शासनप्रधाना हि राजानः, तन्मूलत्वात् संधिविग्रहयोः ॥
śāsana.pradhānā hi rājānaḥ, tan.mūlatvāt saṃdhi.vigrahayoḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Kautilya: Arthasastra·2·2.10
Kautilya: Arthasastra 2.10
तस्माद् अमात्यसम्पदा^उपेतः सर्वसमयविद् आशुग्रन्थश् चारुअक्षरो लेखनवाचनसमर्थो लेखकः स्यात् ॥
tasmād amātya.sampadā^upetaḥ sarva.samayavid āśu.granthaś cāru.akṣaro lekhana.vācana.samartho lekhakaḥ syāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो^अव्यग्रमना राज्ञः संदेशं श्रुत्वा निश्चितअर्थं लेखं विदध्यात् देशऐश्वर्यवंशनामधेयौपचारम् ईश्वरस्य, देशनामधेयौपचारम् अनीश्वरस्य ॥
so^avyagra.manā rājñaḥ saṃdeśaṃ śrutvā niścita.arthaṃ lekhaṃ vidadhyāt deśa.aiśvarya.vaṃśa.nāmadheya.upacāram īśvarasya, deśa.nāmadheya.upacāram anīśvarasya //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातिं कुलं स्थानवयःश्रुतानि कर्मऋद्धिशीलान्य् अथ देशकालौ ।[श्] यौनअनुबन्धं च समीक्ष्य कार्ये लेखं विदध्यात् पुरुषअनुरूपम् ॥[श्]
jātiṃ kulaṃ sthāna.vayaḥ.śrutāni karma.ṛddhi.śīlāny atha deśa.kālau /[ś] yauna.anubandhaṃ ca samīkṣya kārye lekhaṃ vidadhyāt puruṣa.anurūpam //[ś]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थक्रमः सम्बन्धः परिपूर्णता माधुर्यम् औदार्यं स्पष्टत्वम् इति लेखसम्पत् ॥
artha.kramaḥ sambandhaḥ paripūrṇatā mādhuryam audāryaṃ spaṣṭatvam iti lekha.sampat //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र यथावद् अनुपूर्वक्रिया प्रधानस्य^अर्थस्य पूर्वम् अभिनिवेश इत्य् अर्थक्रमः ॥
tatra yathāvad anupūrva.kriyā pradhānasya^arthasya pūrvam abhiniveśa ity artha.kramaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रस्तुतस्य^अर्थस्य^अनुपरोधाद् उत्तरस्य विधानम् आसमाप्तेर् इति सम्बन्धः ॥
prastutasya^arthasya^anuparodhād uttarasya vidhānam ā.samāpter iti sambandhaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थपदअक्षराणाम् अन्यूनअतिरिक्तता हेतुउदाहरणदृष्टान्तैर् अर्थौपवर्णना^अश्रान्तपदता^इति परिपूर्णता ॥
artha.pada.akṣarāṇām anyūna.atiriktatā hetu.udāharaṇa.dṛṣṭāntair artha.upavarṇanā^aśrānta.padatā^iti paripūrṇatā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखौपनीतचारुअर्थशब्दअभिधानं माधुर्यम् ॥
sukha.upanīta.cāru.artha.śabda.abhidhānaṃ mādhuryam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्राम्यशब्दअभिधानम् औदार्यम् ॥
agrāmya.śabda.abhidhānam audāryam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतीतशब्दप्रयोगः स्पष्टत्वम् इति ॥
pratīta.śabda.prayogaḥ spaṣṭatvam iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकारआदयो वर्णास् त्रिषष्टिः ॥
a.kāra.ādayo varṇās triṣaṣṭiḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्णसंघातः पदम् ॥
varṇa.saṃghātaḥ padam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् चतुर्विधं नामआख्यातौपसर्गनिपाताश् च^इति ॥
tac caturvidhaṃ nāma.ākhyāta.upasarga.nipātāś ca^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र नाम सत्त्वअभिधायि ॥
tatra nāma sattva.abhidhāyi //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविशिष्टलिङ्गम् आख्यातं क्रियावाचि ॥
aviśiṣṭa.liṅgam ākhyātaṃ kriyā.vāci //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियाविशेषकाः प्रआदय उपसर्गाः ॥
kriyā.viśeṣakāḥ pra.ādaya upasargāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अव्ययाश् चआदयो निपाताः ॥
avyayāś ca.ādayo nipātāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पदसमूहो वाक्यम् अर्थपरिसमाप्तौ ॥
pada.samūho vākyam artha.parisamāptau //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकपदअवरस् त्रिपदपरः परपदअर्थअनुपरोधेन वर्गः कार्यः ॥
eka.pada.avaras tri.pada.paraḥ para.pada.artha.anuparodhena vargaḥ kāryaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लेखपरिसंहरणअर्थ इतिशब्दो वाचिकम् अस्य^इति च ॥
lekha.parisaṃharaṇa.artha iti.śabdo vācikam asya^iti ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निन्दा प्रशंसा पृच्छा च तथा^आख्यानम् अथ^अर्थना ।[श्] प्रत्याख्यानम् उपालम्भः प्रतिषेधो^अथ चोदना ॥[श्]
nindā praśaṃsā pṛcchā ca tathā^ākhyānam atha^arthanā /[ś] pratyākhyānam upālambhaḥ pratiṣedho^atha codanā //[ś]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सान्त्वम् अभ्युपपत्तिश् च भर्त्सनअनुनयौ तथा ।[श्] एतेष्व् अर्थाः प्रवर्तन्ते त्रयोदशसु लेखजाः ॥[श्]
sāntvam abhyupapattiś ca bhartsana.anunayau tathā /[ś] eteṣv arthāḥ pravartante trayodaśasu lekhajāḥ //[ś]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र^अभिजनशरीरकर्मणां दोषवचनं निन्दा ॥
tatra^abhijana.śarīra.karmaṇāṃ doṣa.vacanaṃ nindā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणवचनम् एतेषाम् एव प्रशंसा ॥
guṇa.vacanam eteṣām eva praśaṃsā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"कथम् एतद्" इति पृच्छा ॥
"katham etad" iti pṛcchā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"एवम्" इत्य् आख्यानम् ॥
"evam" ity ākhyānam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"देहि" इत्य् अर्थना ॥
"dehi" ity arthanā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"न प्रयच्छामि" इति प्रत्याख्यानम् ॥
"na prayacchāmi" iti pratyākhyānam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"अननुरूपं भवतः" इत्य् उपालम्भः ॥
"ananurūpaṃ bhavataḥ" ity upālambhaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"मा कार्षीः" इति प्रतिषेधः ॥
"mā kārṣīḥ" iti pratiṣedhaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"इदं क्रियताम्" इति चोदना ॥
"idaṃ kriyatām" iti codanā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"यो^अहं स भवान्, यन् मम द्रव्यं तद् भवतः" इत्य् उपग्रहः सान्त्वम् ॥
"yo^ahaṃ sa bhavān, yan mama dravyaṃ tad bhavataḥ" ity upagrahaḥ sāntvam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यसनसाहाय्यम् अभ्युपपत्तिः ॥
vyasana.sāhāyyam abhyupapattiḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदोषम् आयतिप्रदर्शनम् अभिभर्त्सनम् ॥
sadoṣam āyati.pradarśanam abhibhartsanam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुनयस् त्रिविधो^अर्थकृताव् अतिक्रमे पुरुषआदिव्यसने च^इति ॥
anunayas trividho^artha.kṛtāv atikrame puruṣa.ādi.vyasane ca^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रज्ञापनआज्ञापरिदानलेखास् तथा परीहारनिसृष्टिलेखौ ।[श्] प्रावृत्तिकश् च प्रतिलेख एव सर्वत्रगश् च^इति हि शासनानि ॥[श्]
prajñāpana.ājñā.paridāna.lekhās tathā parīhāra.nisṛṣṭi.lekhau /[ś] prāvṛttikaś ca pratilekha eva sarvatragaś ca^iti hi śāsanāni //[ś]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेन विज्ञापितम् एवम् आह तद् दीयतां चेद् यदि तत्त्वम् अस्ति ।[श्] राज्ञः समीपे वरकारम् आह प्रज्ञापना^एषा विविधा^उपदिष्टा ॥[श्]
anena vijñāpitam evam āha tad dīyatāṃ ced yadi tattvam asti /[ś] rājñaḥ samīpe vara.kāram āha prajñāpanā^eṣā vividhā^upadiṣṭā //[ś]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भर्तुर् आज्ञा भवेद् यत्र निग्रहअनुग्रहौ प्रति ।[श्] विशेषेण तु भृत्येषु तदाज्ञालेखलक्षणम् ॥[श्]
bhartur ājñā bhaved yatra nigraha.anugrahau prati /[ś] viśeṣeṇa tu bhṛtyeṣu tad.ājñā.lekha.lakṣaṇam //[ś]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाअर्हगुणसम्युक्ता पूजा यत्र^उपलक्ष्यते ।[श्] अप्य् आधौ परिदाने वा भवतस् ताव् उपग्रहौ ॥[श्]
yathā.arha.guṇa.samyuktā pūjā yatra^upalakṣyate /[ś] apy ādhau paridāne vā bhavatas tāv upagrahau //[ś]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातेर् विशेषेषु परेषु चैव ग्रामेषु देशेषु च तेषु तेषु ।[श्]
jāter viśeṣeṣu pareṣu caiva grāmeṣu deśeṣu ca teṣu teṣu /[ś]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निसृष्टिस्था^आपना कार्यकरणे वचने तथा ।[श्] एष वाचिकलेखः स्याद् भवेन् नैसृष्टिको^अपि वा ॥[श्]
nisṛṣṭisthā^āpanā kārya.karaṇe vacane tathā /[ś] eṣa vācika.lekhaḥ syād bhaven naisṛṣṭiko^api vā //[ś]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विविधां दैवसम्युक्तां तत्त्वजां चैव मानुषीम् ।[श्] द्विविधां तां व्यवस्यन्ति प्रवृत्तिं शासनं प्रति ॥[श्]
vividhāṃ daiva.samyuktāṃ tattvajāṃ caiva mānuṣīm /[ś] dvi.vidhāṃ tāṃ vyavasyanti pravṛttiṃ śāsanaṃ prati //[ś]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्ट्वा लेखं यथातत्त्वं ततः प्रत्यनुभाष्य च ।[श्] प्रतिलेखो भवेत् कार्यो यथा राजवचस् तथा ॥[श्]
dṛṣṭvā lekhaṃ yathā.tattvaṃ tataḥ pratyanubhāṣya ca /[ś] pratilekho bhavet kāryo yathā rāja.vacas tathā //[ś]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र^ईश्वरांश् च^अधिकृतांश् च राजा रक्षाउपकारौ पथिकअर्थम् आह ।[श्] सर्वत्रगो नाम भवेत् स मार्गे देशे च सर्वत्र च वेदितव्यः ॥
yatra^īśvarāṃś ca^adhikṛtāṃś ca rājā rakṣā.upakārau pathika.artham āha /[ś] sarvatrago nāma bhavet sa mārge deśe ca sarvatra ca veditavyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपायाः सामौपप्रदानभेददण्डाः ॥
upāyāḥ sāma.upapradāna.bheda.daṇḍāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र साम पञ्चविधं - गुणसंकीर्तनम्, सम्बन्धौपाख्यानम्, परस्परौपकारसंदर्शनम्, आयतिप्रदर्शनम्, आत्मौपनिधानम् इति ॥
tatra sāma pañcavidhaṃ - guṇa.saṃkīrtanam, sambandha.upākhyānam, paraspara.upakāra.saṃdarśanam, āyati.pradarśanam, ātma.upanidhānam iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र^अभिजनशरीरकर्मप्रकृतिश्रुतद्रव्यआदीनां गुणग्रहणं प्रशंसा स्तुतिर् गुणसंकीर्तनम् ॥
tatra^abhijana.śarīra.karma.prakṛti.śruta.dravya.ādīnāṃ guṇa.grahaṇaṃ praśaṃsā stutir guṇa.saṃkīrtanam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञातियौनमौखस्रौवकुलहृदयमित्रसंकीर्तनं सम्बन्धौपाख्यानम् ॥
jñāti.yauna.maukha.srauva.kula.hṛdaya.mitra.saṃkīrtanaṃ sambandha.upākhyānam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वपक्षपरपक्षयोर् अन्योन्यौपकारसंकीर्तनं परस्परौपकारसंदर्शनम् ॥
sva.pakṣa.para.pakṣayor anyonya.upakāra.saṃkīrtanaṃ paraspara.upakāra.saṃdarśanam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"अस्मिन्न् एवं कृत इदम् आवयोर् भवति" इत्य् आशाजननम् आयतिप्रदर्शनम् ॥
"asminn evaṃ kṛta idam āvayor bhavati" ity āśā.jananam āyati.pradarśanam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"यो^अहं स भवान्, यन् मम द्रव्यं तद् भवता स्वकृत्येषु प्रयोज्यताम्" इत्य् आत्मौपनिधानम् । इति ॥
"yo^ahaṃ sa bhavān, yan mama dravyaṃ tad bhavatā sva.kṛtyeṣu prayojyatām" ity ātma.upanidhānam / iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपप्रदानम् अर्थौपकारः ॥
upapradānam artha.upakāraḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शङ्काजननं निर्भर्त्सनं च भेदः ॥
śaṅkā.jananaṃ nirbhartsanaṃ ca bhedaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वधः परिक्लेशो^अर्थहरणं दण्डः । इति ॥
vadhaḥ parikleśo^artha.haraṇaṃ daṇḍaḥ / iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकान्तिर् व्याघातः पुनरुक्तम् अपशब्दः सम्प्लव इति लेखदोषः ॥
akāntir vyāghātaḥ punar.uktam apaśabdaḥ samplava iti lekha.doṣaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र कालपत्त्रकम् अचारुविषम् अविरागअक्षरत्वम् अकान्तिः ॥
tatra kāla.pattrakam acāru.viṣam avirāga.akṣaratvam akāntiḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वेण पश्चिमस्य^अनुपपत्तिर् व्याघातः ॥
pūrveṇa paścimasya^anupapattir vyāghātaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तस्य^अविशेषेण द्वितीयम् उच्चारणं पुनरुक्तम् ॥
uktasya^aviśeṣeṇa dvitīyam uccāraṇaṃ punar.uktam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लिङ्गवचनकालकारकाणाम् अन्यथाप्रयोगो^अपशब्दः ॥
liṅga.vacana.kāla.kārakāṇām anyathā.prayogo^apaśabdaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवर्गे वर्गकरणं च^अवर्गक्रिया गुणविपर्यासः सम्प्लवः । इति ॥
avarge varga.karaṇaṃ ca^avarga.kriyā guṇa.viparyāsaḥ samplavaḥ / iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वशास्त्राण्य् अनुक्रम्य प्रयोगम् उपलभ्य च ।[श्] कौटिल्येन नरैन्द्रअर्थे शासनस्य विधिः कृतः ॥[श्] ए
sarva.śāstrāṇy anukramya prayogam upalabhya ca /[ś] kauṭilyena nara.indra.arthe śāsanasya vidhiḥ kṛtaḥ //[ś] E
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.