरीच्याद्या महर्षयः । सृजन्ति विविधं लोकं परस्यैव नियोगतः

ye ca prajānāṃ patayo marīcyādyā maharṣayaḥ / sṛjanti vividhaṃ lokaṃ parasyaiva niyogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या च श्रीः सर्वभूतानां ददाति विपुलां श्रियम् । पत्नी नारायणस्यासौ वर्तते मदनुग्रहात्

yā ca śrīḥ sarvabhūtānāṃ dadāti vipulāṃ śriyam / patnī nārāyaṇasyāsau vartate madanugrahāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाचं ददाति विपुलां या च देवी सरस्वती । सापीश्वरनियोगेन चोदिता संप्रवर्तते

vācaṃ dadāti vipulāṃ yā ca devī sarasvatī / sāpīśvaraniyogena coditā saṃpravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याशेषपुरुषान् घोरान्नरकात् तारयिष्यति । सावित्री संस्मृता देवी देवाज्ञानुविधायिनी

yāśeṣapuruṣān ghorānnarakāt tārayiṣyati / sāvitrī saṃsmṛtā devī devājñānuvidhāyinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्वती परमा देवी ब्रह्मविद्याप्रदायिनी । यापि ध्याता विशेषेण सापि मद्वचनानुगा

pārvatī paramā devī brahmavidyāpradāyinī / yāpi dhyātā viśeṣeṇa sāpi madvacanānugā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽनन्तमहिमानन्तः शेषो ऽशेषामरप्रभुः । दधाति शिरसा लोकं सो ऽपि देवनियोगतः

yo 'nantamahimānantaḥ śeṣo 'śeṣāmaraprabhuḥ / dadhāti śirasā lokaṃ so 'pi devaniyogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽग्निः संवर्तको नित्यं वडवारूपसंस्थितः । पिबत्यखिलमम्भोधिमीश्वरस्य नियोगतः

yo 'gniḥ saṃvartako nityaṃ vaḍavārūpasaṃsthitaḥ / pibatyakhilamambhodhimīśvarasya niyogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये चतुर्दश लोके ऽस्मिन् मनवः प्रथितौजसः । पालयन्ति प्रजाः सर्वास्ते ऽपि तस्य नियोगतः

ye caturdaśa loke 'smin manavaḥ prathitaujasaḥ / pālayanti prajāḥ sarvāste 'pi tasya niyogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्च तथाश्विनौ । अन्याश्च देवताः सर्वा मच्छास्त्रेणैव धिष्ठिताः

ādityā vasavo rudrā marutaśca tathāśvinau / anyāśca devatāḥ sarvā macchāstreṇaiva dhiṣṭhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्धर्वा गरुडा ऋक्षाः सिद्धाः साध्याश्चचारणाः । यक्षरक्षः पिशाचाश्च स्थिताः शास्त्रे स्वयंभुवः

gandharvā garuḍā ṛkṣāḥ siddhāḥ sādhyāścacāraṇāḥ / yakṣarakṣaḥ piśācāśca sthitāḥ śāstre svayaṃbhuvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलाकाष्ठानिमेषाश्च मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः । ऋतवः पक्षमासाश्च स्थिताः शास्त्रे प्रजापतेः

kalākāṣṭhānimeṣāśca muhūrtā divasāḥ kṣapāḥ / ṛtavaḥ pakṣamāsāśca sthitāḥ śāstre prajāpateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युगमन्वन्तराण्येव मम तिष्ठन्ति शासने । पराश्चैव परार्धाश्च कालभेदास्तथा परे

yugamanvantarāṇyeva mama tiṣṭhanti śāsane / parāścaiva parārdhāśca kālabhedāstathā pare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । नियोगादेव वर्तन्ते देवस्य परमात्मनः

caturvidhāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca / niyogādeva vartante devasya paramātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पातालानि च सर्वाणि भुवनानि च शासनात् । ब्रह्माण्डानि च वर्तन्ते सर्वाण्येव स्वयंभुवः

pātālāni ca sarvāṇi bhuvanāni ca śāsanāt / brahmāṇḍāni ca vartante sarvāṇyeva svayaṃbhuvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतीतान्यप्यसंख्यानि ब्रह्माण्डानि ममाज्ञया । प्रवृत्तानि पदार्थौघैः सहितानि समन्ततः

atītānyapyasaṃkhyāni brahmāṇḍāni mamājñayā / pravṛttāni padārthaughaiḥ sahitāni samantataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्माण्डानि भविष्यन्ति सह वस्तुभिरात्मगैः । वहिष्यन्ति सदैवाज्ञां परस्य परमात्मनः

brahmāṇḍāni bhaviṣyanti saha vastubhirātmagaiḥ / vahiṣyanti sadaivājñāṃ parasya paramātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमिरापो ऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । भूतादिरादिप्रकृतिर्नियोगे मम वर्तते

bhūmirāpo 'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca / bhūtādirādiprakṛtirniyoge mama vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याशेषजगतां योनिर्मोहिनी सर्वदेहिनाम् । माया विवर्तते नित्यं सापीश्वरनियोगतः

yāśeṣajagatāṃ yonirmohinī sarvadehinām / māyā vivartate nityaṃ sāpīśvaraniyogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो वै देहभृतां देवः पुरुषः पठ्यते परः । आत्मासौ वर्तते नित्यमीश्वरस्य नियोगतः

yo vai dehabhṛtāṃ devaḥ puruṣaḥ paṭhyate paraḥ / ātmāsau vartate nityamīśvarasya niyogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधूय मोहकलिलं यया पश्यति तत् पदम् । सापि विद्या महेशस्य नियोगवशवर्तिनी

vidhūya mohakalilaṃ yayā paśyati tat padam / sāpi vidyā maheśasya niyogavaśavartinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुनात्र किमुक्तेन मम शक्त्यात्मकं जगत् । मयैव प्रेर्यते कृत्स्नं मय्येव प्रलयं व्रजेत्

bahunātra kimuktena mama śaktyātmakaṃ jagat / mayaiva preryate kṛtsnaṃ mayyeva pralayaṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं हि भगवानीशः स्वयं ज्योतिः सनातनः । परमात्मा परं ब्रह्म मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते

ahaṃ hi bhagavānīśaḥ svayaṃ jyotiḥ sanātanaḥ / paramātmā paraṃ brahma matto hyanyanna vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येतत् परमं ज्ञानं युष्माकं कथितं मया । ज्ञात्वा विमुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात्

ityetat paramaṃ jñānaṃ yuṣmākaṃ kathitaṃ mayā / jñātvā vimucyate janturjanmasaṃsārabandhanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.