मनुष्याणां वृत्तिर् अर्थः, मनुष्यवती भूमिर् इत्य् अर्थः ॥
manuṣyāṇāṃ vṛttir arthaḥ, manuṣyavatī bhūmir ity arthaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Kautilya: Arthasastra·15
Kautilya: Arthasastra 15
तस्याः पृथिव्या लाभपालनौपायः शास्त्रम् अर्थशास्त्रम् इति ॥
tasyāḥ pṛthivyā lābha.pālana.upāyaḥ śāstram artha.śāstram iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्द्वात्रिंशद् युक्तियुक्तं - अधिकरणम्, विधानम्, योगः, पदअर्थः, हेत्वर्थः, उद्देशः, निर्देशः, उपदेशः, अपदेशः, अतिदेशः, प्रदेशः, उपमानम्, अर्थआपत्तिः, संशयः, प्रसङ्गः, विपर्ययः, वाक्यशेषः, अनुमतम्, व्याख्यानम्, निर्वचनम्, निदर्शनम्, अपवर्गः, स्वसंज्ञा, पूर्वपक्षः, उत्तरपक्षः, एकअन्तः, अनागतअवेक्षणम्,
tad.dvātriṃśad yukti.yuktaṃ - adhikaraṇam, vidhānam, yogaḥ, pada.arthaḥ, hetv.arthaḥ, uddeśaḥ, nirdeśaḥ, upadeśaḥ, apadeśaḥ, atideśaḥ, pradeśaḥ, upamānam, artha.āpattiḥ, saṃśayaḥ, prasaṅgaḥ, viparyayaḥ, vākya.śeṣaḥ, anumatam, vyākhyānam, nirvacanam, nidarśanam, apavargaḥ, sva.saṃjñā, pūrva.pakṣaḥ, uttara.pakṣaḥ, eka.antaḥ, anāgata.avekṣaṇam,
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यम् अर्थम् अधिकृत्य^उच्यते तद् अधिकरणम् ॥
yam artham adhikṛtya^ucyate tad adhikaraṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"पृथिव्या लाभे पालने च यावन्त्य् अर्थशास्त्राणि पूर्वआचार्यैः प्रस्थापितानि प्रायशस् तानि संहृत्य^एकम् इदम् अर्थशास्त्रं कृतम्" इति ॥
"pṛthivyā lābhe pālane ca yāvanty artha.śāstrāṇi pūrva.ācāryaiḥ prasthāpitāni prāyaśas tāni saṃhṛtya^ekam idam artha.śāstraṃ kṛtam" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शास्त्रस्य प्रकरणअनुपूर्वी विधानम् ॥
śāstrasya prakaraṇa.anupūrvī vidhānam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"विद्यासमुद्देशः, वृद्धसम्योगः, इन्द्रियजयः, अमात्यौत्पत्तिः" इत्य् एवंआदिकम् इति ॥
"vidyā.samuddeśaḥ, vṛddha.samyogaḥ, indriya.jayaḥ, amātya.utpattiḥ" ity evaṃ.ādikam iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाक्ययोजना योगः ॥
vākya.yojanā yogaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"चतुर्वर्णआश्रमो लोकः" इति ॥
"catur.varṇa.āśramo lokaḥ" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पदअवधिकः पदअर्थः ॥
pada.avadhikaḥ pada.arthaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूलहर इति पदम् ॥
mūla.hara iti padam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"यः पितृपैतामहम् अर्थम् अन्यायेन भक्षयति स मूलहरः" इत्य् अर्थः ॥
"yaḥ pitṛ.paitāmaham artham anyāyena bhakṣayati sa mūla.haraḥ" ity arthaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेतुर् अर्थसाधको हेत्वर्थः ॥
hetur artha.sādhako hetv.arthaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"अर्थमूलौ हि धर्मकामौ" इति ॥
"artha.mūlau hi dharma.kāmau" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समासवाक्यम् उद्देशः ॥
samāsa.vākyam uddeśaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"विद्याविनयहेतुर् इन्द्रियजयः" इति ॥
"vidyā.vinaya.hetur indriya.jayaḥ" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यासवाक्यं निर्देशः ॥
vyāsa.vākyaṃ nirdeśaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"कर्णत्वगक्षिजिह्वाघ्राणैन्द्रियाणां शब्दस्पर्शरूपरसगन्धेष्व् अविप्रतिपत्तिर् इन्द्रियजयः"इति ॥
"karṇa.tvag.akṣi.jihvā.ghrāṇa.indriyāṇāṃ śabda.sparśa.rūpa.rasa.gandheṣv avipratipattir indriya.jayaḥ"iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं वर्तितव्यम् इत्य् उपदेशः ॥
evaṃ vartitavyam ity upadeśaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"धर्मअर्थविरोधेन कामं सेवेत, न निह्सुखः स्यात्" इति ॥
"dharma.artha.virodhena kāmaṃ seveta, na nihsukhaḥ syāt" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् असाव् आह^इत्य् अपदेशः ॥
evam asāv āha^ity apadeśaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"मन्त्रिपरिषदं द्वादशअमात्यान् कुर्वीत^इति मानवाः - षोडश^इति बार्हस्पत्याः - विंशतिम् इत्य् औशनसाः - यथासामर्थ्यम् इति कौटिल्यः" इति ॥
"mantri.pariṣadaṃ dvādaśa.amātyān kurvīta^iti mānavāḥ - ṣoḍaśa^iti bārhaspatyāḥ - viṃśatim ity auśanasāḥ - yathā.sāmarthyam iti kauṭilyaḥ" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तेन साधनम् अतिदेशः ॥
uktena sādhanam atideśaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"दत्तस्य^अप्रदानम् ऋणआदानेन व्याख्यातम्" इति ॥
"dattasya^apradānam ṛṇa.ādānena vyākhyātam" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वक्तव्येन साधनं प्रदेशः ॥
vaktavyena sādhanaṃ pradeśaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"सामदानभेददण्डैर् वा, यथा^आपत्सु व्याख्यास्यामः" इति ॥
"sāma.dāna.bheda.daṇḍair vā, yathā^āpatsu vyākhyāsyāmaḥ" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टेन^अदृष्टस्य साधनम् उपमानम् ॥
dṛṣṭena^adṛṣṭasya sādhanam upamānam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"निवृत्तपरिहारान् पिता^इव^अनुगृह्णीयात्" इति ॥
"nivṛtta.parihārān pitā^iva^anugṛhṇīyāt" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् अनुक्तम् अर्थाद् आपद्यते सा^अर्थआपत्तिः ॥
yad anuktam arthād āpadyate sā^artha.āpattiḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"लोकयात्राविद् राजानम् आत्मद्रव्यप्रकृतिसम्पन्नं प्रियहितद्वारेण^आश्रयेत"
"loka.yātrāvid rājānam ātma.dravya.prakṛti.sampannaṃ priya.hita.dvāreṇa^āśrayeta"
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"न^अप्रियहितद्वारेण^आश्रयेत" इत्य् अर्थाद् आपन्नं भवति^इति ॥
"na^apriya.hita.dvāreṇa^āśrayeta" ity arthād āpannaṃ bhavati^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभयतोहेतुमान् अर्थः संशयः ॥
ubhayato.hetumān arthaḥ saṃśayaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"क्षीणलुब्धप्रकृतिम् अपचरितप्रकृतिं वा" इति ॥
"kṣīṇa.lubdha.prakṛtim apacarita.prakṛtiṃ vā" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकरणअन्तरेण समानो^अर्थः प्रसङ्गः ॥
prakaraṇa.antareṇa samāno^arthaḥ prasaṅgaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"कृषिकर्मप्रदिष्टायां भूमौ - इति समानं पूर्वेण" इति ॥
"kṛṣi.karma.pradiṣṭāyāṃ bhūmau - iti samānaṃ pūrveṇa" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिलोमेन साधनं विपर्ययः ॥
pratilomena sādhanaṃ viparyayaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"विपरीतम् अतुष्टस्य" इति ॥
"viparītam atuṣṭasya" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन वाक्यं समाप्यते स वाक्यशेषः ॥
yena vākyaṃ samāpyate sa vākya.śeṣaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"छिन्नपक्षस्य^इव राज्ञश् चेष्टानाशश् च" इति ॥
"chinna.pakṣasya^iva rājñaś ceṣṭā.nāśaś ca" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र "शकुनेः" इति वाक्यशेषः ॥
tatra "śakuneḥ" iti vākya.śeṣaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परवाक्यम् अप्रतिषिद्धम् अनुमतम् ॥
para.vākyam apratiṣiddham anumatam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"पक्षाव् उरस्यं प्रतिग्रह इत्य् औशनसो व्यूहविभागः" इति ॥
"pakṣāv urasyaṃ pratigraha ity auśanaso vyūha.vibhāgaḥ" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतिशयवर्णना व्याख्यानम् ॥
atiśaya.varṇanā vyākhyānam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"विशेषतश् च संघानां संघधर्मिणां च राजकुलानां द्यूतनिमित्तो भेदस् तन्निमित्तो विनाश इत्य् असत्प्रग्रहः पापिष्ठतमो व्यसनानां तन्त्रदौर्बल्यात्" इति ॥
"viśeṣataś ca saṃghānāṃ saṃgha.dharmiṇāṃ ca rāja.kulānāṃ dyūta.nimitto bhedas tan.nimitto vināśa ity asat.pragrahaḥ pāpiṣṭhatamo vyasanānāṃ tantra.daurbalyāt" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणतः शब्दनिष्पत्तिर् निर्वचनम् ॥
guṇataḥ śabda.niṣpattir nirvacanam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"व्यस्यत्य् एनं श्रेयस इति व्यसनम्" इति ॥
"vyasyaty enaṃ śreyasa iti vyasanam" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टअन्तो दृष्टअन्तयुक्तो निदर्शनम् ॥
dṛṣṭa.anto dṛṣṭa.anta.yukto nidarśanam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"विगृहीतो हि ज्यायसा हस्तिना पादयुद्धम् इवअभ्युपैति" इति ॥
"vigṛhīto hi jyāyasā hastinā pāda.yuddham iva.abhyupaiti" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिप्लुतव्यपकर्षणम् अपवर्गः ॥
abhipluta.vyapakarṣaṇam apavargaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"नित्यम् आसन्नम् अरिबलं वासयेद् अन्यत्र^अभ्यन्तरकोपशङ्कायाः" इति ॥
"nityam āsannam ari.balaṃ vāsayed anyatra^abhyantara.kopa.śaṅkāyāḥ" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परैर् असमितः शब्दः स्वसंज्ञा ॥
parair asamitaḥ śabdaḥ sva.saṃjñā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"प्रथमा प्रकृतिः, तस्य भूम्यनन्तरा द्वितीया, भूम्येकअन्तरा तृतीया" इति ॥
"prathamā prakṛtiḥ, tasya bhūmy.anantarā dvitīyā, bhūmy.eka.antarā tṛtīyā" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिषेद्धव्यं वाक्यं पूर्वपक्षः ॥
pratiṣeddhavyaṃ vākyaṃ pūrva.pakṣaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"स्वाम्यमात्यव्यसनयोर् अमात्यव्यसनं गरीयः" इति ॥
"svāmy.amātya.vyasanayor amātya.vyasanaṃ garīyaḥ" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य निर्णयनवाक्यम् उत्तरपक्षः ॥
tasya nirṇayana.vākyam uttara.pakṣaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"तदायत्तत्वात्, तत्कूटस्थानीयो हि स्वामी" इति ॥
"tad.āyattatvāt, tat.kūṭa.sthānīyo hi svāmī" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वत्रआयत्तम् एकअन्तः ॥
sarvatra.āyattam eka.antaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"तस्माद् उत्थानम् आत्मनः कुर्वीत" इति ॥
"tasmād utthānam ātmanaḥ kurvīta" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पश्चाद् एवं विहितम् इत्य् अनागतअवेक्षणम् ॥
paścād evaṃ vihitam ity anāgata.avekṣaṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"तुलाप्रतिमानं पौतवअध्यक्षे वक्ष्यामः" इति ॥
"tulā.pratimānaṃ pautava.adhyakṣe vakṣyāmaḥ" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरस्ताद् एवं विहितम् इत्य् अतिक्रान्तअवेष्कणम् ॥
purastād evaṃ vihitam ity atikrānta.aveṣkaṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"अमात्यसम्पद् उक्ता पुरस्तात्" इति ॥
"amātya.sampad uktā purastāt" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं न^अन्यथा^इति नियोगः ॥
evaṃ na^anyathā^iti niyogaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"तस्माद् धर्म्यम् अर्थ्यं च^अस्य^उपदिशेत्, न^अधर्म्यम् अनर्थय्म् च" इति ॥
"tasmād dharmyam arthyaṃ ca^asya^upadiśet, na^adharmyam anarthaym ca" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेन वा^अनेन वा^इति विकल्पः ॥
anena vā^anena vā^iti vikalpaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"दुहितरो वा धर्मिष्ठेषु विवाहेषु जाताः" इति ॥
"duhitaro vā dharmiṣṭheṣu vivāheṣu jātāḥ" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेन च^अनेन च^इति समुच्चयः ॥
anena ca^anena ca^iti samuccayaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"स्वयंजातः पितुर् बन्धूनां च दायादः" इति ॥
"svayaṃjātaḥ pitur bandhūnāṃ ca dāyādaḥ" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुक्तकरणम् ऊह्यम् ॥
anukta.karaṇam ūhyam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"यथा च दाता प्रतिग्रहीता च न^उपहतौ स्यातां तथा^अनुशयं कुशलाः कल्पयेयुः" इति
"yathā ca dātā pratigrahītā ca na^upahatau syātāṃ tathā^anuśayaṃ kuśalāḥ kalpayeyuḥ" iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं शास्त्रम् इदं युक्तम् एताभिस् तन्त्रयुक्तिभिः । अवाप्तौ पालने च^उक्तं लोकस्य^अस्य परस्य च ॥
evaṃ śāstram idaṃ yuktam etābhis tantra.yuktibhiḥ / avāptau pālane ca^uktaṃ lokasya^asya parasya ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मम् अर्थं च कामं च प्रवर्तयति पाति च । अधर्मअनर्थविद्वेषान् इदं शास्त्रं निहन्ति च ॥
dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca pravartayati pāti ca / adharma.anartha.vidveṣān idaṃ śāstraṃ nihanti ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन शास्त्रं च शस्त्रं च नन्दराजगता च भूः । अमर्षेण^उद्धृतान्य् आशु तेन शास्त्रम् इदं कृतम् ॥
yena śāstraṃ ca śastraṃ ca nanda.rāja.gatā ca bhūḥ / amarṣeṇa^uddhṛtāny āśu tena śāstram idaṃ kṛtam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.