Kurma-Purana 2.7

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) षष्ठो ऽध्यायः ईश्वर उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे प्रभावं परमेष्ठिनः । यं ज्ञात्वा पुरुषो मुक्तो न संसारे पतेत् पुनः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ īśvara uvāca śṛṇudhvamṛṣayaḥ sarve prabhāvaṃ parameṣṭhinaḥ / yaṃ jñātvā puruṣo mukto na saṃsāre patet punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परात् परतरं ब्रह्म शाश्वतं निष्कलं ध्रुवम् । नित्यानन्दं निर्विकल्पं तद्धाम परमं मम

parāt parataraṃ brahma śāśvataṃ niṣkalaṃ dhruvam / nityānandaṃ nirvikalpaṃ taddhāma paramaṃ mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं ब्रह्मविदां ब्रह्मा स्वयंभूर्विश्वतोमुखः । मायाविनामहं देवः पुराणो हरिरव्ययः

ahaṃ brahmavidāṃ brahmā svayaṃbhūrviśvatomukhaḥ / māyāvināmahaṃ devaḥ purāṇo hariravyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगिनामस्म्यहं शंभुः स्त्रीणां देवी गिरीन्द्रजा । आदित्यानामहं विष्णुर्वसूनामस्मि पावकः

yogināmasmyahaṃ śaṃbhuḥ strīṇāṃ devī girīndrajā / ādityānāmahaṃ viṣṇurvasūnāmasmi pāvakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुद्राणां शङ्करश्चाहं गरुडः पततामहम् । ऐरावतो गजेन्द्राणां रामः शस्त्रभृतामहम्

rudrāṇāṃ śaṅkaraścāhaṃ garuḍaḥ patatāmaham / airāvato gajendrāṇāṃ rāmaḥ śastrabhṛtāmaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषीणां च वसिष्ठो ऽहं देवानां च शतक्रतुः । शिल्पिनां विश्वकर्माहं प्रह्लादो ऽस्म्यमरद्विषाम्

ṛṣīṇāṃ ca vasiṣṭho 'haṃ devānāṃ ca śatakratuḥ / śilpināṃ viśvakarmāhaṃ prahlādo 'smyamaradviṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुनीनामप्यहं व्यासो गणानां च विनायकः । वीराणां वीरभद्रो ऽहं सिद्धानां कपिलो मुनिः

munīnāmapyahaṃ vyāso gaṇānāṃ ca vināyakaḥ / vīrāṇāṃ vīrabhadro 'haṃ siddhānāṃ kapilo muniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्वतानामहं मेरुर्नक्षत्राणां च चन्द्रमाः । वज्रं प्रहरणानां च व्रतानां सत्यमस्म्यहम्

parvatānāmahaṃ merurnakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ / vajraṃ praharaṇānāṃ ca vratānāṃ satyamasmyaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्तो भोगिनां देवः सेनानीनां च पावकिः । आश्रमाणां च गार्हस्थमीश्वराणां महेश्वरः

ananto bhogināṃ devaḥ senānīnāṃ ca pāvakiḥ / āśramāṇāṃ ca gārhasthamīśvarāṇāṃ maheśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाकल्पश्च कल्पानां युगानां कृतमस्म्यहम् । कुबेरः सर्वयक्षाणां गणेशानां च वीरकः

mahākalpaśca kalpānāṃ yugānāṃ kṛtamasmyaham / kuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ gaṇeśānāṃ ca vīrakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजापतीनां दक्षो ऽहं निरृतिः सर्वरक्षसाम् । वायुर्बलवतामस्मि द्वीपानां पुष्करो ऽस्म्यहम्

prajāpatīnāṃ dakṣo 'haṃ nirṛtiḥ sarvarakṣasām / vāyurbalavatāmasmi dvīpānāṃ puṣkaro 'smyaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृगेन्द्राणां च सिंहो ऽहं यन्त्राणां धनुरेव च । वेदानां सामवेदो ऽहं यजुषां शतरुद्रियम्

mṛgendrāṇāṃ ca siṃho 'haṃ yantrāṇāṃ dhanureva ca / vedānāṃ sāmavedo 'haṃ yajuṣāṃ śatarudriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सावित्री सर्वजप्यानां गुह्यानां प्रणवो ऽस्म्यहम् । सूक्तानां पौरुषं सूक्तं ज्येष्ठसाम च सामसु

sāvitrī sarvajapyānāṃ guhyānāṃ praṇavo 'smyaham / sūktānāṃ pauruṣaṃ sūktaṃ jyeṣṭhasāma ca sāmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्ववेदार्थविदुषां मनुः स्वायंभुवो ऽस्म्यहम् । ब्रह्मावर्तस्तु देशानां क्षेत्राणामविमुक्तकम्

sarvavedārthaviduṣāṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'smyaham / brahmāvartastu deśānāṃ kṣetrāṇāmavimuktakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्यानामात्मविद्याहं ज्ञानानामैश्वरं परम् । भूतानामस्म्यहं व्योम सत्त्वानां मृत्युरेव च

vidyānāmātmavidyāhaṃ jñānānāmaiśvaraṃ param / bhūtānāmasmyahaṃ vyoma sattvānāṃ mṛtyureva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाशानामस्म्यहं माया कालः कलयतामहम् । गतीनां मुक्तिरेवाहं परेषां परमेश्वरः

pāśānāmasmyahaṃ māyā kālaḥ kalayatāmaham / gatīnāṃ muktirevāhaṃ pareṣāṃ parameśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्चान्यदपि लोके ऽस्मिन् सत्त्वं तेजोबलाधिकम् । तत्सर्वं प्रतिजानीध्वं मम तेजोविजृम्भितम्

yaccānyadapi loke 'smin sattvaṃ tejobalādhikam / tatsarvaṃ pratijānīdhvaṃ mama tejovijṛmbhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मानः पशवः प्रोक्ताः सर्वे संसारवर्तिनः । तेषां पतिरहं देवः स्मृतः पशुपतिर्बुधैः

ātmānaḥ paśavaḥ proktāḥ sarve saṃsāravartinaḥ / teṣāṃ patirahaṃ devaḥ smṛtaḥ paśupatirbudhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायापाशेन बध्नामि पशूनेतान् स्वलीलया । मामेव मोचकं प्राहुः पशूनां वेदवादिनः

māyāpāśena badhnāmi paśūnetān svalīlayā / māmeva mocakaṃ prāhuḥ paśūnāṃ vedavādinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायापाशेन बद्धानां मोचको ऽन्यो न विद्यते । मामृते परमात्मानं भूताधिपतिमव्ययम्

māyāpāśena baddhānāṃ mocako 'nyo na vidyate / māmṛte paramātmānaṃ bhūtādhipatimavyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्विंशतितत्त्वानि माया कर्म गुणा इति । एते पाशाः पशुपतेः क्लेशाश्च पशुबन्धनाः

caturviṃśatitattvāni māyā karma guṇā iti / ete pāśāḥ paśupateḥ kleśāśca paśubandhanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो बुद्धिरहङ्कारः खानिलाग्निजलानि भूः । एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराश्च तथापरे

mano buddhirahaṅkāraḥ khānilāgnijalāni bhūḥ / etāḥ prakṛtayastvaṣṭau vikārāśca tathāpare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं चैव तु पञ्चमम् । पायूपस्थं करौ पादौ वाक् चैव दशमी मता

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ caiva tu pañcamam / pāyūpasthaṃ karau pādau vāk caiva daśamī matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च । त्रयोविंशतिरेतानि तत्त्वानि प्राकृतानि तु

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca / trayoviṃśatiretāni tattvāni prākṛtāni tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्विंशकमव्यक्तं प्रधानं गुणलक्षणम् । अनादिमध्यनिधनं कारणं जगतः परम्

caturviṃśakamavyaktaṃ pradhānaṃ guṇalakṣaṇam / anādimadhyanidhanaṃ kāraṇaṃ jagataḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणत्रयमुदाहृतम् । साम्यावस्थितिमेतेषामव्यक्तं प्रकृतिं विदुः

sattvaṃ rajastamaśceti guṇatrayamudāhṛtam / sāmyāvasthitimeteṣāmavyaktaṃ prakṛtiṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वं ज्ञानं तमो ऽज्ञानं रजो मिश्रमुदाहृतम् । गुणानां बुद्धिवैषम्याद् वैषम्यं कवयो विदुः

sattvaṃ jñānaṃ tamo 'jñānaṃ rajo miśramudāhṛtam / guṇānāṃ buddhivaiṣamyād vaiṣamyaṃ kavayo viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्माधर्माविति प्रोक्तौ पाशौ द्वौ बन्धसंज्ञितौ । मय्यर्पितानि कर्माणि निबन्धाय विमुक्तये

dharmādharmāviti proktau pāśau dvau bandhasaṃjñitau / mayyarpitāni karmāṇi nibandhāya vimuktaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविद्यामस्मितां रागं द्वेषं चाभिनिवेशकम् । क्लेशाख्यानचलान् प्राहुः पाशानात्मनिबन्धनान्

avidyāmasmitāṃ rāgaṃ dveṣaṃ cābhiniveśakam / kleśākhyānacalān prāhuḥ pāśānātmanibandhanān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेषामेव पाशानां माया कारणमुच्यते । मूलप्रकृतिरव्यक्ता सा शक्तिर्मयि तिष्ठति

eteṣāmeva pāśānāṃ māyā kāraṇamucyate / mūlaprakṛtiravyaktā sā śaktirmayi tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एव मूलप्रकृतिः प्रधानं पुरुषो ऽपि च । विकारा महदादीनि देवदेवः सनातनः

sa eva mūlaprakṛtiḥ pradhānaṃ puruṣo 'pi ca / vikārā mahadādīni devadevaḥ sanātanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एव बन्धः स च बन्धकर्ता स एव पाशः पशवः स एव । स वेद सर्वं न च तस्य वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्

sa eva bandhaḥ sa ca bandhakartā sa eva pāśaḥ paśavaḥ sa eva / sa veda sarvaṃ na ca tasya vettā tamāhuragryaṃ puruṣaṃ purāṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.